Từ truyền thống gia đình đến khát vọng nâng tầm gốm sứ Việt
Nghệ nhân Nhân dân Lý Ngọc Minh sinh năm 1953 tại vùng Tân Phước Khánh, Bình Dương, trong một gia đình có truyền thống làm gốm sứ qua nhiều thế hệ. Lớn lên giữa đất sét, men màu và những công đọan chế tác thủ công, ông sớm làm quen với nghề gốm, đồng thời từng bước hình thành niềm say mê với những sản phẩm được tạo ra từ đôi bàn tay người thợ.
Một dấu mốc đáng nhớ trong tuổi thơ của ông diễn ra khi ông khoảng 12 tuổi. Trong một cuộc triển lãm gốm sứ tại Lái Thiêu, ông được tận mắt nhìn thấy những sản phẩm tinh xảo của Nhật Bản và Trung Quốc. Chất lượng, độ hoàn thiện và vẻ đẹp của những món đồ gốm ấy khiến cậu bé Minh nhận ra rằng từ một nguyên liệu quen thuộc như đất, con người có thể tạo nên những sản phẩm vừa hữu ích trong đời sống, vừa đạt đến trình độ nghệ thuật cao.
Trải nghiệm ấy nuôi dưỡng trong ông một khát vọng: gốm sứ Việt Nam cũng có thể đạt chất lượng và trình độ chế tác không thua kém những sản phẩm nổi tiếng trên thế giới. Đó không chỉ là mong muốn làm ra những món đồ đẹp hơn, mà còn là quyết tâm tìm tòi, cải tiến kỹ thuật và thay đổi cách sản xuất để nâng cao vị thế của nghề gốm trong nước.
Năm 1970, khi mới 17 tuổi, Lý Ngọc Minh bắt đầu xây dựng cơ sở gốm sứ Minh Long, tiếp nối truyền thống gia đình và mở ra hành trình phát triển thương hiệu riêng. Những ngày đầu, cơ sở sản xuất còn đơn sơ, điều kiện kỹ thuật hạn chế và nguồn lực chưa dồi dào. Con đường phía trước vì thế đòi hỏi không chỉ sự khéo léo của người làm nghề mà còn cả khả năng tổ chức sản xuất, tìm kiếm công nghệ và kiên trì thử nghiệm.
Những năm tháng đầu lập nghiệp cũng không phải lúc nào thuận lợi. Trong giai đoạn hoạt động kinh doanh gốm sứ gặp gián đoạn, ông từng chuyển sang trồng trọt để tạo nguồn thu nhập. Những trải nghiệm ấy trở thành một phần trong hành trình gây dựng lại cơ nghiệp, giúp ông từng bước tích lũy nguồn lực để tiếp tục theo đuổi giấc mơ với đất và lửa.
Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy tình yêu nghề của Lý Ngọc Minh không chỉ bắt nguồn từ truyền thống gia đình. Đó còn là sự kết hợp giữa ký ức về nghề thủ công quê hương và khát vọng đưa nghề đi xa hơn giới hạn vốn có.
Người nghệ nhân đi tìm lời giải cho đất, men và lửa
Trong nghề gốm sứ, một sản phẩm hoàn chỉnh là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Từ lựa chọn và xử lý nguyên liệu, tạo hình, tráng men đến nung ở nhiệt độ thích hợp, mỗi bước đều ảnh hưởng đến độ trắng, độ bền, độ bóng và tính thẩm mỹ của thành phẩm. Một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến sản phẩm bị cong vênh, nứt vỡ hoặc không đạt chất lượng mong muốn.
Đối với Lý Ngọc Minh, làm chủ những công đoạn ấy là điều kiện quan trọng để nâng tầm nghề gốm. Thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm sản xuất sẵn có, ông dành nhiều năm nghiên cứu, tìm hiểu các công nghệ tiên tiến và thử nghiệm những phương pháp mới. Ông cũng tìm cách tiếp cận kỹ thuật sản xuất gốm sứ của Đức, Nhật Bản và những quốc gia có truyền thống phát triển ngành sứ cao cấp.
