Từ vùng đất Huế đến tình yêu dành cho văn hóa ẩm thực
Nghệ nhân Hồ Đắc Thiếu Anh sinh ngày 23/9/1950, quê quán tại An Truyền, còn gọi là làng Chuồn, thuộc vùng Phú Vang, Thừa Thiên Huế trước đây. Bà từng là học sinh Trường Nữ trung học Đồng Khánh Huế và tốt nghiệp ngành Kinh tế – Tài chính. Bên cạnh con đường học tập và công việc chuyên môn, bà sớm gắn bó với văn chương, đồng thời tiếp nhận tình yêu ẩm thực từ gia đình.
Trong ký ức của bà, gia đình là nơi khơi nguồn cho cả hai niềm đam mê. Người cha yêu thơ văn, thường gặp gỡ bạn bè để ngâm thơ, xướng họa; người mẹ truyền lại những kinh nghiệm bếp núc và vốn tri thức ẩm thực gia đình. Một bên nuôi dưỡng khả năng cảm nhận ngôn từ, một bên bồi đắp sự nhạy cảm với hương vị, nguyên liệu và cách chế biến. Hai nguồn ảnh hưởng ấy dần gặp nhau trong hành trình sáng tác và thực hành ẩm thực của bà.
Bà bắt đầu được biết đến trong lĩnh vực văn chương với những tập thơ như Mênh Mông Chiều (1992), Giọt Buồn Nghiêng (1998), Mưa Rêu (2003) và Mùa Lá Chín (2007). Về sau, thơ ca không chỉ là một lĩnh vực sáng tác riêng mà còn trở thành cách bà diễn đạt những suy ngẫm về món ăn, lối sống và tình cảm dành cho quê hương.
Từ nền tảng ấy, Hồ Đắc Thiếu Anh theo đuổi con đường văn hóa ẩm thực với một cách tiếp cận giàu tính cá nhân. Bà không nhìn món ăn đơn thuần như sản phẩm của kỹ thuật nấu nướng, mà xem đó là một phần của đời sống văn hóa, nơi kinh nghiệm của người đi trước được lưu giữ trong cách chọn nguyên liệu, phối hợp hương vị và tổ chức bữa ăn.
Khi căn bếp trở thành nơi lưu giữ ký ức Huế
Trong hành trình thực hành ẩm thực, Hồ Đắc Thiếu Anh đặc biệt quan tâm đến những món ăn truyền thống, các món chay và những kinh nghiệm bếp núc gắn với đời sống gia đình Việt. Qua cách bà chia sẻ về nghề, việc nấu ăn không chỉ cần sự khéo léo mà còn đòi hỏi sự hiểu biết về nguyên liệu, cách phối hợp hương vị và tinh thần của món ăn trong bối cảnh văn hóa cụ thể.
Ẩm thực Huế có thể được nhận diện qua sự tinh tế trong cách chế biến, cách trình bày và sự chú trọng đến từng thành phần của món ăn. Nhưng để hiểu sâu hơn về nền ẩm thực này, cần nhìn vào cả những thực hành bình dị được duy trì trong gia đình: cách chuẩn bị mâm cơm, những món ăn theo mùa, các món dùng trong dịp lễ Tết và những món chay gắn với đời sống tín ngưỡng.
Với Hồ Đắc Thiếu Anh, những kinh nghiệm ấy là một phần di sản cần được ghi lại và chia sẻ. Khi viết về món ăn, bà không chỉ hướng dẫn người đọc làm theo một công thức mà còn gợi mở câu chuyện về nguyên liệu, phong tục và ký ức đã tạo nên món ăn đó.
Bà đặc biệt dành nhiều tâm huyết cho ẩm thực chay. Trong cách tiếp cận của bà, món chay không chỉ là sự thay thế thực phẩm có nguồn gốc động vật, mà còn gắn với nếp sống thanh tịnh, sự tiết chế và tinh thần hướng thiện. Những món chay được truyền lại trong gia đình, nhất là các món gắn với ký ức về người mẹ, trở thành nguồn cảm hứng cho việc thực hành và ghi chép công thức.
