Giữa không gian của làng nghề Sơn Đồng, tiếng đục gõ vào gỗ từ lâu đã trở thành một âm thanh quen thuộc. Từ những khối gỗ thô, qua bàn tay người thợ, tượng Phật, tượng Thánh, hòanh phi, câu đối hay những đồ thờ truyền thống dần hiện lên với những đường nét tinh xảo. Nhưng phía sau một sản phẩm đẹp còn có cả một lớp tri thức về tỷ lệ, bố cục, hoa văn và cách tạo tác đã được truyền qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng là một trong những người dành nhiều năm tìm hiểu và thực hành những giá trị ấy. Sinh năm 1972 tại làng nghề Sơn Đồng, ông sớm làm quen với nghề chạm khắc đồ thờ từ gia đình. Qua nhiều năm gắn bó với nghề, ông đặc biệt dành tâm huyết cho việc tìm hiểu các hoa văn cổ, nhất là hoa văn thời Lê Trung Hưng, từ đó đưa những nét chạm truyền thống vào các sản phẩm của mình. Năm 2015, ông được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội.
Lớn lên cùng tiếng đục, tiếng đẽo của Sơn Đồng
Nguyễn Viết Dũng sinh năm 1972 tại làng nghề Sơn Đồng, vùng đất nổi tiếng với nghề tạc tượng, chạm khắc gỗ và làm đồ thờ truyền thống. Từ khi còn nhỏ, ông đã theo cha làm nghề, quan sát những người thợ trong làng biến những khối gỗ thành tượng, khám thờ, hoành phi, câu đối và nhiều sản phẩm phục vụ không gian tín ngưỡng.
Những ký ức tuổi thơ ấy đặc biệt gắn với Từ đường dòng họ Nguyễn Viết – một công trình có lịch sử hơn 300 năm, hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có niên đại từ thời Lê Trung Hưng. Những khám thờ, án gian, hoành phi, câu đối tại đây trở thành một nguồn cảm hứng quan trọng đối với ông. Khi còn nhỏ, Dũng chưa thể gọi tên hay phân tích những giá trị nghệ thuật của các hoa văn ấy, nhưng chính vẻ đẹp của những đường chạm cổ đã để lại ấn tượng sâu đậm và dần hình thành tình yêu với nghề.
Có thể nói, với Nguyễn Viết Dũng, nghề không bắt đầu từ một quyết định nghề nghiệp khi trưởng thành mà được hình thành rất tự nhiên từ môi trường sống. Nghề hiện diện ngay trong gia đình, trong làng xóm và trong những không gian thờ tự mà ông tiếp xúc từ nhỏ.
Từ học nghề đến tìm lại những hoa văn cổ
Khi trưởng thành, Nguyễn Viết Dũng tiếp tục con đường của gia đình. Từ khỏang năm 1989, ông bắt đầu chế tác các sản phẩm đồ thờ như tượng Phật, tượng Thánh, hòanh phi, câu đối, bàn thờ… Trong quá trình làm nghề, sự quan tâm của ông dần hướng nhiều hơn đến những hoa văn cổ trên các di tích, đình, chùa và từ đường.
Đối với ông, hoa văn không đơn thuần là phần trang trí làm cho một sản phẩm trở nên đẹp mắt. Những đường chạm còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ, kỹ thuật và những giá trị văn hóa của từng thời kỳ. Trong số đó, hoa văn thời Lê Trung Hưng đặc biệt thu hút ông bởi sự cân đối, hài hòa và khả năng tạo ra những bố cục giàu sức biểu đạt.
Từ việc quan sát các hiện vật còn lưu lại, ông dành thời gian tìm hiểu cách các nghệ nhân đi trước xử lý đường nét, bố cục và các mô-típ trang trí. Theo cách nhìn của ông, những nghệ nhân tiền bối đã đạt tới trình độ rất cao trong việc tạo nên những mảng chạm đối xứng, cân bằng nhưng vẫn có độ mềm mại và sinh động. Vì vậy, học nghề không chỉ là học cách cầm đục hay tạo hình, mà còn là học cách nhìn và hiểu những gì nằm phía sau một đường chạm.
