Thôn Phú Xuyên nằm trong khu vực trung tâm của xã Vật Lại, một đơn vị hành chính mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Vật Lại, Phú Châu, Đồng Thái, Phú Sơn và Thái Hòa của huyện Ba Vì trước đây. Khu vực này nằm ở phía tây thành phố Hà Nội, có địa hình bán sơn địa, là nơi chuyển tiếp giữa vùng đồng bằng và vùng đồi gò của Ba Vì.
Trong lịch sử, xã Phú Châu là một địa bàn có nhiều hoạt động sản xuất thủ công gắn với kinh tế hộ gia đình. Trong đó, nghề làm nón đã trở thành nghề phụ quan trọng, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân bên cạnh hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống. Nhờ vị trí giao thông thuận lợi và khả năng kết nối với các trung tâm tiêu thụ sản phẩm tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, nghề nón ở Phú Xuyên từng bước phát triển và hình thành nên một cộng đồng nghề tương đối ổn định.
Hiện nay, khi địa giới hành chính đã thay đổi, tên gọi “làng nghề nón thôn Phú Xuyên” vẫn được duy trì như một dấu hiệu nhận diện văn hóa quan trọng, gắn với lịch sử hình thành và phát triển của nghề tại địa phương.
Lịch sử hình thành và phát triển nghề nón
Theo các tư liệu địa phương và những nguồn thông tin đã được công bố trên các cơ quan báo chí chính thống, nghề làm nón tại Phú Xuyên xuất hiện vào khoảng năm 1939. Người được cộng đồng địa phương ghi nhận có công đưa nghề về Phú Châu là bà Phạm Thị Nhàn, quê ở làng Chuông, huyện Thanh Oai, Hà Nội. Làng Chuông từ lâu đã nổi tiếng là một trong những trung tâm sản xuất nón lá lớn nhất miền Bắc. Sau khi kết hôn và về sinh sống tại Phú Châu, bà đã truyền dạy kỹ thuật làm nón cho người dân trong thôn.
Ban đầu, nghề được thực hiện với quy mô nhỏ trong phạm vi gia đình nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng của người dân địa phương. Tuy nhiên, nhờ kỹ thuật không quá phức tạp, nguồn nguyên liệu tương đối dễ tìm và khả năng tận dụng thời gian nông nhàn, nghề làm nón nhanh chóng được nhiều hộ gia đình tiếp nhận. Từ thôn Phú Xuyên, nghề tiếp tục lan rộng sang các thôn khác của xã Phú Châu như Phong Châu và Liễu Châu, hình thành nên vùng nghề nón đặc trưng của địa phương.
Trong suốt nhiều thập niên, nghề làm nón đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng đối với nhiều hộ dân. Đến năm 2001, làng nghề nón thôn Phú Xuyên chính thức được thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống. Đây là dấu mốc quan trọng khẳng định vị trí của nghề trong đời sống kinh tế và văn hóa của địa phương.
Quy trình sản xuất và tri thức nghề truyền thống
Nghề làm nón tại Phú Xuyên là nghề thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm thực hành lâu năm. Mỗi chiếc nón được tạo thành thông qua nhiều công đoạn liên tiếp, từ chuẩn bị nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm.
Nguyên liệu chính để làm nón là lá đót, nứa làm vành, sợi cước và các loại chỉ chuyên dụng. Lá đót thường được thu mua từ các tỉnh miền Trung như Nghệ An và Hà Tĩnh. Sau khi được vận chuyển về địa phương, lá phải trải qua các công đoạn phân loại, phơi, sấy và là phẳng trước khi đưa vào sử dụng. Chất lượng lá có vai trò quyết định đến độ bền, màu sắc và tính thẩm mỹ của sản phẩm.
Tiếp theo là công đoạn làm vành nón. Người thợ sử dụng nứa đã được xử lý để tạo thành các vòng vành có kích thước khác nhau. Các vòng vành này được cố định trên khuôn gỗ để định hình dáng nón. Sau đó, lá được xếp đều lên khuôn theo nguyên tắc bảo đảm độ cân đối và phủ kín bề mặt nón.

Bà Nguyễn Thị Sáu, thôn Liễu Châu, Phú Châu đang làm các công đoạn để hoàn thiện nón
Công đoạn khâu nón là khâu quan trọng nhất. Người thợ sử dụng kim và sợi cước để khâu từng lớp lá vào hệ thống vành. Những đường khâu phải đều, chắc chắn và có khoảng cách hợp lý để vừa bảo đảm độ bền vừa giữ được tính thẩm mỹ. Một chiếc nón đẹp không chỉ có hình dáng cân đối mà còn phải có các đường khâu thẳng, đều và không làm rách lá.
Công đoạn khâu nón được đánh giá là khó nhất bởi nếu không khéo tay thì dẫn đến lá bị rách, nón sẽ hỏng.
Sau khi hoàn thành việc khâu, người thợ tiếp tục thực hiện các công đoạn cạp vành, tra nhôi và kiểm tra tổng thể trước khi đưa sản phẩm ra thị trường. Tất cả các công đoạn đều được thực hiện thủ công và phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm nghề nghiệp của người sản xuất.
