Từ tiếng lò trong ký ức tuổi thơ
Ở Ngũ Xã, nghề đúc đồng từng không chỉ là một công việc mưu sinh mà còn là một phần đời sống của cả cộng đồng. Theo lời kể của Nguyễn Văn Ứng, trước năm 1955, phần lớn các gia đình trong làng đều lấy đúc đồng làm nghề chính. Những sản phẩm làm ra phục vụ nhiều nhu cầu khác nhau, từ tượng Phật, đồ thờ, chuông đồng cho đến các vật dụng trong đời sống. Những người thợ không chỉ làm việc trong một xưởng riêng lẻ mà còn tạo nên cả một hệ thống nghề nghiệp với những bí quyết được truyền qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, lịch sử của làng nghề cũng gắn với những giai đọan khó khăn. Trong chiến tranh, nguồn nguyên liệu và nhu cầu sử dụng thay đổi, người dân Ngũ Xã phải chuyển từ đúc đồng sang đúc nhôm để phục vụ quốc phòng và đời sống dân sinh. Nghề đồng dần thu hẹp, nhiều gia đình rời bỏ nghề truyền thống để tìm kế sinh nhai khác. Nguyễn Văn Ứng cũng trải qua thời gian tham gia quân đội, rồi sau khi xuất ngũ trở về với nghề của gia đình.
Đó là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời ông. Hòa bình lập lại, trong khi nghề đúc đồng đã không còn giữ được vị trí như trước, ông vẫn quyết định quay lại học nghề từ cha và các thế hệ đi trước. Những ngày đầu trở lại, cuộc sống còn thiếu thốn, ông phải vừa làm nghề nhôm, vừa học và duy trì nghề đồng. Ông gọi đó là cách “lấy ngắn nuôi dài”: làm những sản phẩm có thể tiêu thụ để có thu nhập, nhưng vẫn cố giữ nghề truyền thống không bị đứt đoạn.
Học nghề bằng đôi tay và sự kiên nhẫn
Đúc đồng là một nghề mà kinh nghiệm không thể có được chỉ sau một vài năm học. Theo Nguyễn Văn Ứng, để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải làm chủ nhiều công đoạn liên tiếp: đắp mô hình, tạo khuôn, pha trộn nguyên liệu, nấu và rót đồng, sửa nguội rồi đánh bóng. Mỗi công đoạn lại đòi hỏi một hệ thống kỹ năng riêng, từ khả năng tạo hình, con mắt thẩm mỹ cho đến hiểu biết về vật liệu và kiểm soát nhiệt độ. Có những chi tiết lớn phải mất nhiều tháng mới hoàn thành, còn để thực sự thành thạo toàn bộ các kỹ thuật của nghề có khi cần cả một đời rèn luyện.
Trong đó, khâu làm khuôn được xem là một trong những phần khó và quan trọng nhất. Khuôn được tạo từ đất và phải được tính toán rất kỹ để khi rót đồng, dòng kim loại nóng chảy có thể đi vào đầy đủ mọi chi tiết. Những vị trí nhỏ như mắt tượng, hoa văn hay các chi tiết nổi đều phải có đường dẫn thích hợp. Chỉ cần một sai sót trong quá trình làm khuôn, đồng có thể không đi đến đúng vị trí, sản phẩm bị lỗi và phải làm lại từ đầu.
Đó cũng là lý do nghề đúc đồng đòi hỏi sự kiên nhẫn đặc biệt. Người thợ không thể nóng vội, bởi mỗi sản phẩm phải trải qua một chuỗi công việc liên tục và mỗi bước đều ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Sau khi khuôn được tạo và phơi khô, hai nửa khuôn được ghép lại, cố định rồi mới rót đồng nóng chảy. Khi khuôn nguội và được tháo ra, người thợ mới biết tác phẩm bên trong đã thành công hay chưa. Nếu có lỗi, gần như toàn bộ quá trình phải bắt đầu lại.
Kỹ thuật đúc liền khối – dấu ấn của Ngũ Xã
Một trong những điểm làm nên danh tiếng của nghề đúc đồng Ngũ Xã là kỹ thuật đúc liền khối. Đây là phương pháp đòi hỏi người thợ phải có khả năng kiểm soát toàn bộ quy trình, đặc biệt khi thực hiện các sản phẩm có kích thước lớn. Theo Nguyễn Văn Ứng, với những tác phẩm càng lớn thì yêu cầu về khuôn, nguyên liệu, nhiệt độ và thời điểm rót đồng càng trở nên phức tạp. Kỹ thuật này được xem là một trong những bí quyết nghề quan trọng của Ngũ Xã.