Mỗi đường chạm là một cách kể lại lịch sử
Điểm đáng chú ý trong công việc của Nguyễn Viết Dũng là ông không dừng ở việc sao chép một mẫu hoa văn cũ. Việc tìm hiểu các họa tiết cổ được ông thực hiện như một quá trình quan sát và học hỏi từ những hiện vật còn tồn tại trong thực tế.
Những đường nét mà người thợ ngày nay có thể nhìn thấy trên một khám thờ, án gian hay hoành phi câu đối là kết quả của nhiều thế hệ sáng tạo. Một mô-típ hoa văn có thể cho biết về thẩm mỹ của một thời kỳ, cách tổ chức không gian trên đồ thờ hoặc quan niệm biểu tượng của cộng đồng sử dụng nó.
Các hoa văn được chạm khắc tại xưởng của nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng
Đó cũng là lý do Nguyễn Viết Dũng dành nhiều sự chú ý cho hoa văn thời Lê Trung Hưng. Theo ông, giá trị của loại hoa văn này nằm đồng thời ở hình thức và chiều sâu văn hóa. Những bố cục đối xứng, cân đối, hài hòa không chỉ cho thấy tay nghề của người xưa mà còn phản ánh một tư duy thẩm mỹ được hình thành trong lịch sử.
Nhìn từ góc độ ấy, việc ông phục dựng và đưa các họa tiết cổ vào sản phẩm hôm nay không chỉ đơn thuần là giữ lại một kỹ thuật thủ công. Đó còn là cách kết nối giữa những gì còn lại từ quá khứ với thực hành của người thợ hiện tại.
Tạo tác đồ thờ bằng kỹ thuật truyền thống
Các sản phẩm Nguyễn Viết Dũng thực hiện bao gồm nhiều loại đồ thờ và sản phẩm điêu khắc gỗ như tượng Phật, tượng Thánh, hoành phi, câu đối, bàn thờ và các cấu kiện trang trí cho không gian thờ tự. Những sản phẩm này được ông chú trọng ở tỷ lệ, đường nét chạm khắc và cách đưa các hoa văn truyền thống vào tổng thể tác phẩm.
Một pho tượng hay một món đồ thờ vì thế không chỉ được đánh giá ở phần hoàn thiện bên ngoài. Với người thợ Sơn Đồng, mỗi công đoạn đều cần sự chính xác. Từ việc lựa chọn hình mẫu, dựng hình, tạo khối cho đến chạm những chi tiết nhỏ, đôi tay phải liên tục điều chỉnh để đường nét cuối cùng đạt được sự cân đối.
Ở Nguyễn Viết Dũng, mối quan tâm đến hoa văn cổ tạo nên một hướng đi riêng trong quá trình sáng tác. Thay vì xem những mẫu cũ là những khuôn mẫu đã hoàn tất, ông tìm cách hiểu nguyên lý tạo hình của chúng để có thể thực hành lại trong những sản phẩm ngày nay. Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội ghi nhận ông là người luôn tìm cho mình những cách riêng để phát huy nghề truyền thống nhưng vẫn giữ được những nét cổ xưa trong sản phẩm.
Từ giữ nghề đến truyền nghề
Với một nghề đòi hỏi nhiều năm luyện tập như chạm khắc gỗ, kỹ thuật không thể được truyền lại chỉ bằng vài trang hướng dẫn. Người học cần quan sát trực tiếp, làm thử, sửa từng chi tiết và dần hình thành kinh nghiệm bằng chính đôi tay của mình.
Nguyễn Viết Dũng cũng ý thức rõ vai trò của việc truyền lại những kỹ thuật tạo tác mà các thế hệ trước để lại. Ông mong muốn những hiểu biết về hoa văn, bố cục và kỹ thuật chạm khắc không chỉ dừng lại ở thế hệ mình mà còn được chia sẻ với những người trẻ đang theo nghề.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nghề Sơn Đồng ngày càng tiếp xúc với nhu cầu và thị hiếu mới. Khi sản phẩm thủ công phải thích ứng với thị trường đương đại, việc giữ được những yếu tố cốt lõi của nghề trở thành một bài toán không đơn giản. Với Nguyễn Viết Dũng, một trong những cách để trả lời bài toán ấy là quay trở lại với những giá trị đã được khẳng định trong chính lịch sử nghề của làng.
