Sinh năm 1979 tại Trại Xa, xã Sơn Đồng, huyện Hòai Đức, Nguyễn Viết Lợi lớn lên trong một gia đình có truyền thống tạc tượng, chạm khắc đồ thờ. Từ những ký ức tuổi thơ bên những pho tượng và tiếng đục của làng nghề, anh từng có thời gian muốn tìm một hướng đi khác. Nhưng rồi chính những đường vân gỗ, màu son, thếp bạc và những pho tượng cổ trong các đình, chùa xứ Đòai đã đưa anh trở lại với nghề. Hơn 30 năm gắn bó, Nguyễn Viết Lợi hiện là một trong những nghệ nhân được biết đến với kỹ thuật tạc tượng, sơn son thếp vàng và đặc biệt là kỹ thuật vẽ diện, điểm nét – công đọan góp phần tạo nên “thần thái” cho mỗi pho tượng.
Lớn lên giữa tiếng đục và những pho tượng
Với những người sinh ra trong làng nghề, nghề truyền thống nhiều khi không bắt đầu bằng một quyết định rõ ràng. Nó đến từ những gì hiện diện hằng ngày trong gia đình và không gian sống. Với Nguyễn Viết Lợi cũng vậy.
Anh sinh năm 1979 tại Trại Xa, xã Sơn Đồng, trong một gia đình có truyền thống tạc tượng và làm đồ thờ. Tuổi thơ của anh gắn với những pho tượng gỗ, tượng đất và hình ảnh người thợ cần mẫn làm việc trong xưởng. Những âm thanh tưởng như bình thường của làng nghề – tiếng đục, tiếng chạm, tiếng dụng cụ va vào gỗ – dần trở thành một phần ký ức.
Sau khi trưởng thành, Nguyễn Viết Lợi từng muốn tìm kiếm những điều mới mẻ hơn trong đời sống đô thị. Nhưng nghề cũ vẫn có một sức hút riêng. Những đường vân của gỗ, sắc màu của sơn son thếp bạc và vẻ đẹp của những pho tượng xưa khiến anh quay trở lại với nghề truyền thống của gia đình.
Từ năm 1996, anh bắt đầu học và thực hành nghề một cách liên tục. Đến nay, anh đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề tạc tượng và làng nghề Sơn Đồng.
Học nghề không chỉ từ người đi trước mà còn từ những pho tượng cổ
Một trong những điểm đáng chú ý trong hành trình của Nguyễn Viết Lợi là cách anh tìm hiểu nghề thông qua chính những sản phẩm mà các thế hệ trước để lại.
Bên cạnh việc học từ những người thợ trong làng, trong đó có cha mình – nghệ nhân Nguyễn Viết Bảo – anh dành thời gian tìm đến nhiều đình, đền, chùa ở khu vực xứ Đoài, nơi còn lưu giữ những pho tượng Sơn Đồng được tạo tác từ hàng trăm năm trước. Từ việc quan sát những pho tượng ấy, anh tìm hiểu cách người xưa tạo dáng, xử lý nếp áo, đường nét khuôn mặt, hoa văn và màu sắc.
Đó không phải là cách học chỉ dựa trên việc sao chép một mẫu tượng có sẵn. Những pho tượng cổ trở thành một dạng “tư liệu sống”, giúp người thợ nhìn thấy dấu vết của kỹ thuật trong từng lớp chạm khắc, từng đường nét và cách xử lý bề mặt.
Qua quá trình ấy, Nguyễn Viết Lợi dần nắm bắt được nhiều kỹ thuật quan trọng của nghề Sơn Đồng như đục thiếu, tạo nếp áo, bó sơn, sơn cầm, thếp bạc, đặc biệt là vẽ diện và điểm nét. Đây cũng là kỹ thuật được Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội nhấn mạnh trong bộ phim chân dung về anh năm 2024.
Từ một khối gỗ ban đầu, tạo hình là bước làm nên vóc dáng. Nhưng để một pho tượng thực sự có sức biểu cảm, những chi tiết ở khuôn mặt, ánh mắt, miệng, lông mày và sắc độ của màu sơn lại đóng vai trò rất quan trọng. Đó là nơi người thợ phải sử dụng kinh nghiệm, sự quan sát và cảm nhận thẩm mỹ của mình.
Với Nguyễn Viết Lợi, kỹ thuật vẽ diện, điểm nét vì thế không đơn thuần là công đoạn hoàn thiện bề mặt, mà là một phần quan trọng trong việc tạo nên “thần thái” của pho tượng.
Khi người thợ không chỉ làm nên hình dáng mà còn tạo nên “cái thần”
Nghề tạc tượng Sơn Đồng có nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Từ lựa chọn và xử lý gỗ, tạo hình, đục chạm, làm nhẵn, đến sơn son, thếp vàng, thếp bạc và điểm nét, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác.
