Bối Khê - nơi những lớp sơn lưu giữ ký ức làng nghề
Nằm bên dòng sông Nhuệ, làng Bối Khê thuộc xã Chuyên Mỹ, Hà Nội là một không gian làng nghề mà ở đó, họat động sản xuất thủ công đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống người dân. Qua nhiều thế hệ, nghề sơn mài vừa tạo sinh kế cho các gia đình, vừa hình thành nên những kinh nghiệm và kỹ thuật chế tác riêng được trao truyền trong cộng đồng.
Trước thời kỳ đổi mới, Bối Khê từng nổi tiếng với những bức tranh sơn mài truyền thống. Người thợ sử dụng nhiều lớp sơn, kết hợp với các vật liệu như vỏ trứng, vàng, bạc và kỹ thuật khảm để tạo nên những tác phẩm có chiều sâu về màu sắc, hình khối và bề mặt. Mỗi bức tranh là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau, đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng thao tác và có thể mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng mới hoàn thành.
Nghệ nhân Đinh Văn Hùng là một trong những người còn gắn bó với dòng tranh ấy. Nhớ lại thời kỳ các hợp tác xã sản xuất sơn mài truyền thống hoạt động, ông cho biết các sản phẩm khi đó đều được vẽ bằng tay và hoàn thiện qua công đoạn mài thủ công. Những thao tác tưởng như đơn giản ấy thực chất đòi hỏi người thợ phải hiểu vật liệu, nắm được kỹ thuật và có đủ kinh nghiệm để kiểm soát bề mặt tác phẩm.
Qua lời kể của ông, tranh sơn mài hiện lên không chỉ như một sản phẩm mỹ nghệ mà còn là dấu ấn của một giai đoạn phát triển trong lịch sử làng nghề Bối Khê. Đó là thời kỳ kỹ năng của người thợ được thể hiện rõ qua từng lớp sơn, từng chi tiết khảm và khả năng tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh bằng phương pháp thủ công.
Nghề sơn mài và sự kiên nhẫn trong từng công đoạn
Sơn mài là một nghề mà kết quả cuối cùng không thể có được chỉ bằng một thao tác khéo léo. Người thợ phải trải qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị cốt, xử lý bề mặt, phủ sơn, trang trí, khảm vật liệu đến mài và hoàn thiện. Mỗi bước đều ảnh hưởng đến chất lượng và diện mạo của tác phẩm.
Với tranh sơn mài truyền thống, kỹ thuật mài giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Những lớp vật liệu được phủ lên bề mặt sẽ dần hiện ra thông qua quá trình xử lý công phu. Người thợ phải biết mài đến đâu, giữ lại những chi tiết nào và làm thế nào để các lớp màu, lớp khảm kết hợp hài hòa. Chỉ một sai lệch trong quá trình thực hiện cũng có thể ảnh hưởng đến tổng thể tác phẩm.
Đối với nghệ nhân Đinh Văn Hùng, kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm làm nghề là yếu tố quan trọng để xử lý những công đoạn ấy. Đằng sau một bức tranh hoàn chỉnh là nhiều ngày lao động tỉ mỉ, trong đó người thợ phải kiên trì theo dõi và hoàn thiện từng lớp vật liệu.
Những bức tranh sơn mài sử dụng vỏ trứng là một ví dụ cho thấy khả năng tạo hình từ những chất liệu gần gũi. Từ những mảnh vỏ trứng nhỏ, qua quá trình sắp đặt và xử lý thủ công, người thợ có thể tạo nên các mảng sáng tối, đường nét và sắc thái riêng cho tác phẩm. Giá trị của bức tranh không chỉ nằm ở hình ảnh được thể hiện mà còn ở cách người nghệ nhân làm chủ vật liệu và biến những thành phần tưởng chừng đơn giản thành một chỉnh thể có tính nghệ thuật.
Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật, kinh nghiệm và tính kiên nhẫn đã làm nên nét riêng của tranh sơn mài truyền thống Bối Khê – một giá trị không dễ thay thế bằng những phương thức sản xuất nhanh hơn.
Khi tranh sơn mài truyền thống dần nhường chỗ cho hàng mỹ nghệ
Cùng với những thay đổi của nền kinh tế và nhu cầu tiêu dùng, nghề sơn mài Bối Khê cũng chuyển mình để thích nghi. Nếu trước đây tranh sơn mài là một trong những sản phẩm chủ đạo của làng, thì ngày nay nhiều cơ sở đã chuyển sang sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ có tính ứng dụng cao như bình trang trí, khung gương, khay và đồ nội thất.
