Từ những thanh tre mộc mạc đến món đồ chơi dân gian
Nghề làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá gắn với việc tận dụng những đặc tính tự nhiên của tre để tạo nên các sản phẩm có hình dáng sinh động và khả năng giữ thăng bằng độc đáo. Không cần đến động cơ hay những cơ cấu phức tạp, người thợ chỉ sử dụng vật liệu tre, kỹ thuật tạo hình và sự khéo léo của đôi tay để tạo ra một món đồ chơi có thể tự đứng trên những điểm tiếp xúc rất nhỏ.
Với nghệ nhân Nguyễn Văn Tái, tre là nguyên liệu quan trọng quyết định chất lượng sản phẩm. Tre được lựa chọn cần có độ cứng, độ dai và độ dày phù hợp để vừa dễ gia công, vừa đủ chắc chắn khi tạo thành thân và cánh chuồn chuồn. Từ khâu chọn nguyên liệu đến khi hòan thiện, người thợ phải hiểu đặc tính của tre để biết phần nào phù hợp làm thân, phần nào có thể tạo hình cánh và cần điều chỉnh ra sao để sản phẩm đạt được sự cân đối.
Nghề thủ công này không chỉ đòi hỏi sự khéo tay mà còn cần khả năng quan sát và cảm nhận vật liệu. Một thanh tre có thể phù hợp để làm thân nhưng chưa chắc đã thích hợp để tạo cánh. Một chi tiết được vót quá dày hoặc quá mỏng cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng và độ cân bằng của sản phẩm. Chính những điều chỉnh nhỏ ấy tạo nên sự khác biệt giữa một món đồ chơi được làm qua loa và một con chuồn chuồn tre hoàn chỉnh.
Qua bàn tay người thợ, những vật liệu giản dị của đời sống nông thôn được chuyển hóa thành sản phẩm vừa mang tính thẩm mỹ, vừa thể hiện tri thức thủ công được tích lũy qua thực hành.
Bí mật phía sau khả năng giữ thăng bằng
Điều khiến chuồn chuồn tre Thạch Xá trở nên đặc biệt chính là khả năng đứng vững trên một điểm tựa rất nhỏ. Chỉ cần đặt mỏ chuồn chuồn lên đầu ngón tay, mép bàn hay một cành cây, sản phẩm có thể giữ nguyên tư thế cân bằng mà không cần bất kỳ thiết bị hay động cơ nào.
Đằng sau vẻ kỳ thú ấy là nguyên lý vật lý về trọng tâm và sự phân bố khối lượng. Để chuồn chuồn đứng được, người thợ phải tính toán tỷ lệ giữa thân, cánh và phần đầu, đồng thời điều chỉnh vị trí các bộ phận sao cho trọng tâm của sản phẩm nằm ở vị trí phù hợp so với điểm tựa. Hình dáng bên ngoài có thể tương đối giống nhau, nhưng chỉ một sai lệch nhỏ trong quá trình chế tác cũng có thể khiến sản phẩm nghiêng, chao đảo hoặc không thể đứng vững.
Theo chia sẻ của Nguyễn Văn Tái, công đoạn khó nhất là chắp cánh vào thân sao cho chuồn chuồn có thể đậu vững vàng và cân đối. Đây cũng là phần việc đòi hỏi kinh nghiệm nhiều hơn những thao tác cắt, vót hay trang trí thông thường.
Người thợ phải quan sát dáng đứng của từng con chuồn chuồn, thử đặt lên điểm tựa rồi tiếp tục mài, chỉnh và thay đổi vị trí các chi tiết khi cần thiết. Không có một thao tác đơn giản nào có thể thay thế hoàn toàn kinh nghiệm ấy. Qua thời gian, người làm nghề dần hình thành khả năng nhận biết bằng mắt và cảm nhận bằng tay khi nào thân chuồn chuồn đã cân đối, cánh đã đúng vị trí và sản phẩm có thể đứng vững.
Chính sự kết hợp giữa nguyên lý vật lý và kinh nghiệm thủ công đã tạo nên nét độc đáo của chuồn chuồn tre Thạch Xá. Một món đồ chơi nhỏ bé vì thế trở thành minh chứng sinh động cho cách người thợ dân gian vận dụng những hiểu biết về tự nhiên vào đời sống mà không cần diễn giải bằng những thuật ngữ khoa học phức tạp.
Người góp phần đưa nghề chuồn chuồn tre đến với Thạch Xá
Khác với những nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ, nghề làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá có lịch sử tương đối mới. Nguyễn Văn Tái là một trong những người đầu tiên đưa nghề về địa phương, phát triển sản xuất và góp phần làm nên tên tuổi của chuồn chuồn tre Thạch Xá.
Ban đầu, chuồn chuồn tre chủ yếu được làm như món đồ chơi dành cho trẻ em. Khi sản phẩm được đưa ra thị trường và nhận được sự quan tâm của khách hàng, nghề dần phát triển thành hoạt động sản xuất thủ công có khả năng tạo sinh kế cho các hộ gia đình. Từ những sản phẩm đơn giản, người thợ Thạch Xá tiếp tục cải tiến kỹ thuật, đa dạng hóa kích thước, màu sắc và kiểu dáng để đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú.
