Thôn Minh Hồng nằm trong khu vực chân núi Tản Viên thuộc vùng phía tây Hà Nội. Đây là khu vực có điều kiện tự nhiên phù hợp để trồng các loại cây nguyên liệu như sắn và dong riềng. Bên cạnh vùng đồi gò dưới chân núi Ba Vì, khu vực này còn có mối liên hệ với vùng đất bãi ven sông Đà, nơi cung cấp điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và phát triển các sinh kế nông thôn.
Theo các nguồn tư liệu được dẫn trong hồ sơ, thôn Minh Hồng được hình thành vào năm 1965 trong bối cảnh xây dựng vùng kinh tế mới. Ban đầu có khỏang 125 hộ dân từ thôn Vân Sa, xã Tản Hồng đến khai phá vùng đất này, phát triển sản xuất nông nghiệp và xây dựng cộng đồng cư dân mới. Sự hình thành làng nghề sau này gắn chặt với quá trình mở đất, canh tác cây sắn và cây dong riềng của những hộ dân tiên phong.
Lịch sử hình thành và phát triển nghề
Sau khi cộng đồng cư dân được hình thành, người dân bắt đầu khai thác lợi thế của vùng nguyên liệu địa phương để phát triển nghề chế biến tinh bột. Theo các nguồn tư liệu được tổng hợp trong hồ sơ, từ năm 1967, nghề chế biến tinh bột sắn và tinh bột dong riềng đã xuất hiện tại Minh Hồng và từng bước phát triển cùng với quá trình mở rộng diện tích cây nguyên liệu.
Trong giai đoạn đầu, hoạt động chế biến chủ yếu dựa trên lao động thủ công. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, nhiều hộ dân đã áp dụng các thiết bị cơ giới vào các công đoạn bóc vỏ và nghiền nguyên liệu. Việc cơ giới hóa giúp tăng năng suất sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm đáng kể sức lao động thủ công của người dân. Đây là một bước chuyển quan trọng từ sản xuất nông nghiệp đơn thuần sang chế biến nông sản có giá trị kinh tế cao hơn.
Về thời điểm công nhận làng nghề, hiện tồn tại hai mốc thông tin khác nhau trong các nguồn tư liệu. Một số bài báo ghi nhận làng nghề được công nhận năm 2001, trong khi Quyết định số 282/QĐ-UBND năm 2025 ghi năm công nhận là 2002. Hiện nay, mốc năm 2002 được xem là căn cứ chính thức trong hệ thống quản lý làng nghề của thành phố Hà Nội.
Tri thức nghề và quy trình chế biến
Tri thức nghề của cộng đồng Minh Hồng được hình thành từ quá trình sản xuất kéo dài nhiều thập niên, tập trung vào các kỹ năng lựa chọn nguyên liệu, tách chiết tinh bột, xử lý nước và bảo quản sản phẩm.
Quy trình sản xuất bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu. Người dân sử dụng củ sắn hoặc củ dong riềng có chất lượng tốt, không dập nát và có hàm lượng tinh bột cao. Đối với sản phẩm miến dong, nguồn nguyên liệu chủ yếu đến từ vùng chân núi Tản Viên và đất bãi ven sông Đà.

Củ dong riềng, nguyên liệu chính để người dân làng nghề Minh Hồng sử dụng để làm miến dong.
Sau khi thu hoạch, nguyên liệu được rửa sạch và bóc vỏ. Tại Minh Hồng, nhiều hộ dân đã đưa máy móc vào các công đoạn này nhằm nâng cao năng suất lao động. Nguyên liệu tiếp tục được nghiền nhỏ để giải phóng tinh bột, sau đó trải qua các công đoạn lọc bã, tách dịch tinh bột và lắng lọc. Đây là những công đoạn quyết định trực tiếp đến chất lượng, độ trắng và độ tinh khiết của sản phẩm. Miến thành phẩm được phơi khô ngoài nắng sau khi tráng. Thay vì phương pháp cắt miến thủ công, hiện các hộ sản xuất ở Minh Hồng đã bắt đầu tư máy cắt để giảm bớt thời gian sản xuất.

Miến sau khi phơi khô sẽ được chuyển về các gia đình…

... sau đó sẽ được chia thành từng bó với số lượng 1kg/bó...

... đặc biệt, các sợi miến rối được bó ở giữa các sợi miến thẳng.
