Gắn bó gần nửa thế kỷ với nghề cói
Nghệ nhân Đỗ Văn Tấn đến từ làng cói Kim Sơn, nơi nghề trồng, chế biến và đan dệt cói đã gắn bó với cư dân địa phương qua nhiều thế hệ. Đối với người thợ Kim Sơn, cói không đơn thuần là một lọai nguyên liệu tự nhiên. Để trở thành sản phẩm hòan chỉnh, mỗi sợi cói phải trải qua nhiều công đọan, từ trồng trọt, thu họach, sơ chế đến lựa chọn, xử lý và đan thành hình. Chất lượng của sản phẩm phụ thuộc vào sự cẩn thận trong từng khâu, độ đều của nguyên liệu và kinh nghiệm tích lũy qua quá trình làm nghề.
Những năm tháng gắn bó với cói giúp người thợ hiểu rõ đặc tính của nguyên liệu và cách vận dụng chúng vào từng sản phẩm. Từ những thao tác tưởng chừng quen thuộc, đôi bàn tay người thợ tạo nên những đường đan đều đặn, những kết cấu chắc chắn và những sản phẩm vừa có công năng sử dụng, vừa có giá trị thẩm mỹ.
Với Đỗ Văn Tấn, hành trình theo nghề cũng là một phần của câu chuyện chung về những người dân Kim Sơn đã kiên trì duy trì nghề thủ công truyền thống. Sự bền bỉ ấy góp phần để nghề cói không chỉ tồn tại như một phương thức sản xuất, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống của cộng đồng địa phương.
Từ sợi cói mộc mạc đến những sản phẩm giàu tính sáng tạo
Nếu trước đây chiếu cói là một trong những sản phẩm quen thuộc nhất của Kim Sơn, thì ngày nay, nguyên liệu truyền thống này đã được phát triển thành nhiều mặt hàng đa dạng hơn. Từ làn, khay, thảm, mũ đến túi xách và đồ trang trí nội thất, các sản phẩm cói ngày càng phong phú về hình dáng, màu sắc và cách sử dụng.
Trong quá trình đó, người nghệ nhân giữ vai trò quan trọng bởi họ không chỉ thực hiện những kỹ thuật đã được truyền lại mà còn vận dụng kinh nghiệm để tạo ra các sản phẩm mới. Việc thay đổi hình dáng, điều chỉnh cách đan hay kết hợp màu sắc đòi hỏi người thợ vừa nắm chắc kỹ thuật, vừa có khả năng quan sát và cảm nhận thẩm mỹ.
Nghệ nhân Đỗ Văn Tấn là người đã sáng tạo nhiều sản phẩm sinh động từ cói. Đây là điểm đáng chú ý trong hành trình làm nghề của ông: chất liệu truyền thống vẫn được giữ lại, nhưng cách thể hiện có thể thay đổi để phù hợp với nhu cầu của người sử dụng ngày nay.
Sự sáng tạo trong nghề cói không nhất thiết phải bắt đầu từ những thay đổi lớn. Đôi khi, đó là việc tìm ra cách tạo hình mới cho một sản phẩm quen thuộc, làm cho đường đan tinh tế hơn hoặc khiến một vật dụng truyền thống trở nên phù hợp với không gian sống hiện đại. Chính những cải tiến nhỏ, được tích lũy qua quá trình thực hành, giúp nghề thủ công có thêm cơ hội tiếp cận những nhóm khách hàng mới.
Với người làm nghề lâu năm, kinh nghiệm không chỉ thể hiện ở khả năng hoàn thành một sản phẩm mà còn ở việc hiểu được giới hạn của nguyên liệu, lựa chọn kỹ thuật phù hợp và biết cách xử lý những chi tiết khó. Đó là vốn nghề được hình thành qua thời gian, khó có thể thay thế hoàn toàn bằng máy móc hay những hướng dẫn được ghi chép trên giấy.
