Lớn lên cùng những nắm bột màu
Nghệ nhân Đặng Đình Hờn sinh năm 1970 tại thôn Xuân La, xã Phượng Dực, Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tò he và từ nhỏ đã quen với hình ảnh người cha ngồi bên nồi bột, còn mẹ mang những sản phẩm làm ra đi bán tại các phiên chợ. Những hình ảnh bình dị ấy dần trở thành một phần ký ức tuổi thơ và cũng là điểm khởi đầu cho hành trình theo nghề của ông.
Khoảng 10 tuổi, ông bắt đầu chính thức học nghề từ cha. Những sản phẩm đầu tiên chỉ là những hình đơn giản như con trâu, con rồng và các con vật quen thuộc. Từ việc quan sát, bắt chước rồi tự tay làm đi làm lại, ông dần học được cách xử lý bột, tạo hình và phối màu để biến một nắm bột vô tri thành một hình hài có sức sống. Năm 1980 được các tư liệu gần đây ghi nhận là thời điểm ông bắt đầu tự tay tạo ra những con tò he đầu tiên.
Ở Xuân La, nghề nặn tò he chủ yếu được trao truyền theo lối cha truyền con nối. Không có một giáo trình cố định, người học nghề thường bắt đầu bằng cách đứng cạnh những người đi trước, quan sát từng thao tác rồi thực hành ngay trên chính những nắm bột. Chính phương thức học nghề trực tiếp ấy đã tạo nên một dạng tri thức đặc biệt: kỹ thuật không chỉ nằm ở công thức mà còn nằm trong đôi tay, kinh nghiệm và cảm nhận của người thợ.
Với Đặng Đình Hờn, những bài học ấy theo ông suốt nhiều năm. Khi trưởng thành, ông vừa làm ruộng vừa mang thúng tò he đi các hội chợ, công viên và những nơi có đông trẻ nhỏ để bán. Công việc khi ấy không phải lúc nào cũng thuận lợi. Tò he phụ thuộc nhiều vào mùa lễ hội, phiên chợ và nhu cầu của trẻ em; trong khi đồ chơi công nghiệp ngày càng phong phú khiến những món đồ chơi dân gian dần mất đi vị trí vốn có.
Đã có lúc ông nghĩ đến việc rẽ sang một hướng khác. Nhưng rồi ông lại trở về với nghề. Với ông, những gì cha mẹ để lại không phải là của cải vật chất mà chính là nghề truyền thống. Vì vậy, tiếp tục nặn tò he cũng là một cách để giữ lại món quà mà thế hệ trước đã trao cho mình.
Từ “bánh chim cò” đến những hình tượng kể chuyện
Theo các tư liệu về làng Xuân La, nghề nặn tò he nơi đây đã tồn tại hàng trăm năm. Những sản phẩm ban đầu vốn được gọi là “bánh chim cò”, được làm từ bột gạo nếp và đường, vừa có thể chơi vừa có thể ăn. Về sau, hình dáng tò he ngày càng đa dạng, từ chim, cò, các con vật quen thuộc đến hoa lá, nhân vật cổ tích và nhiều hình tượng khác của đời sống.
Chính khả năng tạo hình nhiều dạng đã khiến tò he trở thành một hình thức kể chuyện bằng vật liệu rất đặc biệt. Một nắm bột có thể trở thành con trâu, chú gà, con cá; cũng có thể hóa thành Thánh Gióng, cô Tấm, chú Cuội hay Thạch Sanh.
Đặng Đình Hờn đặc biệt chú trọng đến những hình tượng mang câu chuyện và tinh thần văn hóa Việt Nam. Theo ông, cái “hồn” của tò he không chỉ nằm ở sự khéo léo của đôi bàn tay mà còn nằm trong câu chuyện mà mỗi sản phẩm gợi ra. Bởi vậy, bên cạnh việc tạo những nhân vật mới, ông vẫn giữ các hình tượng dân gian quen thuộc như Thánh Gióng, cô Tấm, chú Cuội, Thạch Sanh.
Nhìn vào những sản phẩm ấy, người xem có thể bắt gặp cùng lúc hai lớp ký ức. Một lớp là ký ức về tuổi thơ – những buổi đi hội làng, những lần đứng trước người bán tò he và hồi hộp chờ xem một khối bột được nặn thành hình gì. Lớp còn lại là ký ức văn hóa, nơi những câu chuyện cổ tích và hình tượng dân gian được thu nhỏ lại trong lòng bàn tay.
Vì vậy, với ông Hờn, nặn tò he không đơn giản là tạo ra một món đồ chơi. Mỗi con tò he là một cách kể lại một câu chuyện đã quen thuộc bằng một hình thức gần gũi, vui mắt và dễ tiếp nhận.
Mang làng nghề vào chính ngôi nhà của mình
Một dấu ấn rõ nét trong hành trình của Đặng Đình Hờn là việc ông biến không gian gia đình thành một nơi để khách có thể trực tiếp tìm hiểu và trải nghiệm nghề.
Khoảng từ năm 2015, ông bắt đầu vun vén một “làng tò he” thu nhỏ ngay tại căn nhà của mình. Không gian không quá lớn nhưng được bố trí nhiều sản phẩm tò he, nguyên liệu và khu vực để khách quan sát nghệ nhân thực hành. Từ một nơi làm nghề, ngôi nhà dần trở thành một không gian giới thiệu văn hóa dân gian.
Từ năm 2019, ông phát triển hoạt động trải nghiệm văn hóa tại nhà, đón các đoàn khách đến tham quan và trực tiếp học nặn tò he. Những vị khách đến đây không chỉ đứng nhìn người nghệ nhân làm nghề. Họ được cầm bột, nhào nặn, tập tạo hình và tự hoàn thiện một sản phẩm của riêng mình. Với trẻ em, đó có thể là một buổi chơi. Với người lớn, đó có thể là một chuyến trở về với ký ức tuổi thơ. Còn với người nghệ nhân, mỗi buổi trải nghiệm lại là một cơ hội để kể câu chuyện về nghề.