Đồng thời, nghề đúc không chỉ là chuyện “nấu đồng rồi đổ vào khuôn”. Tỷ lệ pha trộn nguyên liệu cũng quyết định chất lượng và đặc tính của từng sản phẩm. Chuông đồng cần được pha sao cho âm thanh trong và vang; tượng đồng lại yêu cầu chất liệu có độ bền và màu sắc phù hợp. Một tỷ lệ không chính xác có thể khiến sản phẩm không đạt yêu cầu dù các công đoạn khác đã được thực hiện tốt.
Điều đó cho thấy người nghệ nhân phải hiểu đồng như một vật liệu sống: biết nó sẽ biến đổi như thế nào dưới tác động của nhiệt, biết nguyên liệu nào phù hợp với từng lọai sản phẩm và quan trọng hơn là biết cách xử lý những điều không thể được quy định hòan tòan bằng công thức. Phần tri thức này được tích lũy qua nhiều năm quan sát và thực hành, trở thành vốn nghề riêng của mỗi nghệ nhân.
“Thổi hồn” vào những pho tượng đồng
Nhắc đến Nguyễn Văn Ứng, người ta không chỉ nhớ đến kỹ thuật đúc mà còn nhắc đến quan niệm của ông về việc làm một tác phẩm phải “có hồn”. Với những pho tượng, hình dáng bên ngoài chỉ là điểm khởi đầu. Người thợ còn phải xử lý ánh mắt, thần thái, các nếp gấp, đường nét trên khuôn mặt và những chi tiết rất nhỏ để tác phẩm tạo được cảm giác sống động. Ông từng chia sẻ rằng nếu một pho tượng không có thần thái thì dù được làm bằng đồng quý đến đâu cũng chỉ là “một cục đồng”.
Chính yêu cầu ấy khiến đúc đồng Ngũ Xã nằm ở giao điểm giữa kỹ thuật và nghệ thuật. Người thợ phải hiểu tạo hình, có khả năng quan sát và đồng thời phải biết những đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng gắn với từng loại hình sản phẩm. Một pho tượng Phật, một tượng danh nhân hay một đồ thờ không chỉ cần đúng về hình khối mà còn phải phù hợp về thần thái, tỷ lệ và ý nghĩa biểu tượng.
Trong những năm hoạt động, cơ sở của gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng đã thực hiện nhiều sản phẩm lớn, từ tượng Phật, tượng danh nhân, tượng Bác Hồ đến chuông, đồ thờ và các sản phẩm mỹ nghệ. Các tác phẩm của Ngũ Xã nói chung cũng hiện diện tại nhiều đình, chùa, đền và không gian văn hóa trên cả nước. Những công trình nổi tiếng như tượng Huyền Thiên Trấn Vũ ở đền Quán Thánh hay tượng Phật A Di Đà tại chùa Thần Quang là những dấu ấn tiêu biểu cho trình độ của nghề đúc đồng Ngũ Xã qua các thời kỳ.
Điều quan trọng là những công trình ấy không nên chỉ được nhìn như những sản phẩm thủ công có kích thước lớn. Chúng còn cho thấy cách một nghề truyền thống có thể gắn với đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và ký ức của cộng đồng. Mỗi pho tượng, quả chuông hay món đồ thờ đều mang theo dấu vết của bàn tay người thợ và lịch sử của nơi nó được tạo ra.
Giữ nghề giữa một làng nghề đang đổi thay
Câu chuyện của Nguyễn Văn Ứng cũng là câu chuyện về sự biến đổi của chính Ngũ Xã. Một làng nghề từng có tiếng lò đỏ lửa nay đã trở thành một khu dân cư đô thị. Những xưởng đúc ngày càng ít, không gian sản xuất bị thu hẹp, trong khi công việc đúc đồng đòi hỏi mặt bằng, lao động và nhiều điều kiện đặc thù.
Những năm gần đây, sản xuất của gia đình ông vẫn duy trì nhờ các đơn đặt hàng tượng, đồ thờ và sản phẩm mỹ nghệ. Xưởng cũng tiếp tục tạo việc làm cho một đội ngũ thợ có tay nghề. Tuy nhiên, theo ghi nhận năm 2026, số thợ của xưởng đã giảm đáng kể so với giai đoạn những năm 1990–2000; vấn đề nhân lực kế cận và mặt bằng sản xuất vẫn là những thách thức lớn đối với nghề.
Trong bối cảnh ấy, nghề đúc đồng Ngũ Xã cũng phải tìm cách thích nghi với đời sống hiện đại. Những sản phẩm truyền thống được phát triển đa dạng hơn, từ tượng và đồ thờ đến các sản phẩm trang trí, quà tặng và sản phẩm OCOP. Năm 2021, cơ sở của gia đình ông có hai sản phẩm được xếp hạng OCOP 4 sao là đôi đèn Tứ Linh và lọ Song Ngư. Đây là một hướng đi cho thấy nghề truyền thống có thể tiếp tục tồn tại khi vừa giữ kỹ thuật cũ vừa tìm được cách đáp ứng nhu cầu mới.