Sát Tết Nguyên đán, lượng miến được sản xuất mỗi ngày ở làng nghề Minh Hồng khoảng 7-8, sau đó sản phẩm miến dong Minh Hồng được đóng gói và chuyển đi tiêu thụ khắp các tỉnh thành trong nước. Khi mua lại bột từ những hộ chế biến tinh bột, các cơ sở sản xuất miến dong thường đánh sạch và lọc bột qua hai đến ba lần nước để loại bỏ hết chỗ cặn bẩn rồi mới pha bột. Khi đánh bột, phải pha theo tỷ lệ chính xác để lúc tráng bánh chín đều để sau cắt sợi miến cũng sẽ không bị gãy vụn. Người làng Minh Hồng thường dậy từ 4 giờ sáng để tráng bánh sớm còn kịp phơi đủ nắng. Hiện nay với sự đầu tư của nồi hơi nên công đoạn tráng bánh cũng nhanh và bớt vất vả hơn. Bánh sau khi được tráng xong sẽ được đem ra phơi nắng khoảng ba đến bốn giờ đồng hồ rồi đem vào nén và cắt. Trong quá trình bó miến, người làng Minh Hồng đều sử dụng một ít miến rối trong quá trình cắt bánh để cho vào giữa bó miến. Đây cũng là nét đặc trưng để người mua có thể nhận diện ra được sản phẩm miến dong Minh Hồng. Để đảm bảo an toàn vệ sinh và chất lượng sản phẩm, cũng như giữ gìn thương hiệu làng nghề, các hộ sản xuất miến đều cam kết không sử dụng hàn the, thuốc tẩy hay các chất phụ gia độc hại. Nhờ đó, miến dong Minh Hồng luôn được người tiêu dùng ở khắp các tỉnh thành ưa chuộng.
Cộng đồng nghề và sinh kế
Cộng đồng làm nghề Minh Hồng được hình thành từ các hộ dân khai phá vùng kinh tế mới. Qua nhiều thập niên phát triển, nghề chế biến tinh bột đã trở thành một bộ phận quan trọng trong cơ cấu sinh kế của địa phương.
Đặc điểm đáng chú ý của Minh Hồng là nghề không tồn tại như một hoạt động đơn lẻ mà là một chuỗi sinh kế liên hoàn. Người dân vừa tham gia trồng nguyên liệu, chế biến tinh bột, sản xuất miến dong, vừa kết hợp chăn nuôi, trồng cây ăn quả, dược liệu và nuôi ong lấy mật. Chính sự đa dạng này giúp cộng đồng thích ứng với những biến động của thị trường nông sản và duy trì nguồn thu nhập tương đối ổn định.
Tuy nhiên, cấu trúc cộng đồng nghề hiện nay đã có nhiều thay đổi. Theo thông tin được ghi nhận trong hồ sơ, số hộ làm miến dong đang giảm dần và hiện chỉ còn hơn 10 hộ duy trì sản xuất. Nhiều hộ đã chuyển trọng tâm sang sản xuất tinh bột hoặc các hoạt động sinh kế khác. Đây là dấu hiệu cho thấy nghề vẫn tồn tại nhưng đang trải qua quá trình chuyển đổi đáng kể.
Sản phẩm tiêu biểu và giá trị kinh tế
Các sản phẩm tiêu biểu của làng nghề hiện nay gồm tinh bột sắn, tinh bột dong riềng và miến dong Minh Hồng. Trong đó, tinh bột sắn là sản phẩm gắn với tên gọi chính thức của làng nghề, còn tinh bột dong riềng và miến dong là những sản phẩm tạo nên hình ảnh nhận diện nổi bật của Minh Hồng trên thị trường hiện nay.
Miến dong Minh Hồng được sản xuất từ tinh bột dong riềng của vùng chân núi Tản Viên và đất bãi ven sông Đà. Theo các nguồn tư liệu báo chí, sản phẩm có độ dai đặc trưng và được tiêu thụ tại Hà Nội cùng nhiều địa phương khác.
