Giữa những ngõ làng của Chàng Sơn, nơi tiếng dao chẻ tre từng là âm thanh quen thuộc trong mỗi nếp nhà, những chiếc quạt thủ công vẫn tiếp tục được làm ra bằng tre, giấy, vải và đôi bàn tay người thợ. Từ một vật dụng quen thuộc trong đời sống, quạt Chàng Sơn ngày nay đã có thêm những diện mạo mới: quạt trang trí, quạt lưu niệm, quạt thư pháp, quạt lụa, quạt mang hình ảnh di sản và những sản phẩm được thiết kế riêng cho các sự kiện văn hóa.
Trong hành trình ấy, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, là một trong những người gắn bó bền bỉ với nghề quạt của Chàng Sơn. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm quạt, từng rời quê tham gia thanh niên xung phong rồi trở về làm giáo viên mầm non, bà chỉ thực sự bắt đầu gây dựng cơ sở làm quạt khi đã bước sang tuổi 50. Từ quyết định tưởng như muộn màng ấy, bà từng bước khôi phục nghề gia đình, tạo việc làm cho lao động địa phương và mở rộng không gian làm nghề thành nơi để học sinh, du khách tìm hiểu, trải nghiệm và nghe kể về câu chuyện phía sau một chiếc quạt thủ công.
Từ cô giáo mầm non đến người trở lại với nghề
Con đường đến với nghề của Nguyễn Thị Tuấn không phải là một hành trình nối tiếp liên tục từ nhỏ đến khi trưởng thành. Năm 1977, khi mới 17 tuổi, bà tình nguyện tham gia lực lượng thanh niên xung phong và đến Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng, cùng đồng đội đào kênh, đắp đất, mở đường cho vùng kinh tế mới. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ vào năm 1978, bà trở về quê và làm công việc nuôi dạy trẻ.
Nhiều năm sau, khi đã bước sang tuổi 50, bà mới quyết định quay trở lại với nghề quạt. Đó cũng là lúc nghề truyền thống của quê hương đang đối diện với nhiều thay đổi. Quạt điện và các sản phẩm công nghiệp khiến chiếc quạt giấy không còn là vật dụng thiết yếu trong sinh hoạt; nhiều gia đình ở làng dần chuyển sang những công việc khác, trong khi quạt sản xuất theo kiểu gia công số lượng lớn ngày càng khó giữ được chất lượng thủ công.
Điều thôi thúc bà không đơn giản là tiếp tục một nghề của gia đình, mà còn là nỗi lo một sản phẩm đã gắn bó với tuổi thơ và ký ức của người Chàng Sơn có thể dần biến mất. Bà từng chia sẻ rằng mình không muốn nhìn thấy những chiếc quạt trang trí trên thị trường chủ yếu là hàng nhập khẩu, trong khi quê hương lại có một nghề làm quạt truyền thống lâu đời. Từ suy nghĩ ấy, bà bắt đầu tìm cách làm ra những chiếc quạt có hình thức đẹp hơn, phù hợp hơn với nhu cầu mới và có thể trở thành sản phẩm văn hóa, quà lưu niệm.
Giữ kỹ thuật cũ, tìm đời sống mới cho chiếc quạt
Với Nguyễn Thị Tuấn, làm quạt trước hết vẫn phải bắt đầu từ những kỹ năng thủ công cơ bản. Một trong những công đoạn được bà đặc biệt coi trọng là chẻ nan. Người thợ phải điều khiển dao và thanh tre rất đều tay để nan đạt độ dày, mỏng tương đối đồng nhất. Công đoạn phất quạt cũng đòi hỏi kinh nghiệm, bởi phần mặt trên và dưới phải cân nhau thì khi mở ra, khép vào, chiếc quạt mới đạt độ đẹp và chắc chắn.
Nguyên liệu cũng không thể lựa chọn một cách tùy ý. Tre làm nan phải đủ già, dẻo, không bị mối mọt. Một số công đoạn xử lý tre truyền thống sử dụng việc ngâm tre trong thời gian dài nhằm tăng độ bền và hạn chế mối mọt. Từ khâu nguyên liệu cho đến khi hoàn thiện, người thợ đều phải dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua thời gian để nhận biết vật liệu đạt yêu cầu.
Nhưng bà Tuấn không dừng lại ở việc giữ nguyên những mẫu quạt cũ. Từ nền tảng kỹ thuật truyền thống, bà cùng những người thợ khác tìm tòi nhiều cách làm mới: quạt trang trí hình ảnh làng quê Việt Nam, hình ảnh các di sản, quạt thư pháp chữ Việt và chữ Hán – Nôm, quạt lấy cảm hứng từ tranh dân gian, quạt lụa, quạt giấy dó và nhiều loại quạt có kích thước khác nhau. Có những sản phẩm không còn đơn thuần để làm mát mà trở thành đồ trang trí, quà tặng hoặc sản phẩm phục vụ các chương trình, sự kiện văn hóa.
