Có những tác phẩm nghệ thuật thọat nhìn chỉ là những khối gỗ xù xì, những mảnh kim lọai hay những vật liệu tưởng chừng không liên quan đến nhau. Thế nhưng, khi ánh sáng chiếu qua, trên bức tường phía sau lại hiện lên chân dung một con người, hình ảnh một sự kiện lịch sử hay một biểu tượng văn hóa. Điều tưởng như kỳ diệu ấy chính là thế giới nghệ thuật mà nghệ nhân Bùi Văn Tự đã dành nhiều năm nghiên cứu và sáng tạo.
Từ một phát hiện tình cờ đến hành trình theo đuổi nghệ thuật
Con đường đến với điêu khắc ánh sáng của Bùi Văn Tự bắt đầu từ một tình huống khá bất ngờ. Khi còn là sinh viên ngành xây dựng, trong một lần làm thêm công việc trang trí tiểu cảnh hòn non bộ, anh lắp đặt hệ thống chiếu sáng để làm nổi bật mô hình. Trong quá trình ấy, anh nhận thấy bóng của hòn non bộ in lên tường có hình dáng giống một con gấu.
Từ phát hiện tưởng chừng ngẫu nhiên, Tự nảy ra ý tưởng kết hợp điêu khắc với ánh sáng để tạo nên những hình ảnh có chủ đích. Thay vì chỉ quan tâm đến hình dáng của vật thể khi nhìn trực tiếp, anh bắt đầu tìm cách tạo ra một hình ảnh khác từ chính bóng đổ của nó. Vật thể trước mắt và hình ảnh xuất hiện trên tường có thể hoàn toàn khác nhau, nhưng lại liên kết chặt chẽ trong cùng một tác phẩm.
Những ngày đầu theo đuổi ý tưởng này không hề dễ dàng. Tự mày mò thử nghiệm trong không gian sống chật hẹp, tìm kiếm những vật liệu có thể tận dụng, từ xi măng, giấy vụn, bao bì đến các loại phế liệu. Anh lắp ghép, chạm khắc, điều chỉnh vị trí nguồn sáng rồi quan sát sự biến đổi của bóng đổ. Mỗi lần thử nghiệm là một lần tìm hiểu mối quan hệ giữa hình khối, khoảng cách, góc chiếu và hình ảnh được tạo ra.
Qua nhiều lần thử và sửa, những vật liệu tưởng như rời rạc dần trở thành công cụ để anh thể hiện ý tưởng. Một khối tạo hình không nhất thiết phải đẹp theo cách nhìn thông thường; điều quan trọng còn nằm ở hình ảnh mà nó có thể tạo ra khi ánh sáng chiếu tới.
Năm 2014, Bùi Văn Tự được công chúng biết đến rộng rãi hơn qua chương trình Vietnam's Got Talent. Sau đó, anh lựa chọn dành nhiều thời gian hơn cho con đường sáng tạo của mình, tìm đến làng gốm Bát Tràng để học hỏi về chất liệu và kỹ thuật tạo hình. Đến năm 2020, anh dành toàn bộ thời gian cho nghệ thuật điêu khắc ánh sáng.
Từ một phát hiện tình cờ, điêu khắc ánh sáng dần trở thành hướng sáng tạo riêng của Bùi Văn Tự. Điều khiến anh tiếp tục theo đuổi không chỉ là sự độc đáo về thị giác, mà còn là khả năng dùng một hình thức nghệ thuật mới để chuyển tải những câu chuyện và ý tưởng có chiều sâu.
Điêu khắc ánh sáng - khi bóng đổ trở thành ngôn ngữ nghệ thuật
Nếu điêu khắc truyền thống thường hướng sự chú ý vào hình dáng, đường nét và chất liệu của tác phẩm, thì với điêu khắc ánh sáng, phần bóng đổ cũng là một thành phần quan trọng của sáng tạo. Người xem không chỉ quan sát vật thể được tạo hình mà còn chờ đợi hình ảnh xuất hiện khi ánh sáng chiếu qua.
