Bảy tuổi đã học nghề từ gia đình
Sinh ra tại Thanh Tiên, ông lớn lên giữa tiếng chẻ tre, những xấp giấy được nhuộm màu và hình ảnh người thân kiên nhẫn làm hoa. Năm 7 tuổi, ông bắt đầu tập làm theo cha và những người đi trước. Đến khoảng 15 tuổi, khi kỹ năng đã vững hơn, ông có thể tự mình làm nên những đóa hoa hoàn chỉnh.
Với một đứa trẻ, những thao tác làm hoa ban đầu có thể chỉ giống như công việc làm theo người lớn. Nhưng theo thời gian, những động tác lặp đi lặp lại ấy trở thành kỹ năng nghề. Từ việc chẻ tre, vót nan, làm lõi, chuẩn bị giấy đến ghép từng cánh hoa, người học dần hình thành cảm giác về độ mềm, độ cứng, tỷ lệ và màu sắc của từng bộ phận.
Trần Phú kể rằng trong gia đình, nghề được truyền từ cha sang con một cách tự nhiên. Ông từng nói: “Hoa này thì đời cha làm thì đời con nối tiếp”; theo ông, nhìn qua tưởng như không có gì khó, chỉ cần ngồi xem một buổi là có thể bắt chước được. Nhưng đằng sau sự giản dị ấy lại là cả một quá trình lâu dài để người làm nghề có được đôi tay đủ quen và đủ tinh để tạo nên những sản phẩm có hồn.
Đó cũng là đặc điểm của nhiều nghề thủ công truyền thống: tri thức nghề thường không bắt đầu bằng những bài giảng hay giáo trình, mà được truyền qua việc nhìn, làm theo, được sửa và làm đi làm lại. Nghề nằm trong thao tác của bàn tay và được ghi nhớ dần qua kinh nghiệm.
Hoa giấy không chỉ để trang trí
Một trong những điều làm nên nét riêng của nghề hoa giấy Thanh Tiên là mối liên hệ chặt chẽ giữa sản phẩm và đời sống tín ngưỡng của cư dân Huế. Theo các tư liệu về làng nghề, hoa giấy Thanh Tiên gắn với tục thờ cúng dân gian. Từ xa xưa, hoa giấy được đặt ở những không gian như Am cảnh, Trang Ông, Trang Bà và Ông Táo; đến Tết Nguyên đán, hoa được thay mới. Vì thế, nghề làm hoa không đơn thuần phục vụ nhu cầu trang trí mà trở thành một phần trong nghi lễ của gia đình.
Các loại hoa truyền thống cũng rất đa dạng, từ hoa cúc, hoa hồng, hoa huệ đến hoa sen và nhiều mẫu hoa khác. Một cành hoa thường được phối màu theo cách vừa rực rỡ vừa hài hòa, đáp ứng nhu cầu trang trí bàn thờ và không gian ngày Tết.
Nhờ vậy, hoa giấy Thanh Tiên mang một ý nghĩa đặc biệt: nó là sản phẩm thủ công nhưng đồng thời cũng là vật phẩm văn hóa. Một bông hoa được làm ra để thay thế những bông hoa đã cũ trên bàn thờ không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn tham gia vào việc duy trì một tập quán gia đình và tín ngưỡng địa phương.
Những năm tháng nghề đứng trước nguy cơ mai một
Hơn nửa thế kỷ làm nghề, Trần Phú đã chứng kiến nhiều biến động của làng hoa giấy Thanh Tiên. Có những thời điểm nghề trở nên rất khó khăn. Trước đây, hoa giấy chủ yếu được bán vào dịp Tết, vì thế thu nhập từ nghề không ổn định. Công việc lại đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên nhẫn trong khi giá trị kinh tế không cao. Không ít gia đình đã phải bỏ nghề để tìm sinh kế khác.
Trần Phú nhớ lại những năm tháng gian khó khi người trong gia đình phải găm hoa vào cây rơm, đi bộ từ làng ra bến đò, qua đò Bao Vinh rồi mang hoa lên chợ Đông Ba bán. Có những ngày đi rất xa nhưng số hoa bán được còn chưa tới 100 bông. Sự vất vả và thu nhập bấp bênh khiến nhiều người dần không còn mặn mà với nghề.