Sự chuyển đổi này mang lại những lợi ích thiết thực. Các sản phẩm mỹ nghệ thường có thời gian hoàn thiện ngắn hơn, dễ đáp ứng đơn hàng và phù hợp với nhiều nhóm khách hàng. Nhờ đó, các hộ gia đình có thể duy trì hoạt động sản xuất, tạo việc làm và mở rộng thị trường.
Trong khi ấy, tranh sơn mài truyền thống đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và chi phí đầu tư. Quá trình chế tác kéo dài khiến việc tổ chức sản xuất và tiêu thụ trở nên khó khăn hơn, nhất là khi nhu cầu thị trường không ổn định. Bởi vậy, số người còn kiên trì theo đuổi dòng tranh này ở Bối Khê ngày càng ít.
Nghệ nhân Đinh Văn Hùng hiểu rõ những thay đổi ấy. Ông có những trăn trở trước nguy cơ tranh sơn mài truyền thống dần vắng bóng, nhưng không phủ nhận lựa chọn chuyển hướng của những người thợ trẻ. Các sản phẩm mỹ nghệ đã giúp nhiều gia đình có thu nhập và giữ được sinh kế từ nghề truyền thống.
Câu chuyện của ông vì thế không phải là sự đối lập giữa bảo tồn và phát triển. Đó là nỗ lực tìm kiếm chỗ đứng cho một dòng sản phẩm có giá trị nghệ thuật riêng trong bối cảnh người làm nghề phải cân bằng giữa niềm say mê, kỹ thuật truyền thống và nhu cầu mưu sinh.
Giữ nghề trong một làng nghề đang đổi thay
Ngày nay, đi dọc những con đường ở Bối Khê, có thể bắt gặp các cơ sở sản xuất sơn mài với những mặt hàng phục vụ đời sống và thị trường xuất khẩu. Tiếng mài, tiếng đánh bóng và hình ảnh người thợ làm việc trong các xưởng gia đình vẫn tạo nên nhịp sống quen thuộc của làng nghề. Tuy nhiên, đằng sau sự nhộn nhịp ấy là một quá trình chuyển đổi về sản phẩm, kỹ thuật và cách tổ chức sản xuất.
Trong bối cảnh đó, sự hiện diện của những nghệ nhân tiếp tục làm tranh sơn mài truyền thống có ý nghĩa đặc biệt. Họ duy trì những kỹ năng không chỉ phục vụ việc tạo ra sản phẩm mà còn phản ánh lịch sử phát triển và bản sắc nghề nghiệp của cộng đồng. Qua các tác phẩm và kinh nghiệm thực hành, những giá trị ấy vẫn có cơ hội được nhận biết, nghiên cứu và tiếp nối.
Nghệ nhân Đinh Văn Hùng là một trong những người đang góp phần duy trì mạch nối đó tại Bối Khê. Ông không đứng ngoài những thay đổi của làng nghề, cũng không phủ nhận nhu cầu phát triển kinh tế của người dân. Điều ông theo đuổi là giữ lại không gian cho tranh sơn mài truyền thống – dòng sản phẩm đã từng làm nên một phần tên tuổi của vùng đất này.
Hành trình của ông nhắc chúng ta rằng bảo tồn nghề truyền thống không nhất thiết phải giữ nguyên mọi phương thức sản xuất của quá khứ. Một làng nghề có thể đổi mới sản phẩm, mở rộng thị trường và tìm kiếm những hướng đi phù hợp với đời sống hiện đại. Nhưng song song với quá trình ấy, những kỹ thuật, tri thức và giá trị nghệ thuật đặc trưng cũng cần được nhận diện và trao truyền.
Với nghệ nhân Đinh Văn Hùng, gìn giữ tranh sơn mài Bối Khê không chỉ là tiếp tục một công việc đã gắn bó qua nhiều năm tháng. Đó còn là cách ông lưu giữ ký ức của làng nghề bằng chính đôi tay và những tác phẩm được tạo nên từ nhiều lớp sơn, vật liệu và công đoạn thủ công. Trong từng bức tranh, câu chuyện về người thợ và vùng đất Bối Khê vẫn tiếp tục được kể – lặng lẽ, bền bỉ và không ngừng tìm kiếm chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