Quá trình sáng tác của Bùi Văn Tự bắt đầu từ ý tưởng và hình ảnh muốn thể hiện. Từ đó, anh lựa chọn chất liệu, chạm khắc hoặc lắp ghép các thành phần thành một khối hình phù hợp. Công việc chưa kết thúc khi vật thể hoàn thành, bởi anh còn phải thử nghiệm nguồn sáng, điều chỉnh góc chiếu, vị trí và cách sắp đặt để bóng đổ đạt được hình ảnh mong muốn.
Điều thú vị là khi chưa có ánh sáng chiếu vào, người xem có thể khó nhận ra mối liên hệ giữa vật thể và hình ảnh mà nó sẽ tạo thành. Những khúc gỗ lũa với đường nét tự nhiên, các mảnh vật liệu được lắp ghép hay khối tạo hình có vẻ bất quy tắc chỉ thực sự bộc lộ ý nghĩa khi được đặt trong điều kiện chiếu sáng thích hợp.
Vì thế, một tác phẩm điêu khắc ánh sáng không đơn thuần là một vật thể cộng với một chiếc đèn. Nó đòi hỏi sự tính toán về hình khối, không gian, nguồn sáng và góc nhìn của người thưởng thức. Chỉ một thay đổi nhỏ trong cách xoay hoặc sắp đặt vật thể cũng có thể làm biến đổi hoàn toàn hình ảnh hiện lên phía sau.
Bùi Văn Tự từng sử dụng thủ pháp di hình, hoán ảnh để một vật thể có thể tạo ra nhiều hình ảnh khác nhau khi thay đổi góc chiếu hoặc hướng đặt. Trong cụm tác phẩm về Chiến thắng Điện Biên Phủ, chẳng hạn, một khối điêu khắc có thể lần lượt gợi lên hình ảnh dân công với chiếc xe đạp thồ trên đường ra trận và hình ảnh những chiến sĩ phất cao lá cờ chiến thắng.
Ở đây, bóng đổ không chỉ là kết quả của ánh sáng mà còn trở thành một thứ ngôn ngữ nghệ thuật. Vật liệu mang hình hài hữu hình, ánh sáng mở ra hình ảnh, còn câu chuyện và thông điệp giúp người xem kết nối những gì đang nhìn thấy với ký ức của mình.
Khi những vật liệu bình dị kể chuyện văn hóa
Một đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Bùi Văn Tự là cách anh tận dụng những vật liệu gần gũi, đôi khi là những thứ bị bỏ đi trong đời sống thường ngày. Gỗ lũa, gốm, kim loại, giấy, bao bì và nhiều loại phế liệu có thể trở thành chất liệu để anh tạo hình.
Việc lựa chọn chất liệu không chỉ nhằm tạo ra một khối điêu khắc có hình dáng phù hợp. Đặc điểm tự nhiên của vật liệu, những đường cong, vết nứt, phần nhô ra hay các khoảng trống đều có thể góp phần định hình bóng đổ cuối cùng. Người nghệ nhân vừa phải hiểu đặc tính của chất liệu, vừa phải hình dung cách nó tương tác với ánh sáng.
Gỗ lũa là một trong những chất liệu được anh sử dụng nhiều. Những thân gỗ với hình dáng không đồng đều có thể được chạm khắc và sắp xếp để tạo thành những hình ảnh bất ngờ. Với gốm, quá trình tạo hình, làm khô, nung và hoàn thiện bề mặt cũng đòi hỏi sự kiên nhẫn. Mỗi chất liệu mở ra những khả năng biểu đạt riêng, đồng thời đặt ra những giới hạn mà người sáng tác cần tìm cách vượt qua.
Đáng chú ý, Bùi Văn Tự không xem phế liệu đơn thuần là vật liệu rẻ tiền để tiết kiệm chi phí. Qua cách lựa chọn và sắp đặt của anh, những đồ vật vốn ít được chú ý có thể mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Một khối vật liệu thô ráp có thể trở thành hình ảnh giàu cảm xúc; một vật thể khó nhận diện có thể gợi nhắc đến một nhân vật lịch sử hoặc một câu chuyện quen thuộc.
