Nghề truyền đời cùng những dấu mốc đáng nhớ
Không ai còn nhớ chính xác nghề tạc tượng ở Sơn Đồng bắt đầu từ khi nào. Chỉ biết rằng qua nhiều thế kỷ, nghề đã trở thành một phần ký ức của ngôi làng, được truyền từ cha sang con, từ người thợ cả đến lớp học trò mới vào nghề.
Trong hành trình ấy, năm 1983 là một cột mốc đặc biệt. Nghệ nhân Nguyễn Đức Dậu đã mở lớp dạy nghề chạm khắc gỗ và sơn mài cho thanh niên trong làng. Từ lớp học nhỏ ấy, nhiều học viên sau này trở thành nghệ nhân, chủ xưởng và người tiếp tục truyền nghề cho thế hệ kế tiếp, góp phần khôi phục mạnh mẽ nghề truyền thống sau giai đọan nhiều khó khăn.
Năm 2007, Sơn Đồng được xác lập kỷ lục là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam”. Đây không chỉ là sự ghi nhận về quy mô sản xuất mà còn khẳng định vị thế của Sơn Đồng trong lĩnh vực chế tác tượng thờ và đồ thờ truyền thống.
Đến năm 2026, làng nghề tiếp tục được quốc tế biết đến khi trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Điều đó cho thấy những giá trị thủ công lâu đời của Sơn Đồng vẫn đang tiếp tục được nhìn nhận như một nguồn lực văn hóa sống của Hà Nội.
Khi người thợ không chỉ hiểu gỗ mà còn hiểu cái "thần" của tượng
Điều đặc biệt của nghề Sơn Đồng nằm ở chỗ người thợ không chỉ biết chạm khắc mà còn phải hiểu văn hóa tín ngưỡng.
Mọi sản phẩm đều bắt đầu từ việc lựa chọn gỗ. Người thợ phải nhận biết độ già của cây, hướng vân, khả năng co ngót và độ bền của từng loại gỗ để lựa chọn chất liệu phù hợp. Một khối gỗ tốt sẽ quyết định tuổi thọ của pho tượng cũng như độ bền của lớp sơn son và vàng thếp sau nhiều năm sử dụng.
Sau khi tạo phôi và định hình khối, người thợ bắt đầu bước vào công đoạn quan trọng nhất: đục chạm. Từng nếp áo, cánh tay, khuôn mặt, hoa văn hay dáng ngồi đều được tạo nên bằng sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.
Thế nhưng, điều làm nên tên tuổi của Sơn Đồng lại không nằm ở kỹ thuật đục chạm đơn thuần mà ở khả năng tạo thần thái. Một pho tượng đẹp phải đúng tỷ lệ, đúng biểu tượng và quan trọng hơn cả là truyền tải được vẻ từ bi, uy nghiêm hay thanh tịnh của nhân vật được tôn thờ. Vì vậy, người thợ Sơn Đồng vừa là nghệ nhân, vừa là người am hiểu văn hóa dân gian và tín ngưỡng truyền thống.
Sau công đoạn chạm khắc là quá trình làm vóc, sơn lót, sơn son, thếp vàng hoặc thếp bạc. Cuối cùng, người thợ tỉ mỉ vẽ mặt và điểm nhãn cho tượng. Đây được xem là khoảnh khắc "thổi hồn" vào tác phẩm, khi đôi mắt, thần sắc và biểu cảm được hoàn thiện để pho tượng thực sự có sức sống.
Những tác phẩm bước ra từ đời sống tín ngưỡng
Sơn Đồng nổi tiếng với tượng Phật, tượng Mẫu, tượng Thánh, tượng Đức Ông cùng hệ thống đồ thờ như hoành phi, câu đối, cuốn thư, cửa võng, án gian, ngai thờ và khám thờ.
