Từ ký ức tuổi thơ đến hành trình giữ nghề
Nghệ nhân Vũ Văn Sinh sinh ra và lớn lên tại thôn Đàn Viên, vùng Cao Viên, Thanh Oai, Hà Nội – nơi có truyền thống làm đèn lồng và đèn kéo quân lâu đời. Từ khi còn nhỏ, ông đã được sống trong không khí Trung thu với những chiếc đèn rực sáng, những hình ảnh giấy chuyển động và niềm háo hức của trẻ em trong làng. Theo các bài viết về ông, khỏang tám tuổi, ông đã biết tự làm đèn để chơi cùng các em và bạn bè.
Đó là cách nghề đến với ông một cách tự nhiên, bắt đầu từ niềm vui tuổi thơ trước khi trở thành công việc gắn bó suốt nhiều năm tháng. Những chiếc đèn không chỉ khiến ông tò mò về cách chúng hoạt động, mà còn khơi dậy sự say mê với kỹ thuật tạo khung, làm cánh quạt và sắp xếp các hình ảnh bên trong.
Nghề làm đèn kéo quân ở Đàn Viên được người dân địa phương truyền lại qua nhiều thế hệ. Theo lời kể của nghệ nhân, nghề này đã tồn tại hơn 100 năm. Trước đây, người dân sử dụng những vật liệu gần gũi như tre, lứa phơi khô, giấy và nến để làm đèn. Sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu vui chơi dịp Trung thu, vừa là món quà dành tặng người thân, bạn bè.
Tuy nhiên, khi đời sống thay đổi, đồ chơi công nghiệp ngày càng phổ biến và nhu cầu đối với đèn kéo quân truyền thống giảm dần, nhiều gia đình trong làng đã rời nghề để tìm công việc khác. Trong bối cảnh ấy, Vũ Văn Sinh vẫn quyết tâm gắn bó với nghề của quê hương. Ông từng chia sẻ rằng khi người làng chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp, đồ chơi truyền thống dần ít được quan tâm, ông càng muốn tiếp tục làm đèn để gìn giữ một nghề cũ.
Với ông, giữ nghề không chỉ là tiếp tục sản xuất một món đồ chơi, mà còn là giữ lại một phần ký ức văn hóa của làng và của chính tuổi thơ mình.
Bí quyết làm nên chuyển động của chiếc đèn kéo quân
Đèn kéo quân, còn được gọi là đèn cù, là một loại đèn truyền thống có cấu tạo đặc biệt. Khi thắp sáng, luồng khí nóng tạo ra chuyển động của bộ phận quay bên trong, khiến những hình ảnh được bố trí quanh trục lần lượt chuyển động, tạo cảm giác như các nhân vật đang chạy vòng quanh thân đèn.
Nhìn từ bên ngoài, chiếc đèn có vẻ giản dị với khung tre và lớp giấy bao quanh. Nhưng để đèn hoạt động ổn định, người làm phải nắm được nguyên lý vận hành, sự cân bằng của các bộ phận và cách bố trí cánh quạt. Đây chính là phần đòi hỏi nhiều kinh nghiệm nhất trong nghề.
Theo nghệ nhân Vũ Văn Sinh, bộ phận chong chóng có vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu cánh quạt được đặt sai chiều hoặc bố trí không hợp lý, luồng khí nóng sẽ không tạo được chuyển động như mong muốn, khiến các hình ảnh bên trong không quay. Bởi vậy, người làm đèn không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải hiểu cách các chi tiết phối hợp với nhau.
Quá trình làm đèn bắt đầu từ việc lựa chọn và xử lý tre, tạo khung, lắp trục quay, làm các bộ phận chuyển động rồi dán giấy và trang trí hình ảnh. Mỗi công đoạn đều ảnh hưởng đến độ bền và khả năng vận hành của sản phẩm. Một chiếc đèn đẹp chưa chắc đã hoạt động tốt; ngược lại, một chiếc đèn quay đều, hình ảnh chuyển động rõ ràng là kết quả của sự tính toán và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.