Mang nghề cói Kim Sơn đến gần hơn với công chúng
Một dấu mốc đáng chú ý trong họat động giới thiệu nghề của Đỗ Văn Tấn là sự tham gia chương trình “Quà tặng của nhân gian”, tổ chức ngày 2/1/2025 tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội. Chương trình quy tụ các nghệ nhân từ nhiều địa phương, tạo cơ hội để công chúng gặp gỡ người làm nghề, quan sát kỹ thuật thủ công và tìm hiểu những giá trị văn hóa gắn với các làng nghề truyền thống.
Tại sự kiện, ông trực tiếp giới thiệu nghề đan cói và những sản phẩm do người thợ Kim Sơn sáng tạo. Việc đưa hoạt động thực hành nghề đến một không gian văn hóa lớn của Thủ đô giúp công chúng có cơ hội tiếp cận nghề thủ công theo cách gần gũi hơn: không chỉ nhìn thấy thành phẩm mà còn có thể quan sát thao tác, tìm hiểu chất liệu và trò chuyện với người trực tiếp làm ra sản phẩm.
Đây cũng là một cách kể câu chuyện về làng nghề thông qua chính người thợ. Thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm bằng hình ảnh hoặc lời thuyết minh, sự hiện diện của nghệ nhân cho phép những kinh nghiệm thực hành được thể hiện trực tiếp. Những động tác lựa chọn nguyên liệu, luồn sợi và tạo hình trở thành phương tiện để người xem hiểu hơn về sự tỉ mỉ đằng sau một sản phẩm tưởng chừng giản dị.
Đối với những nghề thủ công truyền thống, hoạt động trình diễn như vậy còn có ý nghĩa kết nối giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Khi hiểu được công sức và kỹ thuật để làm ra sản phẩm, công chúng có thể nhìn nhận giá trị của đồ thủ công vượt ra ngoài công năng sử dụng hay giá bán. Mỗi sản phẩm còn mang theo kinh nghiệm lao động, sự sáng tạo và dấu ấn của cộng đồng đã nuôi dưỡng nghề qua nhiều thế hệ.
Nghề cói Kim Sơn - di sản được tạo nên từ đời sống lao động
Muốn hiểu hành trình làm nghề của Đỗ Văn Tấn, cần đặt ông trong bối cảnh văn hóa của vùng đất Kim Sơn. Khu vực này hình thành từ công cuộc khai hoang, quai đê lấn biển gắn với Dinh điền sứ Nguyễn Công Trứ vào năm 1829. Qua quá trình phát triển của vùng đất ven biển, cây cói trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng, góp phần hình thành nghề trồng, chế biến và sản xuất hàng thủ công tại địa phương.
Trong lịch sử đời sống Kim Sơn, nghề cói vừa tạo ra những vật dụng phục vụ sinh hoạt thường ngày, vừa đem lại nguồn thu nhập cho nhiều gia đình. Công việc được duy trì qua các hộ gia đình, cơ sở sản xuất và cộng đồng làng nghề, tạo nên sự gắn kết giữa nguồn nguyên liệu địa phương với kỹ năng lao động của người dân.
Ngày 25/4/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1150/QĐ-BVHTTDL, đưa nghề thủ công truyền thống nghề cói Kim Sơn vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, kỹ thuật và văn hóa của nghề, đồng thời nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc tiếp tục thực hành, gìn giữ và phát huy di sản.
Giá trị của nghề cói vì thế không chỉ nằm ở những sản phẩm được làm ra. Đó còn là hệ thống tri thức về cây cói, kinh nghiệm xử lý nguyên liệu, kỹ thuật đan dệt và khả năng thích ứng với điều kiện sản xuất. Những tri thức ấy phần lớn được hình thành trong thực tế lao động và được trao truyền thông qua việc quan sát, hướng dẫn và cùng nhau làm nghề.