Giá trị của những sản phẩm này không chỉ nằm ở kỹ thuật chạm khắc tinh xảo hay lớp sơn son thếp vàng rực rỡ. Điều quan trọng hơn là mỗi tác phẩm đều được tạo nên để hiện diện trong không gian linh thiêng, nơi con người gửi gắm niềm tin, lòng thành kính và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Chính vì vậy, một pho tượng đẹp không chỉ cần cân đối về hình khối mà còn phải đúng "thần", đúng biểu tượng và phù hợp với vị trí thờ tự. Đó cũng là lý do sản phẩm Sơn Đồng luôn mang một vẻ đẹp trang nghiêm rất riêng.
Một cộng đồng cùng nhau giữ nghề
Ở Sơn Đồng, mỗi sản phẩm hoàn thiện là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều người thợ.
Có người chuyên chọn gỗ, có người tạo phôi, người chuyên đục chạm, người làm vóc, người sơn son, người thếp vàng, người vẽ mặt tượng và người lắp đặt. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kỹ năng riêng, tạo nên một chuỗi nghề liên kết chặt chẽ.
Người học nghề thường bắt đầu bằng việc phụ việc trong xưởng, làm quen với gỗ và dụng cụ trước khi được cầm đục. Những kinh nghiệm như nhìn vân gỗ, chỉnh thần thái khuôn mặt hay nhận biết độ chín của lớp sơn gần như không thể học qua sách vở mà chỉ có thể tích lũy bằng nhiều năm quan sát và thực hành.
Hiện nay, Sơn Đồng có hàng trăm cơ sở sản xuất cùng hơn bốn nghìn lao động trực tiếp, tạo nên một cộng đồng nghề lớn và năng động, nơi truyền thống vẫn tiếp tục được nối dài bằng chính những người thợ trẻ.
Khám phá Sơn Đồng bằng tất cả các giác quan
Một chuyến tham quan Sơn Đồng không đơn thuần là ngắm nhìn những pho tượng đã hoàn thiện.
Đó là hành trình theo dõi cả quá trình một khối gỗ vô tri dần trở thành tác phẩm nghệ thuật. Du khách có thể quan sát người thợ lựa gỗ, đục chạm, làm vóc, phủ sơn son, dát vàng và hoàn thiện từng chi tiết nhỏ nhất.
Điều thú vị nhất không nằm ở việc biết một pho tượng mất bao lâu để hoàn thành, mà là hiểu vì sao từng tỷ lệ, từng nét mặt hay từng lớp vàng đều mang những ý nghĩa riêng trong văn hóa thờ tự của người Việt.
Kết hợp với các điểm đến văn hóa khác ở khu vực phía tây Hà Nội, Sơn Đồng là điểm dừng chân giúp người xem hiểu rằng phía sau mỗi pho tượng không chỉ là kỹ thuật chế tác mà còn là cả một kho tàng tri thức dân gian được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.
Giữ nghề để giữ một phần ký ức văn hóa
Trong dòng chảy của đô thị hóa, Sơn Đồng cũng đứng trước nhiều thách thức. Nhu cầu thị trường ngày càng lớn đòi hỏi năng suất cao hơn, trong khi nghề tạc tượng vẫn cần thời gian, sự tỉ mỉ và tay nghề lâu năm. Việc truyền nghề cho lớp trẻ, xây dựng môi trường sản xuất an toàn và bảo vệ uy tín của thương hiệu Sơn Đồng đều là những bài toán không dễ.
Thế nhưng, giá trị lớn nhất của Sơn Đồng chưa bao giờ chỉ nằm ở những pho tượng được bán đi khắp nơi.
Điều quý giá hơn cả là những đôi bàn tay vẫn ngày ngày kiên nhẫn chạm vào từng thớ gỗ, gìn giữ những quy chuẩn tạo hình, những lớp sơn son thếp vàng và cả những giá trị tinh thần đã đồng hành với đời sống văn hóa Việt suốt bao thế hệ.
Bởi ở Sơn Đồng, mỗi pho tượng hoàn thành không chỉ là kết quả của một nghề thủ công, mà còn là câu chuyện về niềm tin, ký ức và bản sắc của một nền văn hóa vẫn đang tiếp tục được truyền lại bằng chính đôi bàn tay của người thợ.