Nhiều trường học cũng đưa học sinh đến không gian của ông để trải nghiệm nặn tò he. Các em vừa học cách tạo hình vừa được nghe giới thiệu về một nghề truyền thống của địa phương. Từ góc nhìn ấy, hoạt động trải nghiệm trở thành một hình thức giáo dục di sản khá tự nhiên: thay vì chỉ đọc hoặc nghe về nghề, người học được trực tiếp chạm vào vật liệu và thử làm một sản phẩm bằng chính đôi tay của mình.
Truyền nghề bắt đầu từ những người trẻ quanh mình
Một nghề thủ công chỉ thực sự có tương lai khi nó còn người tiếp tục làm. Đặng Đình Hờn hiểu rất rõ điều đó. Theo ông, hiện nay số người trong làng còn theo nghề đã giảm đáng kể. Nhiều người trẻ lựa chọn ra thành phố làm việc hoặc tìm kiếm những công việc có thu nhập ổn định hơn. Điều này khiến nghề nặn tò he đứng trước câu hỏi về sự tiếp nối.
Trong hoàn cảnh ấy, ông lựa chọn một cách làm khá giản dị: truyền nghề từ gia đình, người thân đến trẻ em và những người trẻ yêu thích nghề. Con trai ông cũng được cha truyền dạy nghề từ nhỏ. Ngoài ra, ông còn hướng dẫn các cháu trong nhà và những đứa trẻ hàng xóm khi các em tò mò, thích thú với những nắm bột màu.
Với ông, dạy nặn tò he không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc đào tạo ra một người thợ chuyên nghiệp. Quan trọng trước hết là để một đứa trẻ biết rằng ở quê mình có một nghề như thế, biết một con tò he được làm ra như thế nào và hiểu rằng những giá trị tưởng như rất nhỏ bé ấy cũng có câu chuyện riêng.
Một người học được cách nặn một con vật có thể chưa trở thành nghệ nhân. Nhưng từ trải nghiệm ấy, họ có thể hình thành sự quan tâm đối với nghề, với làng và với những giá trị văn hóa từng tồn tại rất tự nhiên trong đời sống của các thế hệ trước.
Giữ lại những ký ức bằng đôi tay
Tò he từng là món quà nhỏ trẻ em có thể mua sau một buổi chợ, một ngày hội. Nó không đắt tiền, không bền lâu và đôi khi chỉ tồn tại trong vài ngày. Nhưng chính sự nhỏ bé và mong manh ấy lại khiến tò he gắn sâu vào ký ức của nhiều thế hệ.
Đối với nghệ nhân Đặng Đình Hờn, tò he đã trở thành “một phần hồn cốt của văn hóa dân gian”, không đơn thuần là kế sinh nhai. Những năm tháng rong ruổi qua các phiên chợ giúp ông chứng kiến trực tiếp niềm vui của trẻ nhỏ khi nhận được một con tò he. Chính ký ức ấy tiếp thêm động lực để ông tiếp tục theo nghề ngay cả khi nghề không mang lại thu nhập ổn định.
Những gì ông đang làm cũng vì thế không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật thủ công. Đó là bảo tồn một cách người Việt từng chơi, từng kể chuyện và từng trao quà cho trẻ nhỏ. Một con tò he nhỏ có thể được nhìn như một sản phẩm thủ công. Nhưng khi đặt nó trở lại trong không gian phiên chợ, hội làng, sân đình hay bàn tay của một đứa trẻ, nó trở thành một phần của đời sống văn hóa.
Từ một nắm bột đến câu chuyện về một di sản
Nhìn vào hành trình gần nửa thế kỷ của Đặng Đình Hờn, có thể thấy nghề nặn tò he không chỉ được giữ lại bằng đôi bàn tay khéo léo. Nó được duy trì bởi cả một hệ thống quan hệ giữa gia đình, làng nghề, thị trường và cộng đồng.
Ông học nghề từ cha, mang nghề đi khắp các phiên chợ, chứng kiến những thay đổi trong đời sống trẻ em, rồi tìm cách đưa nghề về không gian gia đình, mở lớp trải nghiệm, truyền dạy cho trẻ nhỏ và sử dụng mạng xã hội để giới thiệu nghề. Mỗi bước đi đều cho thấy một nỗ lực thích ứng để nghề truyền thống không bị đóng khung trong quá khứ.
Trong câu chuyện ấy, tò he không phải một vật thể bất biến. Nó thay đổi hình dáng, thay đổi cách tiếp cận và thậm chí xuất hiện bên cạnh những hình tượng mới. Nhưng phía sau những thay đổi ấy vẫn là kỹ thuật nặn, chất liệu, ký ức và câu chuyện văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Đặng Đình Hờn vì thế không chỉ là một người thợ giỏi. Ông là một người giữ nghề, người đang cố gắng để nghề tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện đại. Từ những con vật nhỏ bé đến các nhân vật cổ tích và hình tượng đương đại, từng sản phẩm ông làm ra đều mở ra một câu chuyện về khả năng thích nghi của văn hóa dân gian.
Giữa con ngõ nhỏ ở Xuân La, những nắm bột ngũ sắc vẫn được nhào, nặn và tạo hình mỗi ngày. Có con tò he gợi lại tuổi thơ của một thế hệ đã đi qua; có con lại được tạo nên cho một đứa trẻ của hôm nay. Khoảng cách giữa hai thế hệ ấy được nối lại bằng đôi tay của người nghệ nhân.