Điều đó tạo nên sự đối lập thú vị giữa cái nhìn ban đầu và trải nghiệm sau khi tác phẩm được chiếu sáng. Người xem có thể bắt đầu bằng sự tò mò, rồi ngạc nhiên trước hình ảnh xuất hiện và cuối cùng tìm cách giải mã mối liên hệ giữa vật thể, bóng đổ và thông điệp mà nghệ sĩ muốn gửi gắm.
Với cách sáng tạo này, những vật liệu bình dị được đặt vào một quan hệ mới với ánh sáng và không gian. Tác phẩm không chỉ nằm trong hình khối do người nghệ nhân tạo ra, mà còn nằm trong khoảnh khắc người xem nhận ra hình ảnh ẩn phía sau.
Văn hóa và lịch sử - nguồn cảm hứng xuyên suốt
Dù có thể sáng tác từ nhiều chủ đề khác nhau, Bùi Văn Tự dành sự quan tâm đặc biệt cho văn hóa và lịch sử Việt Nam. Với anh, điêu khắc ánh sáng không chỉ là một thử nghiệm về tạo hình mà còn là cách kể lại những câu chuyện đã góp phần hình thành ký ức và bản sắc dân tộc.
Những nhân vật lịch sử, những sự kiện lớn, hình ảnh làng quê và những câu chuyện về con người trở thành nguồn cảm hứng cho các tác phẩm. Qua ngôn ngữ của hình khối và ánh sáng, những nội dung vốn thường được tiếp cận qua sách vở, tranh ảnh hoặc lời kể được chuyển thành một trải nghiệm thị giác trực tiếp.
Sau hơn một thập niên theo đuổi loại hình nghệ thuật này, Bùi Văn Tự đã sáng tạo hàng trăm tác phẩm, truyền tải những câu chuyện về đời sống, văn hóa, con người và lịch sử Việt Nam. Thời gian hoàn thiện mỗi tác phẩm có thể kéo dài từ một tháng đến vài tháng, tùy theo ý tưởng và độ phức tạp của quá trình chế tác.
Cách tiếp cận này mở ra khả năng đưa lịch sử đến gần công chúng bằng một hình thức khác. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin, người xem được trực tiếp chứng kiến hình ảnh hình thành từ những vật thể trước mắt. Sự bất ngờ trong quá trình khám phá có thể khơi gợi tò mò, khiến họ muốn tìm hiểu thêm về nhân vật hoặc sự kiện mà tác phẩm tái hiện.
Đặc biệt, khi hướng đến người trẻ và trẻ em, hình thức thể hiện giàu tính trực quan giúp những câu chuyện lịch sử trở nên dễ tiếp cận hơn. Đây cũng là một trong những mong muốn mà Bùi Văn Tự nhiều lần chia sẻ khi nói về mục đích sáng tác: đưa văn hóa, lịch sử đến với công chúng bằng một ngôn ngữ nghệ thuật mới.
Người nghệ nhân trẻ và cách kể chuyện về bản sắc văn hóa
Bên cạnh sự mới lạ về kỹ thuật, điều khiến các tác phẩm của Bùi Văn Tự có sức gợi còn nằm ở cách anh tiếp cận những câu chuyện văn hóa. Trong một cuộc trò chuyện đăng trên Báo Nhân Dân năm 2025, anh chia sẻ rằng bản sắc không phải thứ có thể cố tạo ra, mà hình thành từ trải nghiệm, những vùng đất đã đi qua, câu chuyện đã nghe và những điều bình dị trong đời sống.
Quan điểm ấy phần nào lý giải vì sao trong tác phẩm của anh, chất liệu và hình ảnh không chỉ phục vụ cho hiệu ứng thị giác. Những vật liệu có dấu vết của thời gian, những hình tượng quen thuộc trong ký ức cộng đồng và các câu chuyện lịch sử đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho sáng tạo.