Bởi vậy, khi thưởng thức một món ăn do bà giới thiệu, người đọc có thể tìm thấy nhiều hơn những chỉ dẫn về cách nấu. Đó còn là lời nhắc về việc trân trọng nguyên liệu, gìn giữ kinh nghiệm của người đi trước và nhìn nhận bữa ăn như một phần của đời sống tinh thần.
Đưa công thức nấu ăn vào thơ – cách truyền nghề rất riêng
Nếu căn bếp là nơi lưu giữ ký ức, thì những cuốn sách của Hồ Đắc Thiếu Anh chính là cách bà đưa ký ức ấy vượt khỏi phạm vi gia đình để đến với nhiều người hơn. Trong các tác phẩm của mình, bà kết hợp kinh nghiệm nấu nướng với lối viết giàu cảm xúc, giúp người đọc tiếp cận ẩm thực bằng cả kiến thức thực hành lẫn sự trân trọng đối với văn hóa truyền thống.
Một trong những dấu ấn đặc biệt là cuốn Ẩm thực đạo thi, ra mắt tháng 6/2025. Thay vì trình bày toàn bộ nội dung theo lối hướng dẫn thông thường, bà sử dụng thơ lục bát để diễn đạt cách lựa chọn nguyên liệu và chế biến món ăn. Cuốn sách giới thiệu 17 bài thơ, qua đó truyền tải kinh nghiệm nấu nhiều món ăn quen thuộc trong bữa cơm Việt, từ cơm, canh, món luộc, kho, xào đến các món muối và mắm.
Cách làm này tạo ra một sự kết hợp thú vị giữa văn chương và tri thức bếp núc. Thơ vốn có nhịp điệu, vần điệu và khả năng gợi nhớ; khi được sử dụng để diễn đạt kinh nghiệm nấu ăn, những kiến thức tưởng chừng khô khan trở nên gần gũi và dễ tiếp nhận hơn. Người đọc không chỉ học cách chế biến một món ăn mà còn có thể ghi nhớ những kinh nghiệm được đúc kết qua ngôn ngữ giàu hình ảnh.
Bên cạnh Ẩm thực đạo thi, Hồ Đắc Thiếu Anh còn xuất bản nhiều đầu sách về ẩm thực như An lạc mùa chay – Món chay dâng mẹ (2014), Mứt Việt – Vị ngọt Tết xưa (2015), bộ sách Nấu ngon ăn lành (2017), Món cuốn xanh – Gói yêu thương trong dinh dưỡng lành (2019) và Bánh Việt truyền thống mùa lễ hội (2020). Những tác phẩm này cho thấy mối quan tâm rộng của bà đối với món ăn gia đình, ẩm thực chay, bánh truyền thống và những thực hành ẩm thực gắn với mùa lễ hội.
Qua các cuốn sách, bà lựa chọn một cách truyền nghề không đòi hỏi người học phải có sẵn kiến thức chuyên môn. Những người mới vào bếp cũng có thể tiếp cận các nguyên tắc cơ bản, vận dụng linh hoạt theo nguyên liệu và khẩu vị của gia đình. Đây cũng là một cách đưa tri thức ẩm thực ra khỏi phạm vi của những người làm nghề chuyên nghiệp để trở lại với không gian mà nó vốn gắn bó mật thiết nhất: căn bếp gia đình.
Đáng chú ý, trong các sáng tác về ẩm thực, tình cảm dành cho người mẹ và những kinh nghiệm được truyền lại từ gia đình thường trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt. Bởi vậy, công việc viết sách của Hồ Đắc Thiếu Anh không chỉ nhằm lưu lại công thức, mà còn góp phần giữ gìn những tri thức thường được truyền bằng lời nói, quan sát và thực hành trong đời sống hằng ngày.
Ẩm thực chay – từ nếp nhà đến tinh thần sẻ chia
Trong hành trình của Hồ Đắc Thiếu Anh, ẩm thực chay là một mảng hoạt động có ý nghĩa đặc biệt. Bà quan tâm đến những món chay gắn với văn hóa gia đình và đời sống Phật giáo ở Huế, đồng thời tìm cách giới thiệu chúng đến công chúng thông qua sách, hoạt động hướng dẫn nấu ăn và các chương trình cộng đồng.