Với những chiếc đèn truyền thống, kỹ thuật ấy thường không được truyền lại bằng những bản hướng dẫn chi tiết. Người học phải quan sát cách nghệ nhân làm, tự tay thực hiện từng công đoạn và sửa chữa những sai sót trong quá trình thử đèn. Chính kinh nghiệm thực hành giúp người thợ nhận ra khi nào cánh quạt cần điều chỉnh, trục quay chưa cân bằng hoặc kết cấu chưa phù hợp.
Qua bàn tay của Vũ Văn Sinh, những vật liệu tưởng chừng đơn giản như tre và giấy được kết hợp thành một món đồ chơi vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa thể hiện hiểu biết dân gian về chuyển động và cơ học.
Chiếc đèn kéo quân khổng lồ và dấu ấn năm 2006
Một trong những dấu mốc đáng nhớ trong hành trình làm nghề của Vũ Văn Sinh là việc ông cùng các nghệ nhân khác chế tác chiếc đèn kéo quân có kích thước đặc biệt lớn vào dịp Trung thu năm 2006.
Chiếc đèn cao khoảng 6,7–7 m, đường kính gần 3 m. Đây là công trình đòi hỏi nhiều công sức, vật liệu và sự phối hợp giữa những người thợ. Thay vì sử dụng động cơ điện để tạo chuyển động, chiếc đèn được thiết kế dựa trên nguyên lý khí nóng, giữ lại cơ chế vận hành đặc trưng của đèn kéo quân truyền thống.
Quy mô của chiếc đèn khiến công việc chế tác trở nên phức tạp hơn nhiều so với những sản phẩm thông thường. Khung đèn phải đủ vững chắc, trục quay phải được bố trí hợp lý, còn hệ thống cánh quạt phải tạo ra chuyển động phù hợp với kích thước lớn. Việc đưa những hình ảnh trang trí lên một kết cấu cao nhiều mét cũng đặt ra yêu cầu về sự chính xác và tính toán kỹ lưỡng.
Chiếc đèn được giới thiệu trong chương trình “Những chuyện lạ Việt Nam” và được ghi nhận trong Sách Kỷ lục Việt Nam. Dù đây là một dấu ấn đáng nhớ, điều đáng chú ý hơn nằm ở việc một món đồ chơi dân gian có cấu tạo truyền thống vẫn có thể được phát triển thành một công trình lớn mà không đánh mất nguyên lý hoạt động cốt lõi.
Với Vũ Văn Sinh, chiếc đèn khổng lồ không chỉ cho thấy khả năng sáng tạo của người thợ mà còn thể hiện tiềm năng của nghề thủ công truyền thống. Từ một chiếc đèn nhỏ dành cho trẻ em, người thợ có thể mở rộng quy mô, thay đổi cách thể hiện và tạo nên những sản phẩm gây ấn tượng với công chúng, trong khi vẫn dựa vào tri thức nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Khi mỗi chiếc đèn kể một câu chuyện
Đèn kéo quân hấp dẫn không chỉ bởi chuyển động của những hình ảnh bên trong, mà còn bởi nội dung được thể hiện qua từng lớp giấy trang trí. Những nhân vật, con vật và cảnh sinh hoạt được cắt, vẽ rồi sắp xếp thành các hình ảnh liên tiếp. Khi đèn quay, chúng tạo nên một câu chuyện bằng hình ảnh, gợi liên tưởng đến những tích truyện dân gian, nhân vật lịch sử và ký ức cộng đồng.
Theo những chia sẻ của ông
, hình ảnh trên đèn kéo quân ở Đàn Viên từng phản ánh các giá trị như lễ, hiếu, trung, nghĩa, đồng thời có những cảnh gắn với lịch sử dân tộc, hình ảnh bộ đội và những câu chuyện quen thuộc với người Việt. Vì vậy, chiếc đèn không chỉ là món đồ chơi phục vụ nhu cầu vui chơi trong đêm rằm mà còn có thể trở thành phương tiện truyền tải những câu chuyện về con người, quê hương và đất nước.
Trong quá khứ, trẻ em thường đón Trung thu với những chiếc đèn được làm từ các vật liệu gần gũi. Việc tự tay cầm đèn, rước đèn cùng bạn bè hay ngồi ngắm những hình ảnh chuyển động bên ánh nến là một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ. Đèn kéo quân vì thế gắn với một không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi niềm vui của trẻ nhỏ hòa cùng những phong tục và hoạt động truyền thống của làng quê.