Đó là một phần lịch sử mà người nghệ nhân hôm nay vẫn mang theo trong câu chuyện về nghề. Bởi vậy, giữ nghề đối với Trần Phú không phải là một khẩu hiệu trừu tượng. Ông đã trực tiếp trải qua giai đoạn nghề khó bán, người làm nghề thưa dần và lớp trẻ rời quê tìm công việc khác.
Từ nghề phụ đến một sản phẩm văn hóa mới
Trong những năm gần đây, hoa giấy Thanh Tiên bắt đầu có thêm những cơ hội mới. Bên cạnh nhu cầu truyền thống vào dịp Tết, sản phẩm được sử dụng để trang trí tại các quán cà phê, homestay, khu nghỉ dưỡng và các điểm du lịch. Đơn đặt hàng từ nhiều tỉnh, thành cũng tăng lên, đặc biệt trong mùa Tết.
Quan trọng hơn, làng nghề đang dần trở thành một không gian trải nghiệm. Du khách không chỉ mua hoa mà còn có thể đến làng, quan sát nghệ nhân làm nghề và trực tiếp thử một số công đoạn. Một số hoạt động trải nghiệm, workshop về hoa giấy đã được tổ chức tại Huế, mở ra cách tiếp cận mới với di sản thủ công truyền thống.
Đối với Trần Phú, sự thay đổi này có ý nghĩa rất lớn. Ông cho biết các chương trình du lịch trải nghiệm giúp đưa du khách về với làng nghề, từ đó tạo thêm cơ hội để hoa giấy được biết tới và nghề có thêm điều kiện để tiếp tục tồn tại.
Từ chỗ chủ yếu làm hoa để bán vào dịp Tết, hoa giấy Thanh Tiên đang từng bước trở thành một sản phẩm trải nghiệm và một “sứ giả” văn hóa của Huế. Những cánh hoa theo chân du khách rời khỏi làng, xuất hiện trong các không gian mới và đến với nhiều địa phương khác.
Giữ nghề bằng chính đôi tay
Có một điều khá đặc biệt ở Trần Phú: dù nghề đã thay đổi để thích nghi với đời sống hiện đại, ông vẫn giữ cách làm thủ công. Ông tiếp tục tự mình vót nan, xử lý giấy, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm trong căn nhà ở Thanh Tiên. Trong những ngày không còn quá nhộn nhịp như mùa Tết, ông vẫn làm hoa để đón những vị khách tìm đến với làng nghề.
Sự kiên trì ấy khiến công việc của ông như một hình thức gìn giữ ký ức bằng đôi tay. Mỗi thao tác được lặp lại không chỉ để tạo ra sản phẩm mới mà còn để giữ cho kỹ thuật cũ không bị đứt đoạn. Ở đây, “truyền nghề” cũng không nhất thiết chỉ diễn ra trong một lớp học. Nó có thể bắt đầu ngay trong gia đình, khi một đứa trẻ ngồi bên cha mẹ, nhìn cách vót nan, cắt giấy và ghép hoa. Đó là cách nghề từng tồn tại trong nhiều thế hệ ở Thanh Tiên và cũng là cách mà Trần Phú đã học nghề từ thuở nhỏ.
Tuy nhiên, ông cũng nhìn nhận khá thực tế về tương lai của nghề. Khi thu nhập từ hoa giấy chưa đủ ổn định, người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm khác, việc tìm người nối nghề trở thành một bài toán không dễ. Chính vì vậy, việc đưa nghề vào du lịch trải nghiệm, tạo thêm thị trường và giúp người trẻ nhìn thấy giá trị kinh tế lẫn văn hóa của nghề trở nên quan trọng hơn.
Đưa hoa giấy truyền thống bước vào đời sống đương đại
Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình của Trần Phú là việc ông đưa hoa giấy Thanh Tiên đến gần hơn với công chúng ngoài Huế. Năm 2024, ông tham gia chuỗi sự kiện “Người đơm hoa giấy: Từ làng nghề truyền thống đến hiện đại” tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi những sản phẩm hoa giấy do chính tay ông thực hiện được giới thiệu trong một không gian đương đại.