Sự thay đổi ấy cho thấy một cách tiếp cận khá linh hoạt: giữ cái cốt lõi của nghề nhưng thay đổi công năng, mẫu mã và cách đưa sản phẩm đến với công chúng.
Từ chiếc quạt dùng để làm mát đến sản phẩm kể chuyện văn hóa
Một chiếc quạt Chàng Sơn ngày nay có thể không còn được sử dụng thường xuyên như trước, nhưng nó lại xuất hiện trong những không gian khác của đời sống hiện đại. Quạt có thể trở thành quà lưu niệm, vật trang trí, đạo cụ biểu diễn, quà tặng sự kiện hoặc một sản phẩm mang hình ảnh văn hóa Việt Nam. Báo Nhân Dân ghi nhận xưởng của bà Tuấn đã phát triển nhiều mẫu quạt theo hướng này và có các đơn hàng trong nước, quốc tế.
Điều quan trọng hơn nằm ở cách bà giải thích cho khách về sản phẩm. Khi giới thiệu một chiếc quạt, câu chuyện không chỉ bắt đầu từ hoa văn trên mặt quạt mà có thể đi ngược về tre, giấy, nan quạt, kỹ thuật phất, công đọan hòan thiện và đời sống của làng nghề. Nhờ đó, một sản phẩm nhỏ bé trở thành điểm khởi đầu để người xem hình dung về cả một hệ thống tri thức thủ công.
Đây cũng là lý do ngôi nhà của bà dần trở thành một không gian đặc biệt. Những chiếc quạt không chỉ được xếp thành sản phẩm để bán mà còn được sử dụng để trang trí, tạo nên một không gian mang dấu ấn của nghề. Từ những lần đưa sản phẩm đi triển lãm tại Văn Miếu, hồ Hoàn Kiếm, Hoàng thành Thăng Long, bà tiếp tục học cách trưng bày và đưa những cách thể hiện ấy trở lại không gian của mình.
Mở cửa xưởng nghề để truyền nghề bằng trải nghiệm
Một trong những hướng đi đáng chú ý của Nguyễn Thị Tuấn là đưa không gian làm nghề trở thành không gian trải nghiệm văn hóa. Từ khoảng năm 2016, bà bắt đầu nghĩ nhiều hơn đến việc mở nghề cho công chúng. Đến năm 2022, không gian trải nghiệm tại gia đình được tổ chức rõ nét hơn, đón các đoàn học sinh, sinh viên và du khách tới tìm hiểu về nghề quạt.
Tại đây, việc truyền nghề không diễn ra theo cách đơn thuần là đứng trước một nhóm người và giới thiệu quy trình. Học sinh được nhìn nguyên liệu, xem người thợ thao tác, nghe kể về lịch sử làng nghề rồi trực tiếp trang trí những chiếc quạt đã được chuẩn bị sẵn. Với những đoàn có nhiều thời gian hơn, người tham gia có thể tìm hiểu sâu hơn về các công đoạn thủ công. Theo Báo Nhân Dân, riêng một giai đoạn trong năm 2026, gia đình bà đã đón khoảng 1.000 học sinh cùng nhiều đoàn khách quốc tế.
Cách làm này tạo ra một hình thức truyền nghề khá khác với truyền nghề trong nội bộ gia đình. Tri thức của người thợ được đưa ra khỏi xưởng, trở thành một phần của hoạt động giáo dục và trải nghiệm. Người chưa từng biết nghề làm quạt có thể tận mắt nhìn thấy một thanh tre được chẻ thành nan như thế nào, tại sao mặt quạt phải phất đều và vì sao một sản phẩm nhỏ lại cần đến nhiều công đoạn. Từ góc nhìn đó, việc mở cửa xưởng cũng là một cách giữ nghề bằng cách làm cho nghề trở nên dễ tiếp cận hơn.
Trao truyền nghề gắn với cộng đồng
Nguyễn Thị Tuấn không chỉ làm quạt cho gia đình mình. Từ cơ sở sản xuất, bà từng bước tạo việc làm cho lao động địa phương, trong đó có con em cựu thanh niên xung phong và phụ nữ trong xã.