Qua từng chiếc đèn, Vũ Văn Sinh góp phần duy trì mối liên hệ giữa đồ chơi dân gian và những câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong đó. Những hình ảnh có thể thay đổi theo thời gian, nhưng cách kết hợp giữa ánh sáng, chuyển động và nghệ thuật tạo hình vẫn giữ được nét hấp dẫn riêng của chiếc đèn kéo quân.
Người giữ nghề giữa một làng nghề đang mai một
Trong câu chuyện về Vũ Văn Sinh, điều đáng chú ý không chỉ là kỹ thuật làm đèn hay chiếc đèn khổng lồ từng được ghi nhận, mà còn là thực tế nghề truyền thống ở Đàn Viên ngày càng thu hẹp.
Theo bài viết đăng trên Báo Nhân Dân năm 2012, ông từng được nhắc đến như nghệ nhân cuối cùng trong làng còn duy trì nghề làm đèn lồng truyền thống. Đến năm 2025, Báo Nhà báo và Công luận cho biết người anh họ của ông – một người từng làm đèn kéo quân – đã nghỉ nghề do tuổi cao, sức yếu, khiến ông trở thành người duy nhất tại địa phương còn tiếp tục gắn bó với nghề theo ghi nhận của bài báo.
Thực tế ấy cho thấy một nghề truyền thống có thể đứng trước nguy cơ mai một ngay cả khi vẫn còn người nắm giữ kỹ thuật. Khi nhu cầu thị trường giảm, nguyên liệu và công sức bỏ ra khó được bù đắp bằng thu nhập, việc truyền nghề cho thế hệ trẻ cũng trở nên khó khăn hơn. Một kỹ thuật có thể được lưu giữ trong tay người thợ, nhưng nếu không có người tiếp tục học và thực hành, nghề vẫn có nguy cơ đứt đoạn.
Vũ Văn Sinh hiểu rõ những khó khăn đó. Bởi vậy, ông không chỉ làm đèn vào mỗi dịp Trung thu mà còn sẵn sàng giới thiệu cách làm, hướng dẫn người trẻ và chia sẻ kinh nghiệm của mình. Việc truyền nghề không đơn thuần là dạy cách cắt giấy hay ghép nan tre, mà còn giúp người học hiểu tại sao từng chi tiết phải được làm đúng cách, vì sao chiếc đèn có thể chuyển động và điều gì tạo nên nét riêng của sản phẩm truyền thống.
Nỗ lực ấy có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đồ chơi dân gian phải cạnh tranh với nhiều sản phẩm hiện đại. Thay vì chỉ nhìn đèn kéo quân như một món hàng theo mùa, câu chuyện của ông gợi mở cách tiếp cận nghề truyền thống như một nguồn tri thức cần được tiếp tục thực hành và trao truyền.
Đưa đèn kéo quân trở lại với tuổi thơ hôm nay
Đối với Vũ Văn Sinh, niềm vui làm đèn gắn liền với việc nhìn thấy trẻ em hào hứng trước những sản phẩm do mình tạo ra. Mỗi dịp Trung thu, ông cùng gia đình chuẩn bị nguyên liệu, làm khung, trang trí và hoàn thiện những chiếc đèn để phục vụ nhu cầu vui chơi của trẻ nhỏ.
Gia đình ông thường bắt đầu công việc trước rằm Trung thu khoảng hai tháng, các thành viên cùng tham gia vào những công đoạn khác nhau, từ xử lý nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm. Không gian gia đình vì thế trở thành nơi nghề thủ công tiếp tục được thực hành trong đời sống thường ngày, thay vì chỉ tồn tại như một ký ức được kể lại.
Đèn kéo quân ngày nay có thể được làm với nhiều kích thước, màu sắc và chất liệu khác nhau. Tuy nhiên, theo đuổi nghề truyền thống không có nghĩa là phải giữ nguyên mọi hình thức của quá khứ. Điều quan trọng là bảo đảm những đặc điểm cốt lõi của sản phẩm – từ cấu tạo, nguyên lý vận hành đến kỹ thuật tạo hình – vẫn được duy trì, đồng thời tìm ra cách để món đồ chơi phù hợp hơn với nhu cầu của trẻ em hiện nay.