Gia đình Nguyễn Văn Tái cùng vợ là bà Khương Thị Tân đã gắn bó với nghề từ trước năm 2000, xây dựng cơ sở sản xuất riêng và đưa sản phẩm đến với nhiều thị trường. Theo các tư liệu báo chí, chuồn chuồn tre của gia đình được biết đến nhờ độ bền, hình thức đa dạng và khả năng giữ thăng bằng ổn định.
Không dừng lại ở hình dáng chuồn chuồn quen thuộc, những người thợ còn thử nghiệm các mẫu đồ chơi khác như chim, bướm, công và rùa. Việc phát triển mẫu mã đòi hỏi người làm phải nghiên cứu hình dáng, tỷ lệ và cách phân bố trọng lượng của từng sản phẩm. Nhờ đó, kỹ thuật thủ công ban đầu được mở rộng thành vốn kinh nghiệm có thể ứng dụng vào nhiều hình thức sáng tạo khác nhau.
Hành trình của Nguyễn Văn Tái cho thấy một nghề thủ công mới vẫn có thể hình thành bản sắc riêng khi được người thợ đầu tư công sức, kiên trì hoàn thiện kỹ thuật và tìm cách đưa sản phẩm đến gần hơn với công chúng.
Từ món đồ chơi tuổi thơ đến sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt
Nhắc đến chuồn chuồn tre, nhiều người có thể nhớ đến những món đồ chơi nhỏ bé từng xuất hiện ở các cửa hàng lưu niệm, phiên chợ hay khu vực quanh những điểm tham quan. Với hình dáng gần gũi và màu sắc bắt mắt, sản phẩm dễ dàng thu hút sự chú ý của trẻ em. Nhưng khi quan sát kỹ hơn, người ta có thể nhận ra giá trị của nó không chỉ nằm ở hình thức.
Chuồn chuồn tre kết hợp nhiều yếu tố tưởng như đối lập: nguyên liệu mộc mạc nhưng tạo nên sản phẩm tinh xảo; hình dáng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tính toán chính xác; kỹ thuật thủ công truyền thống nhưng có thể tạo ra những món quà phù hợp với thị trường hiện đại.
Sản phẩm cũng gợi nhắc đến hình ảnh chuồn chuồn trong đời sống nông thôn Việt Nam, từ những bờ ao, lũy tre đến câu đồng dao quen thuộc của tuổi thơ. Khi được chế tác từ tre và trang trí bằng những họa tiết vẽ tay, hình ảnh ấy được chuyển hóa thành một vật phẩm vừa có giá trị sử dụng, vừa mang ý nghĩa gợi nhớ về làng quê.
Đối với Nguyễn Văn Tái, làm chuồn chuồn tre vì thế không chỉ là công việc tạo ra hàng hóa. Đó còn là cơ hội để giới thiệu một sản phẩm thủ công thuần Việt đến với những người chưa từng biết đến nghề. Báo Điện tử Chính phủ từng ghi nhận sản phẩm của gia đình ông được tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành trong nước và được đưa ra các thị trường nước ngoài thông qua hoạt động xuất khẩu.
Sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước cho thấy một món đồ chơi dân gian không nhất thiết phải có hình thức cầu kỳ mới tạo được sức hấp dẫn. Đôi khi, chính nguyên lý hoạt động thú vị, sự khéo léo trong chế tác và câu chuyện về nơi sản sinh ra sản phẩm mới là những yếu tố khiến người xem muốn tìm hiểu sâu hơn.
Giữ nghề giữa những thay đổi của đời sống
Dù chuồn chuồn tre Thạch Xá từng được nhiều người biết đến, việc duy trì nghề không phải lúc nào cũng thuận lợi, chỉ còn khoảng hai đến ba gia đình tiếp tục bám trụ với nghề. Những khó khăn về đầu ra, thu nhập và sự thiếu hụt lực lượng kế thừa khiến tương lai của nghề vẫn là một bài toán cần giải quyết.
Đặc thù của nghề thủ công là nhiều công đoạn vẫn phụ thuộc vào bàn tay và kinh nghiệm của người thợ. Việc tạo hình, lắp ghép và cân chỉnh từng sản phẩm đòi hỏi thời gian, trong khi giá bán cần phù hợp với khả năng chi trả của khách hàng. Nếu chỉ nhìn vào kích thước nhỏ bé của một con chuồn chuồn tre, người mua có thể khó hình dung được lượng công sức đã bỏ ra để hoàn thiện sản phẩm.
Bên cạnh đó, thị hiếu tiêu dùng thay đổi và sự cạnh tranh từ những loại đồ chơi sản xuất hàng loạt cũng tạo thêm áp lực đối với các cơ sở thủ công. Sau đại dịch COVID-19, gia đình Nguyễn Văn Tái từng chia sẻ về việc mất đi một số nguồn khách hàng và gặp khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm. Dù vậy, gia đình vẫn tiếp tục làm nghề với mong muốn duy trì kỹ thuật và truyền thống đã theo đuổi suốt nhiều năm.