Điều này khiến câu chuyện giữ nghề của bà gắn khá chặt với câu chuyện sinh kế. Một nghề thủ công chỉ có thể tiếp tục tồn tại khi nó còn tạo ra lý do để người làm nghề ở lại với nghề. Với Chàng Sơn, lý do ấy không chỉ nằm ở tình yêu nghề mà còn cần đến thị trường, thu nhập, khả năng tiếp cận khách hàng và những công việc phù hợp với đời sống hiện nay.
Bà Tuấn vì thế lựa chọn phát triển sản phẩm theo nhiều hướng khác nhau, từ những chiếc quạt truyền thống cho đến sản phẩm đặt theo yêu cầu. Gia đình cũng tận dụng internet và các nền tảng trực tuyến để quảng bá, qua đó tiếp cận những khách hàng mà trước đây người thợ làng nghề khó có cơ hội gặp trực tiếp.
Người giữ nghề bằng cách kể câu chuyện của nghề
Điểm đáng chú ý trong hành trình của Nguyễn Thị Tuấn là bà không chỉ xem chiếc quạt như một món hàng thủ công. Với bà, chiếc quạt còn mang trong nó ký ức của làng, của gia đình và của những người thợ đã làm nghề qua nhiều thế hệ.
Trong những buổi trải nghiệm, câu chuyện về quạt luôn gắn với câu chuyện về Chàng Sơn. Người đến làng không chỉ xem một sản phẩm đã hoàn thiện mà còn nhìn thấy một phần không gian làm nghề: tre, giấy, dụng cụ, những người thợ đang thao tác và những chiếc quạt được xếp thành từng lớp trong căn nhà.
Bởi vậy, công việc của bà Tuấn có thể nhìn từ nhiều phía: bà là người sản xuất, người truyền nghề, người giới thiệu sản phẩm và cũng là người kể chuyện về làng nghề. Những vai trò ấy bổ sung cho nhau để tạo thành một cách bảo tồn không tách nghề khỏi đời sống.
Khi chiếc quạt bước vào đời sống đương đại
Nghề quạt Chàng Sơn từng đứng trước nguy cơ mai một khi công năng truyền thống của sản phẩm giảm đi. Sự xuất hiện của quạt điện, hàng công nghiệp và những thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng khiến nghề gặp khó khăn; một bộ phận người trẻ không còn coi làm quạt là công việc lâu dài.
Trong hoàn cảnh đó, sự thích ứng trở thành một phần của quá trình giữ nghề. Ở Chàng Sơn hiện nay, quạt không chỉ được làm theo một kiểu. Có quạt bình dân, quạt the, quạt lụa, quạt tranh, quạt thư pháp, quạt treo tường, quạt dùng làm quà cưới, quà lưu niệm hay sản phẩm đặt theo yêu cầu. Một số cơ sở còn kết hợp kỹ thuật thủ công với công nghệ mới và truyền thông số để đưa sản phẩm đến những nhóm khách hàng trẻ hơn.
Trong bức tranh ấy, cách làm của Nguyễn Thị Tuấn là một hướng đi chú trọng vào con người và trải nghiệm. Thay vì chỉ tìm thêm nơi bán quạt, bà đưa khách về tận nơi làm nghề; thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm cuối cùng, bà cho họ nhìn thấy cả quá trình; thay vì chỉ nói về giá trị của chiếc quạt, bà kể về những người đứng phía sau nó.
Nếp quạt mở ra một câu chuyện dài hơn
Một chiếc quạt khi khép lại chỉ là những thanh nan tre xếp sát vào nhau. Nhưng khi mở ra, trên mặt quạt có thể xuất hiện một bức tranh, một dòng chữ, một hình ảnh di sản hay một họa tiết gợi nhớ về quê hương.
Câu chuyện về nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn cũng giống như chính nhịp mở của một chiếc quạt. Từ những điều rất nhỏ – một thanh tre, một tờ giấy, một đường dao, một nếp gấp – mở ra câu chuyện rộng hơn về gia đình, làng nghề, sinh kế, truyền nghề và ký ức văn hóa.
Chàng Sơn hôm nay đang tìm nhiều cách để nghề quạt tiếp tục tồn tại: có người lựa chọn công nghệ, thiết kế và thị trường mới; có người chú trọng bảo tồn kỹ thuật; có người mở cửa xưởng để khách tham quan và trải nghiệm. Những hướng đi ấy khác nhau nhưng đều cho thấy nghề truyền thống không nhất thiết phải đứng yên trong quá khứ. Với Nguyễn Thị Tuấn, giữ nghề có lẽ bắt đầu từ một điều giản dị: vẫn còn người làm quạt, vẫn còn người muốn học làm quạt, và vẫn còn người muốn nghe câu chuyện về chiếc quạt của quê mình.