Người nối quá khứ với đời sống hiện tại của Sơn Đồng
Nguyễn Viết Dũng hiện được giới thiệu là Phó Chủ tịch Hội làng nghề xã Sơn Đồng. Bên cạnh hoạt động chế tác, ông tham gia vào đời sống nghề của địa phương và tiếp tục theo đuổi việc gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống của Sơn Đồng.
Sơn Đồng cũng là một ví dụ rõ nét cho khả năng thích ứng của làng nghề truyền thống trong đời sống hiện đại. Nghề tạc tượng, điêu khắc gỗ và làm đồ thờ vẫn được tiếp nối trong các cơ sở sản xuất, trong khi những kỹ thuật cũ tiếp tục được tìm hiểu và phục dựng. Lịch sử nghề tại địa phương từng trải qua giai đọan mai một do chiến tranh; đến năm 1983, kỹ thuật tạc tượng và đặc biệt là các đường nét hoa văn được các nghệ nhân Nguyễn Đức Cường và Nguyễn Chí Dậu từng bước khôi phục.
Trong dòng chảy đó, thế hệ của Nguyễn Viết Dũng tiếp nhận nghề từ những người đi trước nhưng đồng thời phải tìm cách đưa nghề tiếp tục tồn tại trong điều kiện mới. Vì vậy, câu chuyện của ông cũng là câu chuyện về một làng nghề đang đứng giữa hai nhu cầu: giữ lại những giá trị làm nên bản sắc và thích nghi với đời sống hiện tại.
Nghệ nhân và “nét khắc thời gian”
Năm 2015, Nguyễn Viết Dũng được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình gắn bó và những đóng góp của ông đối với nghề chạm khắc truyền thống tại địa phương.
Nhưng có lẽ dấu ấn dễ nhận thấy nhất trong hành trình nghề của Nguyễn Viết Dũng vẫn nằm ở cách ông nhìn những hoa văn cổ. Với ông, thời gian không hoàn toàn làm những đường chạm biến mất. Những họa tiết còn lại trên các công trình, đồ thờ và hiện vật trong làng vẫn có thể trở thành tư liệu để người thợ hôm nay học hỏi và tiếp tục thực hành.
Từ một cậu bé theo cha vào xưởng, bị cuốn hút bởi những đường nét trên đồ thờ cổ, Nguyễn Viết Dũng từng bước trở thành người thợ dành nhiều tâm huyết cho việc tìm hiểu và tái hiện những giá trị ấy. Hành trình đó cho thấy nghề truyền thống không phải lúc nào cũng tồn tại bằng cách giữ nguyên mọi thứ như cũ. Đôi khi, nghề được tiếp nối bằng chính quá trình tìm lại cái cũ, hiểu nó và đưa nó trở lại đời sống theo một cách phù hợp với hiện tại.
Giữ “thần thái” cho tượng, giữ ký ức cho làng nghề
Điêu khắc gỗ Sơn Đồng thường được nhắc đến qua những pho tượng và đồ thờ được chạm khắc công phu. Tuy nhiên, giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn nằm trong tri thức của người thợ: cách nhìn khối gỗ, cách dựng hình, cách xử lý tỷ lệ, cách tạo thần thái cho khuôn mặt và cách tổ chức từng mảng hoa văn.
Với Nguyễn Viết Dũng, những điều ấy đặc biệt gắn với việc học từ các sản phẩm và hiện vật của người xưa. Ông không chỉ tìm kiếm những mẫu đẹp để làm lại, mà chú ý đến cách những nghệ nhân tiền bối tạo nên sự cân đối và hài hòa trong tổng thể.
Vì thế, một đường chạm cổ được ông đưa vào tác phẩm hôm nay không chỉ là một chi tiết trang trí. Nó là dấu vết của một hệ thống thẩm mỹ từng tồn tại, được người thợ hôm nay nhìn lại, học hỏi và tiếp tục bằng bàn tay của mình.
Có lẽ đó cũng là điều làm nên câu chuyện của Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng: ông không chỉ làm ra những sản phẩm bằng gỗ, mà còn tìm cách để những “nét khắc của thời gian” tiếp tục hiện diện trong đời sống của làng nghề Sơn Đồng.