Từ góc nhìn đó, những buổi giới thiệu và hướng dẫn làm đèn có ý nghĩa không kém việc bán sản phẩm. Khi trẻ em được tận mắt nhìn thấy chiếc đèn được tạo nên từ những vật liệu đơn giản, hiểu vì sao hình ảnh bên trong có thể chuyển động và tự tay thử một số công đoạn, món đồ chơi trở thành một trải nghiệm học hỏi về thủ công, kỹ thuật và văn hóa.
Đây cũng là cách để di sản được tiếp cận tự nhiên hơn. Thay vì chỉ giới thiệu đèn kéo quân như một biểu tượng của Trung thu xưa, người làm nghề có thể giúp thế hệ trẻ khám phá cách chiếc đèn hoạt động, câu chuyện đằng sau các hình ảnh và công sức của người thợ để hoàn thiện từng sản phẩm.
Giá trị của một người nghệ nhân giữ nghề
Hành trình của nghệ nhân Vũ Văn Sinh cho thấy giá trị của người giữ nghề không chỉ nằm ở khả năng tạo ra những sản phẩm đẹp hay những công trình có kích thước ấn tượng. Điều quan trọng hơn là ông vẫn duy trì được một thực hành thủ công có nguy cơ mai một, đồng thời lưu giữ những kinh nghiệm được hình thành qua nhiều năm làm nghề.
Ở đèn kéo quân, tri thức truyền thống hiện diện trong cách lựa chọn vật liệu, dựng khung, lắp trục quay, bố trí cánh quạt và tạo hình các nhân vật. Những hiểu biết ấy phần lớn được tích lũy qua quá trình quan sát, thử nghiệm và sửa chữa. Chúng không phải lúc nào cũng có thể diễn đạt đầy đủ bằng lời, mà cần được truyền lại thông qua thao tác thực tế và sự hướng dẫn trực tiếp của người thợ có kinh nghiệm.
Bên cạnh kỹ thuật, nghề làm đèn còn gắn với ký ức về Trung thu, với những cuộc rước đèn trong làng và niềm vui của trẻ nhỏ. Một chiếc đèn được thắp sáng có thể đưa người lớn trở lại với tuổi thơ, đồng thời mở ra cho trẻ em hôm nay cơ hội làm quen với một hình thức vui chơi truyền thống.
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công đang phải tìm cách thích nghi với đời sống hiện đại, Vũ Văn Sinh là một trường hợp cho thấy sự bền bỉ của người nghệ nhân có thể góp phần kéo dài sự hiện diện của di sản trong cộng đồng. Việc ông tiếp tục làm đèn, chia sẻ kỹ thuật và hướng dẫn người trẻ không thể tự mình giải quyết tất cả những khó khăn của nghề, nhưng đó là một nền tảng quan trọng để tri thức nghề không bị mất đi cùng thế hệ đang nắm giữ nó.
Từ những chiếc đèn nhỏ làm cho trẻ em trong làng đến chiếc đèn kéo quân cao gần bảy mét năm 2006, hành trình của Vũ Văn Sinh gắn với một mong muốn nhất quán: giữ cho chiếc đèn truyền thống tiếp tục được làm ra, được nhìn thấy và được sử dụng trong đời sống. Với ông, mỗi chiếc đèn không chỉ mang ánh sáng của đêm rằm mà còn mang theo ký ức về một làng nghề, sự khéo léo của người thợ và những câu chuyện văn hóa được trao truyền qua các thế hệ.
Ở Đàn Viên, khi nghề làm đèn kéo quân không còn phổ biến như trước, sự bền bỉ của người nghệ nhân nhắc chúng ta rằng giữ gìn di sản không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn. Đôi khi, việc tiếp tục làm một chiếc đèn bằng tre và giấy, kiên nhẫn chỉ cho một người trẻ cách làm cánh quạt hay kể lại câu chuyện đằng sau những hình ảnh chuyển động cũng đã là một cách giữ gìn văn hóa. Và khi chiếc đèn được thắp sáng trong đêm Trung thu, những giá trị ấy lại có cơ hội bước ra khỏi ký ức để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