Một trong những bước chuyển quan trọng là việc đưa lò gas vào sản xuất, thay thế dần phương pháp nung bằng củi truyền thống. Sau đó, Minh Long tiếp tục nghiên cứu để nâng nhiệt độ nung, cải thiện chất lượng xương sứ và lớp men, đồng thời kiểm soát tốt hơn độ ổn định của sản phẩm.
Quá trình ấy không diễn ra trong ngày một ngày hai. Theo các tư liệu về lịch sử phát triển Minh Long, cơ sở sản xuất đã nhiều lần được cải tổ, xây dựng lại để đáp ứng yêu cầu về công nghệ và chất lượng. Với Lý Ngọc Minh, đổi mới không phải là từ bỏ những giá trị truyền thống, mà là tìm cách để nghề truyền thống có thể tạo ra sản phẩm tốt hơn và đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao.
Từ một cơ sở sản xuất quy mô nhỏ, Minh Long dần phát triển thành doanh nghiệp gốm sứ có hệ thống sản xuất hiện đại. Đằng sau sự thay đổi ấy là một quá trình học hỏi và thử nghiệm liên tục, trong đó kinh nghiệm của người thợ được kết hợp với
Đưa văn hóa Việt vào từng sản phẩm gốm sứ
Từ những năm 1990, ông đã tham gia sáng tạo các dòng sản phẩm mỹ nghệ thể hiện hình ảnh đất nước và con người Việt Nam. Trong số đó có bộ sản phẩm về 54 dân tộc anh em và bộ tượng thiếu nữ ba miền Bắc – Trung – Nam. Những sản phẩm này không chỉ hướng đến giá trị trang trí mà còn thể hiện mong muốn lưu giữ hình ảnh văn hóa dân tộc trên một chất liệu gắn bó lâu đời với đời sống người Việt.
Một ví dụ tiêu biểu khác là việc đưa hình tượng Chim Lạc, gắn với văn hóa Đông Sơn và trống đồng Ngọc Lũ, lên các sản phẩm gốm sứ. Hình tượng này được thể hiện trên nền sứ trắng với những đường nét trang trí hài hòa, kết hợp vẻ đẹp của hoa văn truyền thống với kiểu dáng phù hợp đời sống hiện đại.
ly
Khi xuất hiện trên bộ đồ ăn, bộ trà hay những vật dụng được sử dụng hằng ngày, hình tượng văn hóa không còn giới hạn trong không gian trưng bày. Nó hiện diện trong bữa cơm gia đình, những dịp tiếp khách và các cuộc gặp gỡ, qua đó mở ra một cách tiếp cận gần gũi hơn với việc đưa di sản vào đời sống.
Ở đây, giá trị văn hóa không nhất thiết phải được thể hiện bằng những hình thức cầu kỳ. Đôi khi, chỉ một họa tiết quen thuộc trên chiếc đĩa hay bộ trà cũng có thể gợi nhắc người sử dụng về lịch sử, biểu tượng và những câu chuyện của cộng đồng.
Định hướng sáng tạo ấy cho thấy Lý Ngọc Minh quan tâm đến cả hai phương diện của nghề gốm: chất lượng kỹ thuật của sản phẩm và ý nghĩa mà sản phẩm có thể chuyển tải. Một món đồ gốm sứ vừa phục vụ nhu cầu sinh hoạt, vừa có thể trở thành phương tiện giới thiệu hình ảnh văn hóa Việt Nam đến người sử dụng trong và ngoài nước.
Từ sản phẩm gia dụng đến những món quà mang hình ảnh Việt Nam
Sự kết hợp giữa chất lượng sản xuất và giá trị văn hóa góp phần giúp gốm sứ Minh Long xuất hiện trong nhiều không gian khác nhau, từ gia đình, nhà hàng, khách sạn đến các sự kiện đối ngoại.
Đặc biệt, một số sản phẩm của Minh Long được lựa chọn làm quà tặng và phục vụ các hoạt động tiếp đón khách quốc tế. Tại Hội nghị cấp cao APEC 2017, bộ sản phẩm Hoàng Liên được sử dụng trong các bữa tiệc chiêu đãi. Những sản phẩm này không chỉ đáp ứng yêu cầu về chất lượng mà còn góp phần thể hiện hình ảnh Việt Nam thông qua thiết kế và nghệ thuật chế tác.