Được Cục Sở hữu Trí tuệ công nhận là nhãn hiệu tập thể “Miến dong Minh Hồng” năm 2015, các hộ sản xuất bắt đầu sản xuất bao bì đóng gói sản phẩm để giúp khách hàng nhận diện sản phẩm. Năm 2016, nhãn hiệu tập thể “Miến dong Minh Hồng” được cấp giấy chứng nhận bảo hộ. Đến năm 2020, sản phẩm miến dong của Hợp tác xã Nông nghiệp Minh Hồng được UBND thành phố Hà Nội công nhận đạt chuẩn OCOP 4 sao. Đây là một trong những dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm của địa phương.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa của làng nghề
Giá trị của làng nghề Minh Hồng không chỉ nằm ở sản phẩm tinh bột hay miến dong mà còn ở lịch sử hình thành gắn với quá trình khai phá vùng kinh tế mới dưới chân núi Ba Vì. Nghề chế biến tinh bột phản ánh kinh nghiệm thích ứng của cộng đồng cư dân với điều kiện tự nhiên địa phương, đồng thời cho thấy sự chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang chế biến nông sản hàng hóa.
Bản sắc của làng nghề được tạo nên từ sự kết hợp giữa vùng nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và kinh nghiệm sản xuất được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh nhiều ngành nghề nông thôn đang thay đổi nhanh chóng, Minh Hồng vẫn là một minh chứng tiêu biểu cho khả năng duy trì và thích ứng của các làng nghề truyền thống vùng bán sơn địa Ba Vì.
Thách thức và định hướng bảo tồn
Thách thức lớn nhất của Phú Xuyên là sự già hóa lực lượng làm nghề. Dữ liệu môi trường làng nghề của Hà Nội ghi nhận làng nghề còn khoảng 450 hộ duy trì làm nón, nhưng chủ yếu là người cao tuổi và làm gia công theo đơn đặt hàng. Điều này cho thấy nghề vẫn còn nền sản xuất, nhưng khả năng kế tục phụ thuộc nhiều vào việc lớp trẻ có tiếp tục học nghề hay không, và nghề có tạo được thu nhập đủ hấp dẫn trong bối cảnh nhiều lựa chọn việc làm mới hay không.
Thách thức thứ hai là giá trị kinh tế của sản phẩm. Nón lá vốn là vật dụng phổ biến, giá trị đơn chiếc không cao, trong khi công lao động thủ công lại lớn. Nếu chỉ làm gia công theo đơn, người thợ khó nâng giá trị sản phẩm. Hướng bảo tồn cần đi cùng phát triển thương hiệu, kể chuyện nguồn gốc nghề từ Phú Xuyên, cải thiện mẫu mã, xây dựng bao bì, hình ảnh tư liệu, kênh bán hàng số và liên kết trải nghiệm. Tuy nhiên, mọi hướng phát triển phải dựa trên dữ liệu khảo sát thực tế, tránh biến bài viết làng nghề thành nội dung quảng cáo.
Thách thức thứ ba là môi trường. Với riêng Phú Xuyên, Quyết định 2546/QĐ-UBND năm 2023 ghi nghề đan nón chủ yếu phát sinh rác thải rắn, không phát sinh nước thải sản xuất; nước thải chủ yếu là nước thải sinh hoạt, hệ thống thu gom đã được bê tông hóa nhưng xả trực tiếp ra môi trường như ao, hồ và cánh đồng; mức độ ô nhiễm được xếp “trung bình”. Điều này cho thấy bảo tồn làng nghề không chỉ là giữ kỹ thuật, mà còn phải cải thiện môi trường sống và hạ tầng xử lý nước thải sinh hoạt.
Thách thức thứ tư là nhận diện địa danh sau sắp xếp hành chính. Nhiều tư liệu cũ ghi Phú Xuyên thuộc xã Phú Châu, huyện Ba Vì; trong khi địa danh hiện nay là xã Vật Lại, thành phố Hà Nội. Nếu không ghi song song, người đọc dễ nhầm Phú Xuyên của Ba Vì với huyện Phú Xuyên hoặc nhầm dữ liệu giữa các làng nghề nón khác của Hà Nội. Vì vậy, chuẩn hóa dữ liệu địa danh là một phần quan trọng của bảo tồn tư liệu làng nghề.
Để bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện hồ sơ lịch sử nghề từ quá trình hình thành thôn năm 1965, quá trình phát triển nghề từ năm 1967 và các mốc công nhận làng nghề. Đồng thời cần tiến hành thống kê đầy đủ cộng đồng hộ nghề, đặc biệt là các hộ còn duy trì nghề làm miến dong.
Bên cạnh đó, việc ghi chép chi tiết các quy trình kỹ thuật chế biến tinh bột, đánh giá hiện trạng môi trường, chuẩn hóa dữ liệu địa danh sau sắp xếp hành chính và phát triển thương hiệu “Miến dong Minh Hồng” là những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo đảm tính bền vững của làng nghề trong giai đoạn mới.