Nhưng với một pho tượng thờ, vẻ đẹp không chỉ được quyết định bởi sự cầu kỳ của hoa văn hay độ bóng của lớp sơn. Điều quan trọng là người xem có thể cảm nhận được một sắc thái riêng từ khuôn mặt và dáng tượng.
Đó cũng là điều Nguyễn Viết Lợi đặc biệt quan tâm.
Trong công việc của mình, anh dành nhiều sự chú ý cho cách xử lý diện tượng và những nét cuối cùng. Một đường nét quá mạnh có thể khiến khuôn mặt trở nên cứng; một nét quá nhẹ có thể làm mất đi sự rõ ràng của thần thái. Người thợ vì thế phải hiểu được tổng thể pho tượng và biết nên nhấn ở đâu, tiết chế ở đâu.
Kỹ thuật ấy khó có thể học chỉ bằng sách vở. Nó được tích lũy thông qua nhiều năm quan sát, thực hành và sửa sai. Chính quá trình làm nghề lâu dài giúp người thợ dần hình thành một “con mắt nghề”, nhìn vào pho tượng để nhận ra chỗ nào còn thiếu, chỗ nào cần điều chỉnh.
Với Nguyễn Viết Lợi, những gì anh học được từ tượng cổ vì thế không chỉ là hình dáng bên ngoài. Đó còn là cách những người thợ xưa xử lý tỷ lệ, đường nét, sắc màu và biểu cảm để tạo ra một pho tượng vừa có tính nghệ thuật vừa phù hợp với không gian tín ngưỡng.
Từ truyền thống gia đình đến một cơ sở làm nghề của riêng mình
Năm 2020, Nguyễn Viết Lợi sáng lập và điều hành Cơ sở đồ thờ mỹ nghệ Thủy Lợi tại Sơn Đồng. Đây trở thành không gian để anh tiếp tục thực hành nghề, phát triển sản phẩm và truyền lại những kỹ thuật mà mình đã tích lũy được trong nhiều năm.
Ở góc độ một người làm nghề, anh không chỉ đứng sau một xưởng sản xuất. Công việc của anh còn gắn với việc duy trì một chuỗi kỹ thuật truyền thống vốn được trao truyền qua gia đình và cộng đồng làng nghề.
Đồ thờ Sơn Đồng vốn có hệ thống sản phẩm rất đa dạng, từ tượng Phật, tượng Thánh đến hoành phi, câu đối, ngai, kiệu và nhiều sản phẩm chạm khắc, sơn son thếp vàng khác. Vì vậy, một cơ sở làm nghề vừa phải giữ được kỹ thuật truyền thống, vừa phải thích ứng với nhu cầu của người sử dụng trong đời sống hiện nay.
Nguyễn Viết Lợi cũng nhìn nhận sự thay đổi ấy từ thực tế của làng nghề. Trong một chia sẻ gần đây, anh cho rằng để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ cần cả kỹ năng, sự kiên trì, lòng đam mê và sự am hiểu văn hóa truyền thống; đồng thời mong muốn đưa những giá trị của làng nghề đến gần công chúng hơn và tiếp tục đổi mới để phù hợp với đời sống hiện đại.
Ở đây, “đổi mới” không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ những kỹ thuật cũ. Đó có thể là cách một làng nghề tìm phương thức để kỹ thuật truyền thống tiếp tục có chỗ đứng trong bối cảnh mới.
Sơn Đồng trước những yêu cầu mới của thời đại
Sơn Đồng là một làng nghề nổi tiếng với nghề tạc tượng, làm đồ thờ và điêu khắc sơn mỹ nghệ. Theo thông tin của Trung tâm Khuyến nông Hà Nội năm 2025, tại thời điểm đó xã Sơn Đồng có khoảng 1.700 hộ làm nghề, chiếm khoảng 70% tổng số hộ dân trong xã; sản phẩm của làng nghề gồm tượng Phật, tượng Thánh, hoành phi, câu đối, bàn thờ, ngai, kiệu và nhiều sản phẩm thủ công khác.
Trong quá trình phát triển, các nghệ nhân Sơn Đồng phải cùng lúc đối diện với hai nhu cầu: bảo vệ kỹ thuật truyền thống và đáp ứng những yêu cầu thay đổi của thị trường. Năm 2025, Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới cùng các nghệ nhân quốc tế đã đến tham quan làng nghề, trong đó có khu sản xuất và khu trưng bày của gia đình nghệ nhân Nguyễn Viết Lợi. Chuyến thăm cho thấy nghề Sơn Đồng ngày càng được đặt trong những kết nối rộng hơn với các hoạt động quảng bá, giao lưu và phát triển thủ công mỹ nghệ.