Với Lý Ngọc Minh, việc đưa sản phẩm gốm sứ Việt đến những không gian như vậy mang một ý nghĩa rộng hơn hoạt động kinh doanh. Đó là cơ hội để giới thiệu năng lực sản xuất, trình độ kỹ thuật và khả năng sáng tạo của người Việt Nam thông qua một sản phẩm cụ thể.
Từ những chiếc bát, chiếc đĩa vốn quen thuộc trong đời sống đến những bộ sản phẩm được thiết kế dành riêng cho các sự kiện lớn, gốm sứ trở thành một cách kể chuyện về đất nước. Chất liệu, kiểu dáng và hoa văn cùng góp phần tạo nên hình ảnh về một nền văn hóa vừa có chiều sâu lịch sử, vừa có khả năng thích ứng với đời sống hiện đại.
Trong hành trình ấy, người nghệ nhân giữ vai trò kết nối giữa kỹ thuật chế tác và ý tưởng sáng tạo. Sản phẩm không chỉ cần được làm ra đúng quy trình, mà còn phải thể hiện được thông điệp mà người tạo ra nó muốn gửi gắm.
Không ngừng đổi mới để nghề truyền thống tiếp tục phát triển
Sau hơn nửa thế kỷ phát triển, hành trình của Lý Ngọc Minh gắn liền với những thay đổi lớn trong quy mô và phương thức sản xuất gốm sứ Minh Long. Từ một cơ sở ban đầu còn nhiều hạn chế, doanh nghiệp đã phát triển hệ thống nhà xưởng, dây chuyền công nghệ và quy trình sản xuất đồng bộ hơn.
Tuy nhiên, đổi mới đối với ông không chỉ có nghĩa là đầu tư máy móc hay mở rộng sản xuất. Đó còn là việc liên tục tìm kiếm những ý tưởng mới, cải thiện chất lượng sản phẩm và nghiên cứu các dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu thay đổi của xã hội.
Một ví dụ là dòng sứ dưỡng sinh, trong đó các sản phẩm sứ được phát triển theo hướng phục vụ nhu cầu sử dụng hằng ngày và gắn với thông điệp chăm sóc sức khỏe. Sự xuất hiện của những dòng sản phẩm mới cho thấy khả năng đưa chất liệu và kỹ thuật gốm sứ vào các nhu cầu đa dạng hơn, thay vì giới hạn trong đồ trang trí hay bộ đồ ăn truyền thống.
Đầu năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 55 năm thành lập Minh Long, doanh nghiệp khánh thành Bảo tàng Gốm sứ Minh Long với không gian trưng bày rộng khoảng 120.000 m² theo thông tin được công bố tại sự kiện. Công trình này gắn với định hướng giới thiệu những thành tựu, sản phẩm và hành trình phát triển của thương hiệu qua nhiều thập niên.
Sự hiện diện của một không gian trưng bày chuyên biệt cũng mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận gốm sứ không chỉ như vật dụng thường ngày mà còn như kết quả của một quá trình sáng tạo, nghiên cứu và tích lũy tri thức nghề. Qua những sản phẩm được lưu giữ, người xem có thể hình dung rõ hơn sự thay đổi về kỹ thuật, kiểu dáng và quan niệm thẩm mỹ trong hành trình phát triển của doanh nghiệp.
Người nghệ nhân trong mối quan hệ giữa nghề truyền thống và công nghiệp hiện đại
Câu chuyện của Lý Ngọc Minh gợi ra một vấn đề đáng chú ý khi nhìn vào tương lai của các nghề thủ công truyền thống: làm thế nào để giữ được tri thức và giá trị của nghề trong khi vẫn thích ứng với những thay đổi của công nghệ, thị trường và nhu cầu xã hội?