Tại đây, hoa giấy Thanh Tiên không chỉ xuất hiện như một sản phẩm làng nghề mà còn được đặt trong cuộc trò chuyện về sự kết nối giữa truyền thống và đời sống hiện đại. Những tác phẩm của Trần Phú được đưa vào không gian trưng bày cùng những cách tiếp cận mới với hoa giấy, cho thấy một nghề thủ công lâu đời hoàn toàn có khả năng tìm được ngôn ngữ mới mà không nhất thiết phải từ bỏ kỹ thuật truyền thống.
Đây cũng là một hướng đi đáng chú ý đối với những làng nghề đang đứng trước nguy cơ mai một. Di sản không chỉ được giữ bằng cách lặp lại nguyên trạng quá khứ mà còn có thể tiếp tục sống khi tìm được những không gian mới, những người sử dụng mới và những hình thức tiếp cận mới.
Nghệ nhân của một nghề gắn với ký ức Tết Huế
Đối với nhiều gia đình Huế, hoa giấy Thanh Tiên gắn với những ngày cuối năm và không gian bàn thờ tổ tiên. Nghề làm hoa giấy cũng gắn với một ký ức mùa Tết rất riêng, màu sắc rực rỡ của những cành hoa thủ công, mùi hương trầm, căn nhà được sửa soạn và những vật phẩm được thay mới để chuẩn bị bước sang năm mới.
Trong ký ức của Trần Phú, nghề lại có thêm một tầng nghĩa khác. Đó là ký ức về người cha, người ông; về những buổi nhỏ tuổi ngồi xem người lớn làm hoa; về những mùa Tết vất vả mang hoa đi bán; và về một làng nghề từng có lúc tưởng như không thể tiếp tục.
Thế nên khi nói về nghề, ông không đặt mình ở vị trí của một người đã “làm xong” một công việc. Ông nói mình chỉ là người “trưởng thành về hoa giấy”. Câu nói ấy cũng có thể hiểu như một cách nhìn về nghề: càng gắn bó lâu dài, người thợ càng nhận ra rằng nghề không có điểm kết thúc. Luôn còn một kỹ thuật để làm kỹ hơn, một kiểu hoa để tìm hiểu thêm và một thế hệ khác cần được trao lại những gì mình đã học được.
Giữ một cánh hoa như giữ một phần ký ức làng nghề
Nghệ nhân Trần Phú là một trong những người đang giữ lại mạch nghề truyền thống của Thanh Tiên bằng cách giản dị nhất, đó là tiếp tục làm hoa. Ông không chỉ lưu giữ kỹ thuật chẻ tre, làm lõi, cắt giấy hay ghép cánh hoa. Cùng với những kỹ thuật ấy là ký ức về cách hoa giấy hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của người Huế, về mùa làm hoa cuối năm, về những phiên chợ xưa và về mối quan hệ giữa một gia đình với nghề mà nhiều thế hệ đã theo đuổi.
Hơn 50 năm gắn bó với nghề, Trần Phú đã chứng kiến hoa giấy Thanh Tiên đi qua những giai đoạn rất khác nhau: từ một sản phẩm chủ yếu phục vụ Tết và thờ cúng, đến một sản phẩm thủ công được du khách tìm đến trải nghiệm, được đưa vào các không gian đương đại và tiếp cận thị trường rộng hơn.
Giữa một thế giới ngày càng quen với những sản phẩm được tạo ra nhanh chóng bằng máy móc, hình ảnh người nghệ nhân ngồi kiên nhẫn với từng nan tre, từng mảnh giấy trở nên đặc biệt. Mỗi bông hoa mất thời gian để hoàn thiện, nhưng chính khoảng thời gian ấy tạo nên giá trị của nghề. Ở Thanh Tiên hôm nay, những cánh hoa giấy vẫn tiếp tục “nở” từ đôi bàn tay của người thợ và trong câu chuyện của Nghệ nhân Trần Phú, giữ nghề không chỉ là giữ cách làm một sản phẩm, mà là giữ lại một phần ký ức, tín ngưỡng và nhịp sống của một làng quê bên dòng sông Hương.