Từ góc nhìn văn hóa, điêu khắc ánh sáng của Bùi Văn Tự gợi ra một cách tiếp cận đáng chú ý đối với việc giới thiệu di sản: di sản không nhất thiết chỉ được tiếp cận qua những hình thức trình bày cố định, mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho những cách biểu đạt mới. Một nhân vật lịch sử có thể được tái hiện qua bóng đổ; một sự kiện có thể được kể lại thông qua sự chuyển đổi hình ảnh; một biểu tượng văn hóa có thể được làm mới bằng cách kết hợp vật liệu truyền thống với kỹ thuật tạo hình đương đại.
Dẫu vậy, giá trị của cách tiếp cận này không chỉ nằm ở yếu tố trình diễn. Khi đưa lịch sử và văn hóa vào tác phẩm, người sáng tác vẫn cần chú trọng độ chính xác của hình tượng, bối cảnh và thông điệp được chuyển tải. Hiệu ứng thị giác có thể thu hút sự chú ý ban đầu, nhưng chiều sâu của tác phẩm nằm ở khả năng mở ra sự tìm hiểu và suy ngẫm về câu chuyện phía sau.
Với Bùi Văn Tự, điều đó thể hiện qua lựa chọn dành nhiều tâm sức cho các đề tài lịch sử Việt Nam. Các nhân vật và sự kiện không chỉ xuất hiện như hình ảnh để ngắm nhìn, mà còn mang theo những ký ức về con người, thời đại và những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Giá trị và dấu ấn sáng tạo
Hành trình của nghệ nhân Bùi Văn Tự cho thấy một hướng đi khác của sáng tạo nghệ thuật trong bối cảnh đương đại. Từ nền tảng kỹ thuật xây dựng, anh tự tìm tòi, thử nghiệm và phát triển phương pháp kết hợp điêu khắc với ánh sáng, dần hình thành một ngôn ngữ tạo hình mang dấu ấn riêng.
Đóng góp của anh có thể nhìn nhận trên ba phương diện. Trước hết là sự tìm tòi về kỹ thuật và chất liệu, thể hiện ở khả năng tạo ra những hình ảnh có chủ đích từ các vật thể tưởng chừng khó liên kết. Tiếp đó là cách đưa những câu chuyện văn hóa, lịch sử đến gần công chúng thông qua trải nghiệm thị giác. Cuối cùng là khả năng gợi mở sự giao thoa giữa nghệ thuật đương đại với các không gian di sản, bảo tàng và hoạt động giới thiệu văn hóa.
Bùi Văn Tự không phải là người lưu giữ một nghề truyền thống theo nghĩa thông thường. Trường hợp của anh thể hiện một khía cạnh khác của đời sống văn hóa: bên cạnh việc bảo tồn những kỹ thuật và thực hành đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, văn hóa còn có thể tiếp tục hiện diện thông qua những tìm tòi sáng tạo mới. Những chất liệu quen thuộc, ký ức lịch sử và biểu tượng văn hóa có thể được diễn giải lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, miễn là quá trình ấy vẫn giữ được sự tôn trọng đối với những giá trị mà tác phẩm muốn chuyển tải.
Từ một phát hiện tình cờ khi còn là sinh viên đến những tác phẩm được trưng bày tại các không gian văn hóa lớn, Bùi Văn Tự đã lựa chọn một con đường đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và liên tục thử nghiệm. Anh không chỉ tạo ra những hình ảnh độc đáo từ ánh sáng, mà còn tìm cách khiến người xem dừng lại, tò mò và nhìn những câu chuyện quen thuộc bằng một góc nhìn khác.
Trong thế giới nghệ thuật của Bùi Văn Tự, ánh sáng giúp bóng đổ hiện hình, nhưng chính ký ức văn hóa và câu chuyện lịch sử mới trao cho hình ảnh ấy ý nghĩa. Đó cũng là điều làm nên dấu ấn của người nghệ nhân trẻ: dùng một ngôn ngữ tạo hình mới để mở ra những cách kể chuyện mới về con người, đất nước và những giá trị được lưu giữ trong ký ức cộng đồng.