Trong trường hợp của ông, câu trả lời không nằm ở việc giữ nguyên mọi phương thức sản xuất cũ. Thay vào đó, ông kế thừa nền tảng tri thức của gia đình, tiếp tục học hỏi kỹ thuật mới và tìm cách cải tiến sản phẩm. Những giá trị truyền thống được duy trì thông qua chất liệu, kỹ năng, cảm quan thẩm mỹ và các hình tượng văn hóa; trong khi công nghệ hiện đại giúp nâng cao độ ổn định, hiệu quả và khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn chất lượng mới.
Cách tiếp cận này cũng cho thấy nghề truyền thống không nhất thiết phải đứng ngoài quá trình công nghiệp hóa. Một nghề có thể mở rộng quy mô sản xuất mà vẫn tiếp tục phát triển những giá trị thẩm mỹ và văn hóa riêng, miễn là việc đổi mới không tách rời sự am hiểu về chất liệu, kỹ thuật và ý nghĩa của sản phẩm.
Dù hoạt động của Minh Long hiện gắn với một doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn, vai trò của Lý Ngọc Minh vẫn bắt nguồn từ sự gắn bó trực tiếp với nghề gốm. Ông không chỉ điều hành hoạt động kinh doanh mà còn tham gia định hướng sản phẩm, tìm kiếm giải pháp kỹ thuật và xây dựng những dòng gốm sứ mang dấu ấn riêng.
Ở góc độ ấy, hành trình của ông là một ví dụ về sự chuyển đổi vai trò của người làm nghề: từ người kế thừa kinh nghiệm gia đình trở thành người nghiên cứu, sáng tạo và tổ chức sản xuất, đồng thời tìm cách đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến với công chúng rộng rãi hơn.
Từ đất và lửa đến câu chuyện về bản sắc Việt
Điều làm nên dấu ấn của Nghệ nhân Nhân dân Lý Ngọc Minh không chỉ là sự phát triển của thương hiệu Minh Long hay những thành tựu về công nghệ nung sứ. Đó còn là cách ông nhìn nhận đất, men và lửa như những yếu tố có thể kết nối kỹ thuật chế tác với sáng tạo nghệ thuật và văn hóa.
Một sản phẩm gốm sứ bắt đầu từ nguyên liệu tự nhiên, nhưng để trở thành thành phẩm, nó phải trải qua một quá trình lao động đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm và khả năng kiểm soát từng công đoạn. Để tạo nên một sản phẩm vừa bền, vừa đẹp, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng, người làm nghề cần kết hợp sự am hiểu về chất liệu với tư duy thẩm mỹ và khả năng đổi mới.
Trong những sản phẩm mang hình tượng Chim Lạc, hình ảnh 54 dân tộc hay thiếu nữ ba miền, gốm sứ còn trở thành phương tiện chuyển tải những câu chuyện về đất nước và con người Việt Nam. Các biểu tượng văn hóa được đưa vào những vật dụng quen thuộc, tạo nên sự kết nối giữa ký ức lịch sử và đời sống hiện tại.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, Lý Ngọc Minh đã theo đuổi một hướng đi trong đó truyền thống và đổi mới không đối lập nhau. Tri thức nghề được kế thừa nhưng không ngừng phát triển; công nghệ hiện đại được ứng dụng để nâng cao chất lượng; còn những giá trị văn hóa được gửi gắm vào sản phẩm để tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Từ khát vọng của một cậu bé khi nhìn thấy những món đồ gốm sứ tinh xảo đến hành trình xây dựng thương hiệu Việt Nam có mặt trên thị trường quốc tế, câu chuyện của ông cho thấy sức mạnh của sự kiên trì và khả năng sáng tạo trong nghề truyền thống.
Với Nghệ nhân Nhân dân Lý Ngọc Minh, đưa gốm sứ Việt vươn ra thế giới không đơn thuần là tạo ra những sản phẩm có chất lượng cao. Đó còn là hành trình chứng minh rằng từ nguồn nguyên liệu quen thuộc của quê hương, bằng tri thức, sự lao động bền bỉ và khát vọng đổi mới, người Việt có thể tạo nên những sản phẩm vừa đáp ứng tiêu chuẩn hiện đại, vừa mang trong mình dấu ấn văn hóa riêng.
