Hành trình hơn một thế kỷ của nghề ảnh
Lịch sử nghề ảnh Lai Xá gắn liền với tên tuổi cụ Nguyễn Đình Khánh, người được tôn vinh là ông tổ nghề nhiếp ảnh của làng. Cuối thế kỷ XIX, trong bối cảnh nhiếp ảnh vẫn còn là một kỹ thuật hoàn toàn mới ở Việt Nam, cụ đã tiếp cận và làm chủ chiếc máy ảnh, phòng tối, phim và kỹ thuật tráng rửa, mở ra con đường nghề nghiệp cho nhiều thế hệ người dân Lai Xá.
Từ những hiệu ảnh đầu tiên, nghề nhanh chóng lan rộng. Người Lai Xá không chỉ làm nghề tại quê hương mà còn mang máy ảnh đến nhiều đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng hay Sài Gòn để mở hiệu ảnh. Chính họ đã góp phần đưa nhiếp ảnh trở thành một phần quen thuộc trong đời sống người Việt, từ những tấm ảnh căn cước, ảnh cưới, ảnh gia đình cho đến ảnh thờ và ảnh lưu niệm.
Năm 2003, Lai Xá được công nhận là làng nghề nhiếp ảnh truyền thống của Hà Nội. Sự ghi nhận này không phải là điểm khởi đầu mà là dấu mốc khẳng định giá trị của một nghề đã bền bỉ đồng hành cùng xã hội Việt Nam suốt hơn 120 năm.
Nghề của ánh sáng và cảm xúc
Điều làm nên giá trị của người thợ ảnh Lai Xá không chỉ nằm ở chiếc máy ảnh mà còn ở đôi mắt nghề. Họ phải biết lựa chọn ánh sáng, bố cục, góc chụp và đặc biệt là biết cách giúp người được chụp bộc lộ thần thái tự nhiên nhất.
Theo thời gian, nghề ảnh cũng trải qua nhiều cuộc chuyển mình. Từ thời máy ảnh phim với phòng tối, hóa chất và giấy ảnh đến kỷ nguyên kỹ thuật số cùng phần mềm chỉnh sửa hiện đại, công cụ đã thay đổi nhưng cốt lõi của nghề vẫn còn nguyên vẹn: ghi lại khoảnh khắc có ý nghĩa nhất của con người.
Quy trình làm nghề bắt đầu từ việc lắng nghe nhu cầu của khách hàng, chuẩn bị ánh sáng và không gian chụp, hướng dẫn tạo dáng, bấm máy đúng thời điểm, xử lý hậu kỳ, in ảnh hoặc phục chế những bức ảnh cũ đã phai màu theo năm tháng. Với nhiều người Lai Xá, phục chế ảnh không chỉ là sửa một tấm hình mà còn là khôi phục ký ức của cả một gia đình.
Những sản phẩm tiêu biểu của Lai Xá rất gần gũi với mỗi người Việt: ảnh chân dung, ảnh gia đình, ảnh cưới, ảnh thẻ, ảnh sự kiện, ảnh tư liệu và dịch vụ phục chế ảnh cũ.
Điều đặc biệt là giá trị của những sản phẩm ấy không nằm ở chất liệu giấy hay công nghệ in mà ở câu chuyện được lưu giữ phía sau. Một bức ảnh gia đình ghi lại sự hiện diện của nhiều thế hệ; một tấm ảnh cưới đánh dấu khởi đầu của một hành trình mới; còn một bức ảnh thờ lại giúp người thân lưu giữ hình bóng của những người đã khuất.
Vì thế, mỗi bức ảnh ở Lai Xá vừa mang giá trị thẩm mỹ vừa trở thành một tư liệu văn hóa, góp phần kể lại lịch sử đời sống của người Việt qua từng giai đoạn.
Một cộng đồng làm nghề đặc biệt
Điều khiến Lai Xá trở nên khác biệt còn nằm ở chính cộng đồng những người làm nghề. Từ các nghệ nhân, chủ hiệu ảnh, người phục chế, in ảnh, đóng khung cho đến những nghệ sĩ nhiếp ảnh chuyên nghiệp, nhiều thế hệ người Lai Xá vẫn luôn gắn bó với nghề dù lập nghiệp ở khắp mọi miền đất nước.
Sợi dây kết nối họ không chỉ là quê hương mà còn là niềm tự hào về một truyền thống nghề đã góp phần đặt nền móng cho nhiếp ảnh Việt Nam hiện đại.
Ngày nay, khi đến Lai Xá, du khách không chỉ bắt gặp một ngôi làng ven đô bình yên mà còn có cơ hội khám phá Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá – bảo tàng nhiếp ảnh đầu tiên do chính cộng đồng làng nghề xây dựng.
Tại đây, những chiếc máy ảnh cổ, phòng chụp xưa, phông nền, giấy ảnh, hộp phim, hóa chất tráng rửa cùng hàng nghìn bức ảnh tư liệu được lưu giữ như những nhân chứng của lịch sử. Không gian bảo tàng giúp người xem hiểu rằng phía sau mỗi tấm ảnh là cả một quá trình lao động đầy sáng tạo và sự tận tâm của người thợ.
Đến Lai Xá hôm nay không chỉ là tham quan một bảo tàng, mà còn là hành trình tìm hiểu cách người Việt đã lưu giữ ký ức của mình suốt hơn một thế kỷ.
Tiềm năng từ một làng nghề của ký ức
Không giống các làng nghề sản xuất truyền thống, trải nghiệm ở Lai Xá không nằm ở việc quan sát dây chuyền chế tác mà ở hành trình khám phá lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam. Du khách có thể nghe câu chuyện về cụ Khánh Ký, tìm hiểu máy ảnh cổ, quan sát phòng tối, thử chụp ảnh theo phong cách hiệu ảnh xưa hay học cách đọc một bức ảnh gia đình như một tư liệu văn hóa.
Nhờ vị trí chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km, Lai Xá rất thuận lợi để kết nối với các làng nghề khác của Hoài Đức trong các tuyến tham quan trong ngày. Sự kết hợp ấy mang đến một góc nhìn đầy đủ hơn về vùng đất Hoài Đức – nơi không chỉ làm ra những sản phẩm thủ công mà còn gìn giữ cả ký ức của con người.
Gìn giữ một di sản trong thời đại số
Sự phát triển của công nghệ số và điện thoại thông minh đã làm thay đổi sâu sắc nghề nhiếp ảnh. Những phòng tối, phim ảnh và kỹ thuật tráng rửa truyền thống dần lùi vào quá khứ, trong khi nhu cầu chụp ảnh cũng chuyển dịch mạnh mẽ sang các thiết bị cá nhân.
Chính vì vậy, bảo tồn nghề ảnh Lai Xá hôm nay không chỉ là lưu giữ máy ảnh cổ hay những tấm ảnh cũ mà còn là bảo tồn câu chuyện của những người thợ, ký ức về các hiệu ảnh, tri thức nghề và lịch sử hình thành của cả một cộng đồng.
Trong dòng chảy không ngừng của công nghệ, Lai Xá vẫn nhắc chúng ta rằng có những giá trị không thể thay thế. Đó là khả năng lưu giữ thời gian, gìn giữ ký ức và kết nối con người qua từng khuôn hình. Bởi sau tất cả, điều còn lại trong mỗi bức ảnh không chỉ là hình ảnh, mà chính là một phần của cuộc đời.