Cuốn An lạc mùa chay – Món chay dâng mẹ thể hiện rõ mối liên hệ giữa món ăn, ký ức gia đình và tình cảm dành cho người mẹ. Những món chay trong cách tiếp cận của bà không chỉ được nhìn nhận ở khía cạnh nguyên liệu hay kỹ thuật chế biến, mà còn gắn với sự thanh tịnh, lòng biết ơn và nếp sống hướng thiện.
Bên cạnh việc viết sách và chia sẻ kinh nghiệm, bà còn tham gia các hoạt động ẩm thực chay gắn với công tác thiện nguyện. Theo những tư liệu về hành trình của bà, từ thập niên 1980, bà đã dành một phần thu nhập và vận động người thân, bạn bè tổ chức những bữa ăn cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn ở vùng sâu, vùng xa. Về sau, bà tiếp tục tham gia các chương trình như “An lạc mùa chay”, phối hợp cùng con gái và các Phật tử chuẩn bị những mâm cỗ chay, đồng thời tạo nguồn lực hỗ trợ trẻ em mồ côi.
Những hoạt động ấy cho thấy một khía cạnh khác trong thực hành ẩm thực của bà: nấu ăn không chỉ để phục vụ nhu cầu thưởng thức, mà còn có thể trở thành một hình thức chăm sóc và kết nối con người. Giá trị của món ăn vì thế không dừng ở hương vị, mà còn nằm trong mục đích và tình cảm được gửi gắm vào quá trình chế biến, chia sẻ.
Truyền nghề cho thế hệ trẻ - giữ di sản trong đời sống hôm nay
Với Hồ Đắc Thiếu Anh, việc bảo tồn văn hóa ẩm thực không thể chỉ dừng lại ở việc ghi chép công thức hay giới thiệu những món ăn đặc sắc. Nếu tri thức không được thực hành, nếu người trẻ không hiểu nguyên liệu và không biết vì sao một món ăn được chế biến theo cách ấy, thì những giá trị văn hóa đi cùng món ăn cũng khó có thể tiếp tục được duy trì.
Bởi vậy, bên cạnh hoạt động sáng tác và xuất bản sách, bà dành sự quan tâm cho việc chia sẻ kinh nghiệm với những người học nghề. Bà từng tham gia hướng dẫn nấu ăn, cộng tác chuyên môn với các đài truyền hình và tổ chức các lớp nữ công gia chánh. Bà cũng tham gia các hoạt động quảng bá ẩm thực Việt Nam ở trong nước và nước ngoài, trong đó có chương trình giới thiệu món chay và món ăn truyền thống Việt Nam tại Melbourne, Australia, năm 2018.
Những hoạt động này giúp tri thức ẩm thực được chuyển tải qua nhiều hình thức khác nhau: từ thực hành trực tiếp trong căn bếp, hướng dẫn qua sách đến giới thiệu món ăn trong các chương trình truyền thông và sự kiện văn hóa. Mỗi hình thức tiếp cận lại mở ra một cơ hội để công chúng hiểu hơn về nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và bản sắc của món ăn Việt.
Một ví dụ gần đây là hoạt động tại Trường Cao đẳng Du lịch Huế. Ngày 27/5/2026, Hồ Đắc Thiếu Anh đến thăm, trao tặng sách cho thư viện nhà trường và giao lưu với sinh viên ngành Quản trị chế biến món ăn. Trong buổi gặp gỡ, bà chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp và những suy nghĩ về việc gìn giữ, phát huy giá trị ẩm thực truyền thống Huế. Đây cũng là dịp để sinh viên tiếp cận kinh nghiệm thực tế từ một người đã dành nhiều năm gắn bó với văn hóa ẩm thực.
Điều đáng chú ý là cách bà truyền nghề không chỉ tập trung vào việc hướng dẫn làm ra một món ăn hoàn chỉnh. Qua các hoạt động chia sẻ, bà nhấn mạnh sự cần thiết phải hiểu nguyên liệu, trân trọng kinh nghiệm của người đi trước và nhận thức được giá trị văn hóa nằm sau mỗi công thức. Đó là những điều người học có thể mang theo ngay cả khi họ sáng tạo món ăn mới hoặc làm việc trong môi trường ẩm thực hiện đại.