Không gian của Cơ sở đồ thờ Thủy Lợi vì vậy không chỉ là nơi sản xuất. Đây còn là nơi khách tham quan có thể nhìn thấy quá trình người thợ làm tượng, tìm hiểu các sản phẩm và tiếp cận trực tiếp với nghề.
Người nghệ nhân trong câu chuyện đưa nghề Sơn Đồng đến gần công chúng
Sự hiện diện của Nguyễn Viết Lợi trên truyền thông cũng tạo thêm một cách tiếp cận khác đối với nghề thủ công.
Năm 2024, Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội lựa chọn anh là nhân vật chính trong bộ phim tài liệu “Nghệ nhân Hà Nội: Nét tượng chạm hồn người”. Bộ phim không chỉ giới thiệu về cá nhân người nghệ nhân mà tập trung vào quá trình anh học nghề, tìm hiểu tượng cổ và những kỹ thuật tạo tác giúp hình thành diện mạo của tượng Sơn Đồng.
Đến tháng 8/2026, Nguyễn Viết Lợi tiếp tục được nhắc tới trong hoạt động của Hội Làng nghề Mỹ nghệ xã Sơn Đồng, cùng nhiều nghệ nhân và thợ giỏi khác có đóng góp cho việc giữ nghề, truyền nghề, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng uy tín của làng nghề.
Những hoạt động như vậy đưa câu chuyện của làng nghề ra ngoài phạm vi xưởng sản xuất. Người xem không chỉ nhìn thấy một pho tượng hoàn thiện mà còn có cơ hội hình dung phía sau nó là bao nhiêu công đoạn, kỹ thuật và thời gian lao động.
Những danh hiệu ghi nhận một chặng đường làm nghề
Trong hơn ba thập niên gắn bó với nghề, Nguyễn Viết Lợi đã nhận được nhiều sự ghi nhận.
Năm 2020, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam phong tặng anh danh hiệu Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam trong lĩnh vực sơn tạc tượng, đồ thờ truyền thống. Năm 2023, anh được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội ngành thủ công mỹ nghệ; lễ trao danh hiệu cho 42 cá nhân được tổ chức ngày 28/2/2024. Đây là danh hiệu do UBND thành phố Hà Nội phong tặng theo quy chế của thành phố, không phải danh hiệu cấp Nhà nước.
Việc được lựa chọn làm nhân vật trung tâm trong bộ phim “Nét tượng chạm hồn người” năm 2024 và việc cơ sở Thủy Lợi được đón các đoàn tham quan, giao lưu quốc tế tại Sơn Đồng cũng cho thấy phạm vi hoạt động của người nghệ nhân ngày nay không còn giới hạn trong không gian làng nghề.
Một pho tượng và câu chuyện phía sau những đường nét
Điều làm nên dấu ấn của Nguyễn Viết Lợi không chỉ là những pho tượng hoàn thiện hay những danh hiệu được trao tặng. Quan trọng hơn là cách anh nhìn nghề từ bên trong.
Đối với người thợ Sơn Đồng, một pho tượng bắt đầu từ gỗ, nhưng không kết thúc ở hình khối của gỗ. Đằng sau một khuôn mặt tượng là kinh nghiệm về tỷ lệ; đằng sau một nếp áo là kỹ thuật tạo hình; đằng sau lớp sơn là một quy trình xử lý công phu; và trong những nét cuối cùng trên khuôn mặt là sự tích lũy của nhiều năm quan sát và thực hành.
Sản phẩm tượng hoàn thiện trong không gian trưng bày tại xưởng Nghệ nhân Nguyễn Viết Lợi
Nguyễn Viết Lợi đã đi qua hành trình ấy từ trong chính gia đình và làng nghề của mình. Anh học từ cha, học từ những người thợ đi trước, học từ các pho tượng cổ và tiếp tục thực hành trong xưởng của mình. Những gì anh làm hôm nay vì thế vừa mang dấu ấn cá nhân, vừa nằm trong dòng chảy lâu dài của nghề tạc tượng Sơn Đồng.
Có lẽ cũng vì vậy mà câu chuyện về Nguyễn Viết Lợi không chỉ là câu chuyện của một nghệ nhân. Đó còn là câu chuyện về cách một người trẻ của làng nghề tìm cách hiểu lại nghề truyền thống của chính quê hương mình – không chỉ để tiếp tục làm ra những pho tượng, mà để hiểu vì sao những đường nét ấy từng tồn tại, vì sao chúng có giá trị và làm thế nào để chúng có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Từ những tiếng đục quen thuộc của Trại Xa đến không gian làm nghề tại Cơ sở đồ thờ Thủy Lợi, hành trình hơn 30 năm của Nguyễn Viết Lợi cho thấy một con đường khác để gìn giữ di sản: không đóng khung nghề trong quá khứ, mà tiếp tục làm nghề, học nghề, truyền nghề và tìm cách để những kỹ thuật cũ có thể sống trong một đời sống mới.