Ở góc độ này, người nghệ nhân như Đỗ Văn Tấn chính là một phần của di sản. Những kỹ năng ông thực hành và những sản phẩm ông tạo ra giúp nối liền lịch sử của nghề với đời sống đương đại, để nghề không chỉ được nhắc đến như một truyền thống trong quá khứ mà còn tiếp tục được nhìn thấy, sử dụng và trải nghiệm hôm nay.
Giữ nghề bằng sự bền bỉ và khả năng đổi mới
Nghề thủ công truyền thống luôn đứng trước yêu cầu phải thích ứng với những thay đổi của thị trường. Sản phẩm cần đáp ứng thị hiếu mới, chất lượng cần được cải thiện, trong khi kỹ thuật và đặc trưng của nghề vẫn cần được duy trì. Với nghề cói Kim Sơn, việc phát triển các dòng sản phẩm mỹ nghệ bên cạnh chiếu cói truyền thống là một hướng đi giúp nguyên liệu bản địa tiếp tục tìm được vị trí trong đời sống hiện đại.
Hành trình gần nửa thế kỷ làm nghề của Đỗ Văn Tấn cho thấy sự gắn bó lâu dài của người thợ với một nghề thủ công có lịch sử hàng trăm năm. Việc ông sáng tạo sản phẩm và trực tiếp tham gia những chương trình giới thiệu nghề truyền thống cũng góp phần đưa hình ảnh làng cói đến với công chúng ngoài địa phương.
Tuy nhiên, sức sống của một làng nghề không thể chỉ dựa vào nỗ lực của từng nghệ nhân. Nghề cần có người tiếp tục học, có thị trường cho sản phẩm, có điều kiện để người thợ duy trì sinh kế và có những không gian để kỹ thuật truyền thống được thực hành. Bởi vậy, việc bảo tồn nghề cói cần song hành giữa việc gìn giữ kỹ năng, phát triển sản phẩm và tạo cơ hội để thế hệ sau tiếp cận nghề.
Đối với Đỗ Văn Tấn, điều có thể nhìn thấy rõ qua những thông tin hiện có là sự bền bỉ theo đuổi nghề và tinh thần giới thiệu sản phẩm cói đến với công chúng. Đó là những đóng góp thiết thực trong quá trình duy trì sự hiện diện của nghề truyền thống giữa bối cảnh đời sống và nhu cầu tiêu dùng không ngừng thay đổi.
Người thợ và câu chuyện tiếp nối di sản
Nghệ nhân Đỗ Văn Tấn là một đại diện cho lớp người thợ đã dành nhiều năm gắn bó với nghề cói Kim Sơn. Từ việc thực hành kỹ thuật thủ công đến sáng tạo sản phẩm và tham gia trình diễn tại các sự kiện văn hóa, hành trình của ông cho thấy người làm nghề có thể góp phần gìn giữ di sản ngay trong công việc thường ngày của mình.
Nếu lịch sử nghề cói kể câu chuyện về quá trình hình thành và phát triển của một vùng đất, thì những người thợ như ông giúp câu chuyện ấy tiếp tục được viết bằng những sản phẩm cụ thể. Mỗi đường đan, mỗi cách tạo hình và mỗi lần giới thiệu nghề đến công chúng đều mở ra cơ hội để nhiều người hiểu hơn về giá trị của lao động thủ công.
Trong bối cảnh nghề cói Kim Sơn đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, việc tôn vinh những người trực tiếp thực hành nghề có ý nghĩa quan trọng. Bởi di sản chỉ thực sự tiếp tục sống khi vẫn có người làm nghề, có người sử dụng sản phẩm và có những thế hệ sẵn sàng học hỏi để tiếp nối kỹ thuật của cha ông.
Từ những sợi cói giản dị của vùng đất ven biển, nghệ nhân Đỗ Văn Tấn cùng những người thợ Kim Sơn đang góp phần duy trì một nghề truyền thống bằng chính sự kiên trì và sáng tạo trong lao động. Đó cũng là cách để giá trị của làng nghề vượt ra ngoài phạm vi địa phương, đến gần hơn với công chúng và tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