Tuy nhiên, với người làm nghề lâu năm như Nguyễn Văn Ứng, đổi mới không có nghĩa là chạy theo số lượng. Những sản phẩm làm thủ công vẫn cần giữ được chất lượng, độ tinh xảo và dấu ấn của người thợ. Giá trị của đồng Ngũ Xã, suy cho cùng, nằm ở chính những điều khó có thể thay thế bằng sản xuất hàng loạt: đôi tay, kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và khả năng tạo ra một tác phẩm có thần thái riêng.
Một gia đình tiếp tục nối dài lửa nghề
Một niềm vui lớn của Nguyễn Văn Ứng là nghề không dừng lại ở thế hệ của ông. Hai người con trai của ông đều tiếp tục theo nghề. Nguyễn Thanh Tuấn, một trong những người con của ông, đã nhiều lần chia sẻ về mong muốn tiếp tục giữ nghề của gia đình và xây dựng xưởng thành nơi bảo tồn, truyền dạy nghề đúc đồng cho thế hệ trẻ.
Đây có lẽ là điều quan trọng nhất đối với một nghệ nhân: thấy tri thức mình được trao truyền không mất đi cùng một thế hệ. Người con tiếp nghề không chỉ tiếp tục công việc của cha, mà còn tiếp nhận cả một cách nhìn về nghề – rằng làm ra một sản phẩm phải có trách nhiệm với chất lượng, với người sử dụng và với truyền thống của nơi mình sinh ra.
Hiện nay, gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng là một trong những gia đình hiếm hoi còn duy trì nghề đúc đồng tại Ngũ Xã. Một nguồn tin năm 2026 ghi nhận gia đình ông là gia đình duy nhất tại Ngũ Xã có bốn thành viên được công nhận danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội”. Chi tiết này cho thấy việc giữ nghề ở đây không chỉ là nỗ lực của một cá nhân mà đã trở thành câu chuyện tiếp nối giữa nhiều thế hệ trong cùng một gia đình.
Người giữ lửa cho một nghề hơn bốn thế kỷ
Điều đáng quý ở Nguyễn Văn Ứng không chỉ nằm ở việc ông đã có nhiều năm làm nghề hay tạo ra những sản phẩm tinh xảo. Giá trị lớn hơn nằm ở chỗ ông đã kiên trì giữ nghề trong những giai đoạn nghề đúc đồng đứng trước nguy cơ mai một.
Ông từng chứng kiến thời kỳ cả làng chuyển sang đúc nhôm, chứng kiến những người thợ rời bỏ nghề, những xưởng đúc dần biến mất giữa quá trình đô thị hóa. Ông cũng chứng kiến nghề truyền thống có lúc tưởng như chỉ còn nằm trong ký ức. Nhưng thay vì bỏ nghề, ông lựa chọn quay về với những chiếc khuôn đất, những lò nấu đồng và những bài học của cha mình.
Bởi vậy, câu chuyện của nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng không chỉ là câu chuyện về một người thợ giỏi. Đó còn là câu chuyện về sự kiên trì của một con người trước nguy cơ đứt gãy của một nghề truyền thống.
Ở Ngũ Xã hôm nay, tiếng lò đúc có thể không còn vang lên dày đặc như trước. Những con phố đã thay đổi, không gian làng nghề đã thu hẹp, số người theo nghề cũng ít hơn. Nhưng chừng nào vẫn còn những người thợ tiếp tục tạo khuôn, nấu đồng, chạm tỉa và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau, chừng đó nghề đúc đồng Ngũ Xã vẫn còn một đời sống của riêng mình.
Với Nguyễn Văn Ứng, giữ nghề vì thế không đơn giản là giữ một phương thức sản xuất. Đó là giữ lại một phần ký ức của Thăng Long, giữ một hệ thống tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ và giữ cho những sản phẩm bằng đồng tiếp tục kể câu chuyện về bàn tay, sự khéo léo và thẩm mỹ của người Việt.
Từ những tiếng gõ của nghề mà ông nghe từ thuở nhỏ đến những người con đang tiếp tục nối nghiệp hôm nay, hành trình ấy cho thấy một điều giản dị: một nghề truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi vẫn có người muốn làm, muốn học và muốn truyền lại cho người khác. Và ở Ngũ Xã, Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng vẫn đang tiếp tục công việc ấy – giữ lửa cho một nghề đã đỏ lửa qua hàng trăm năm, để tinh hoa của nghề đúc đồng Thăng Long không chỉ nằm lại trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