Cộng đồng nghề và hoạt động truyền nghề
Một trong những đặc điểm nổi bật của nghề nón Phú Xuyên là hình thức truyền nghề trong gia đình. Trong nhiều thế hệ, kỹ năng làm nón chủ yếu được truyền từ cha mẹ sang con cháu thông qua quá trình cùng tham gia lao động hằng ngày. Người trẻ học nghề bằng cách quan sát và thực hành trực tiếp dưới sự hướng dẫn của người lớn tuổi.
Trước đây, hầu như mỗi gia đình trong thôn đều có người tham gia làm nón. Không gian sản xuất thường được bố trí ngay tại nhà ở, sân hoặc hiên nhà. Trong những thời kỳ phát triển mạnh, hình ảnh người dân ngồi khâu nón vào buổi tối hoặc trong thời gian nông nhàn đã trở thành nét sinh hoạt quen thuộc của cộng đồng.
Mặc dù hiện nay số lượng lao động trẻ tham gia nghề có xu hướng giảm, nhưng nhiều hộ gia đình vẫn duy trì nghề như một phần của truyền thống gia đình và bản sắc địa phương. Đây là yếu tố quan trọng giúp bảo tồn hệ thống tri thức thủ công đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa của làng nghề
Làng nghề nón thôn Phú Xuyên không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa quan trọng về mặt văn hóa và lịch sử. Đây là nơi lưu giữ một hệ thống tri thức thủ công truyền thống được hình thành và phát triển trong gần một thế kỷ. Những kỹ năng lựa chọn nguyên liệu, tạo khuôn, khâu nón và hoàn thiện sản phẩm là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm lâu dài của cộng đồng địa phương.
Nghề nón cũng góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng của vùng Phú Châu trước đây. Trong ký ức của nhiều thế hệ cư dân, hình ảnh chiếc nón lá gắn liền với đời sống lao động, với không gian gia đình và với quá trình phát triển của làng quê. Thông qua nghề nón, các giá trị về sự cần cù, khéo léo và tinh thần gắn kết cộng đồng được duy trì và truyền lại cho các thế hệ sau.
Bên cạnh đó, chiếc nón lá còn là một biểu tượng quen thuộc của văn hóa Việt Nam. Việc duy trì nghề làm nón vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với cộng đồng địa phương mà còn góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Thách thức và định hướng bảo tồn
Thách thức lớn nhất của Phú Xuyên là sự già hóa lực lượng làm nghề. Dữ liệu môi trường làng nghề của Hà Nội ghi nhận làng nghề còn khoảng 450 hộ duy trì làm nón, nhưng chủ yếu là người cao tuổi và làm gia công theo đơn đặt hàng. Điều này cho thấy nghề vẫn còn nền sản xuất, nhưng khả năng kế tục phụ thuộc nhiều vào việc lớp trẻ có tiếp tục học nghề hay không, và nghề có tạo được thu nhập đủ hấp dẫn trong bối cảnh nhiều lựa chọn việc làm mới hay không.
Thách thức thứ hai là giá trị kinh tế của sản phẩm. Nón lá vốn là vật dụng phổ biến, giá trị đơn chiếc không cao, trong khi công lao động thủ công lại lớn. Nếu chỉ làm gia công theo đơn, người thợ khó nâng giá trị sản phẩm. Hướng bảo tồn cần đi cùng phát triển thương hiệu, kể chuyện nguồn gốc nghề từ Phú Xuyên, cải thiện mẫu mã, xây dựng bao bì, hình ảnh tư liệu, kênh bán hàng số và liên kết trải nghiệm. Tuy nhiên, mọi hướng phát triển phải dựa trên dữ liệu khảo sát thực tế, tránh biến bài viết làng nghề thành nội dung quảng cáo.
Thách thức thứ ba là môi trường. Với riêng Phú Xuyên, Quyết định 2546/QĐ-UBND năm 2023 ghi nghề đan nón chủ yếu phát sinh rác thải rắn, không phát sinh nước thải sản xuất; nước thải chủ yếu là nước thải sinh hoạt, hệ thống thu gom đã được bê tông hóa nhưng xả trực tiếp ra môi trường như ao, hồ và cánh đồng; mức độ ô nhiễm được xếp “trung bình”. Điều này cho thấy bảo tồn làng nghề không chỉ là giữ kỹ thuật, mà còn phải cải thiện môi trường sống và hạ tầng xử lý nước thải sinh hoạt.
Thách thức thứ tư là nhận diện địa danh sau sắp xếp hành chính. Nhiều tư liệu cũ ghi Phú Xuyên thuộc xã Phú Châu, huyện Ba Vì; trong khi địa danh hiện nay là xã Vật Lại, thành phố Hà Nội. Nếu không ghi song song, người đọc dễ nhầm Phú Xuyên của Ba Vì với huyện Phú Xuyên hoặc nhầm dữ liệu giữa các làng nghề nón khác của Hà Nội. Vì vậy, chuẩn hóa dữ liệu địa danh là một phần quan trọng của bảo tồn tư liệu làng nghề.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn làng nghề nón Phú Xuyên được đặt ra như một yêu cầu quan trọng nhằm duy trì các giá trị văn hóa và tri thức nghề truyền thống. Các hoạt động bảo tồn cần tập trung vào việc ghi chép, hệ thống hóa tư liệu lịch sử làng nghề, xây dựng cơ sở dữ liệu về cộng đồng nghề, quy trình kỹ thuật và các biến đổi của nghề qua từng giai đoạn.