Khi thơ ca và ẩm thực cùng kể câu chuyện văn hóa Việt
Hồ Đắc Thiếu Anh là một trường hợp đặc biệt bởi bà không giới hạn mình trong vai trò của một nghệ nhân ẩm thực. Thơ ca, viết sách và thực hành nấu ăn luôn có sự liên hệ với nhau trong cách bà tiếp cận văn hóa.
Với văn chương, bà tìm cách diễn đạt cảm xúc, ký ức và những suy ngẫm về đời sống. Với ẩm thực, bà đưa những cảm nhận ấy trở lại với các nguyên liệu, công thức và món ăn cụ thể. Sự kết hợp này được thể hiện rõ trong Ẩm thực đạo thi, nơi thơ lục bát trở thành phương tiện truyền tải kiến thức nấu ăn, còn những công thức lại gợi mở câu chuyện về gia đình và văn hóa Việt.
Từ góc nhìn di sản, cách làm của bà gợi ra một vấn đề quan trọng: những tri thức ẩm thực truyền thống thường không tồn tại riêng lẻ. Chúng nằm trong mối quan hệ giữa con người với nguyên liệu, giữa người nấu với người thưởng thức, giữa thế hệ trước với thế hệ sau. Một món ăn được trao truyền không chỉ mang theo cách chế biến mà còn có thể lưu giữ những kinh nghiệm về mùa vụ, khẩu vị, phong tục và nếp sinh hoạt gia đình.
Bởi vậy, việc ghi chép và giới thiệu ẩm thực bằng thơ, sách hay các hoạt động hướng dẫn thực hành đều có thể trở thành những cách thức giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Đặc biệt, khi công thức được diễn đạt theo cách gần gũi, người trẻ có thêm cơ hội tiếp cận và thực hành những kiến thức vốn trước đây chủ yếu được học qua quan sát, lời kể và kinh nghiệm gia đình.
Người giữ lửa văn hóa từ căn bếp
Điều làm nên giá trị của Hồ Đắc Thiếu Anh không chỉ là số lượng đầu sách đã xuất bản hay những danh hiệu được ghi nhận, mà còn nằm ở cách bà kết nối ẩm thực với những giá trị rộng hơn của đời sống văn hóa.
Qua hành trình của bà, căn bếp hiện lên như một không gian lưu giữ ký ức gia đình; món chay trở thành nơi gặp gỡ giữa thực hành ẩm thực và tinh thần hướng thiện; còn thơ ca là phương tiện để truyền tải những kinh nghiệm nấu nướng vốn thường được trao truyền qua lời nói và thực hành trực tiếp.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại thay đổi nhanh chóng, những tri thức bếp núc truyền thống có thể dần bị lãng quên nếu chỉ tồn tại trong ký ức của một thế hệ. Việc ghi chép, sáng tạo cách truyền đạt và hướng dẫn người trẻ thực hành vì thế có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình bảo tồn. Qua những cuốn sách và hoạt động chia sẻ, Hồ Đắc Thiếu Anh góp phần làm cho tri thức ấy có thêm cơ hội được tiếp cận, học hỏi và vận dụng trong cuộc sống hôm nay.
Từ làng Chuồn, vùng đất gắn bó với ký ức quê hương Huế, đến những cuốn sách được xuất bản và các buổi giao lưu với sinh viên, hành trình của bà cho thấy bảo tồn văn hóa ẩm thực không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn. Đôi khi, nó bắt đầu bằng việc ghi lại một kinh nghiệm nấu ăn, hướng dẫn một người trẻ hiểu nguyên liệu hay kể cho người khác nghe câu chuyện đằng sau một món ăn quen thuộc.
Với Hồ Đắc Thiếu Anh, giữ gìn ẩm thực Việt Nam cũng là giữ gìn những điều bình dị làm nên đời sống: tình cảm gia đình, sự trân trọng đối với nguyên liệu, ký ức về quê hương và tinh thần sẻ chia qua từng bữa ăn. Chính từ những điều ấy, món ăn không chỉ được lưu giữ như một công thức, mà còn tiếp tục sống như một phần của văn hóa.