Trong hoàn cảnh ấy, việc giữ nghề không đơn thuần là duy trì hoạt động sản xuất. Đó còn là nỗ lực giữ lại những kỹ năng thủ công có thể mất đi nếu không còn người thực hành. Khi một người thợ lâu năm rời nghề mà không có người tiếp nối, những kinh nghiệm về chọn tre, tạo hình hay cân chỉnh thăng bằng cũng có nguy cơ biến mất cùng họ.
Vì vậy, câu chuyện của Nguyễn Văn Tái không chỉ nói về sự khéo léo của một cá nhân, mà còn phản ánh những thách thức chung của nghề thủ công trong đời sống hiện đại: làm thế nào để sản phẩm vừa giữ được nét riêng, vừa có đầu ra ổn định và tạo đủ điều kiện để người trẻ muốn học nghề.
Nghệ nhân và hành trình trao truyền tri thức thủ công
Trong một sản phẩm chuồn chuồn tre hoàn chỉnh, không phải công đoạn nào cũng dễ dàng giải thích chỉ bằng lời nói. Có những thao tác người thợ thực hiện gần như theo phản xạ sau nhiều năm luyện tập: nhìn một thân tre để xác định cách vót, quan sát độ nghiêng để biết cần chỉnh ở đâu, hay nhận ra một sản phẩm chưa đạt chỉ qua cách nó đứng trên điểm tựa.
Đó là những tri thức hình thành từ thực hành. Chúng không chỉ nằm trong công cụ hay quy trình được ghi lại, mà còn hiện diện trong đôi tay, ánh mắt và kinh nghiệm của người làm nghề.
Qua quá trình gắn bó với chuồn chuồn tre, Nguyễn Văn Tái đã tích lũy và phát triển vốn kinh nghiệm ấy, đồng thời cùng gia đình duy trì một cơ sở sản xuất để nghề tiếp tục được thực hành. Việc có người đến tìm hiểu, học cách chế tác và trải nghiệm quy trình làm chuồn chuồn cũng mở ra cơ hội để kỹ thuật thủ công được truyền sang những người ngoài cộng đồng nghề.
Tuy nhiên, truyền nghề không chỉ là hướng dẫn cách cắt, vót hay ghép các bộ phận. Người học còn cần hiểu vì sao phải chọn loại tre phù hợp, vì sao một chi tiết cần được mài thêm và vì sao hai sản phẩm có hình dáng tương tự nhau nhưng chỉ một sản phẩm có thể giữ thăng bằng.
Những câu hỏi ấy giúp người học tiếp cận phần cốt lõi của nghề, thay vì chỉ sao chép các thao tác bên ngoài. Đó cũng là cách để tri thức thủ công tiếp tục phát triển, có thể thích ứng với những sản phẩm và nhu cầu mới mà không đánh mất kỹ thuật nền tảng.
Người giữ nhịp cho những cánh chuồn chuồn tre Thạch Xá
Nhìn vào hành trình của nghệ nhân Nguyễn Văn Tái, có thể thấy giá trị của một người làm nghề không chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm tạo ra hay thị trường mà sản phẩm đã tiếp cận. Giá trị ấy còn nằm ở việc người thợ góp phần xây dựng tên tuổi cho một nghề, duy trì kỹ thuật chế tác và giữ cho sản phẩm tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Từ những thanh tre được chọn lựa cẩn thận đến công đoạn căn chỉnh để chuồn chuồn có thể đứng trên đầu ngón tay, mỗi sản phẩm đều chứa đựng sự kết hợp giữa kinh nghiệm, óc quan sát và tính kiên nhẫn. Chính những điều tưởng như nhỏ bé ấy tạo nên nét riêng của chuồn chuồn tre Thạch Xá.
Trong bối cảnh nghề thủ công đối mặt với những khó khăn về thị trường và lực lượng kế thừa, sự bền bỉ của những người như Nguyễn Văn Tái có ý nghĩa đặc biệt. Họ không chỉ duy trì công việc của gia đình mà còn góp phần giữ lại một hình thức sáng tạo gắn với đời sống làng quê Việt Nam.
Một con chuồn chuồn tre có thể chỉ là món đồ chơi nhỏ trong mắt người mua, nhưng phía sau nó là cả một quá trình lựa chọn vật liệu, tạo hình, tính toán và hoàn thiện. Khi người thợ đặt sản phẩm lên đầu ngón tay và nó nhẹ nhàng giữ được thăng bằng, đó cũng là lúc kinh nghiệm nghề được thể hiện rõ nhất mà không cần nhiều lời giải thích.
Với Nguyễn Văn Tái, giữ nghề là tiếp tục làm ra những sản phẩm đạt yêu cầu, đưa chúng đến với người yêu thích và tạo cơ hội để những người khác hiểu hơn về công việc phía sau. Từ một món đồ chơi dân gian, chuồn chuồn tre Thạch Xá đã trở thành dấu ấn riêng của một làng nghề ngọai thành Hà Nội. Và chính những người thợ vẫn ngày ngày làm việc bên những thanh tre là những người giúp dấu ấn ấy tiếp tục được nối dài.
