Từ ký ức tuổi thơ đến hành trình giữ nghề gần một đời người
Nguyễn Văn Quyền sinh năm 1939 tại thôn Đàn Viên, xã Cao Viên, huyện Thanh Oai, Hà Nội theo địa danh trước đợt sắp xếp hành chính năm 2025. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm đèn kéo quân. Từ nhỏ, mỗi dịp Trung thu, ông đã được chứng kiến người thân chuẩn bị vật liệu, làm khung đèn và hoàn thiện những món đồ chơi dành cho trẻ nhỏ.
Những chiếc đèn đầu tiên ông biết đến không phải sản phẩm được làm trong một xưởng lớn, mà là những món đồ thủ công do chính người trong gia đình tạo ra. Khi còn nhỏ, ông học cách làm đèn từ cha. Những lúc cha bận việc, cậu bé Quyền tự tìm nguyên liệu, thử làm và từng bước ghi nhớ các công đoạn. Niềm vui được chơi những chiếc đèn do gia đình làm ra dần trở thành sự gắn bó lâu dài với nghề.
Đàn Viên từng có hai nghề truyền thống được người dân địa phương biết đến là làm pháo và làm đèn kéo quân. Theo thời gian, cùng với những thay đổi trong đời sống và thị trường đồ chơi, nghề làm đèn dần thu hẹp. Những sản phẩm công nghiệp có mẫu mã đa dạng, giá thành cạnh tranh và dễ mua khiến đồ chơi thủ công không còn giữ vị trí phổ biến như trước. Số người tiếp tục theo nghề cũng ngày càng ít.
Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Văn Quyền vẫn kiên trì làm đèn. Với ông, đây không chỉ là công việc tạo ra một sản phẩm để bán vào dịp Trung thu, mà còn là nghề truyền thống gắn với ký ức gia đình và đời sống văn hóa của quê hương. Nhiều năm liền, ông vẫn duy trì việc làm đèn, kể cả khi thu nhập từ nghề không cao và nhu cầu thị trường có lúc suy giảm. Các bài viết về ông ghi nhận ông là người hiếm hoi, có thời điểm được xem là nghệ nhân duy nhất còn duy trì nghề làm đèn kéo quân truyền thống tại làng Đàn Viên.
Hành trình ấy cho thấy nghề thủ công truyền thống đôi khi được giữ lại không phải bởi những điều kiện kinh tế thuận lợi, mà bởi sự gắn bó của những người không muốn một kỹ năng được truyền qua nhiều thế hệ biến mất khỏi đời sống cộng đồng.
Đèn kéo quân – món đồ chơi dân gian chứa đựng ký ức Trung thu
Đèn kéo quân, còn được gọi là đèn cù, là một loại đèn truyền thống gắn với Tết Trung thu của người Việt. Khác với những chiếc đèn chỉ dùng để chiếu sáng hoặc trang trí, đèn kéo quân tạo nên một khung cảnh chuyển động bên trong lồng đèn. Khi nguồn sáng được thắp lên, các hình cắt bằng giấy hiện ra và chuyển động quanh trục, tạo cảm giác như những nhân vật đang nối tiếp nhau trong một câu chuyện.
Đằng sau chuyển động ấy là sự kết hợp giữa kỹ thuật làm khung, xử lý vật liệu, bố trí các hình giấy và nguyên lý tạo chuyển động nhờ luồng khí nóng. Người thợ phải tính toán để chiếc đèn vừa giữ được hình dáng, vừa có thể vận hành ổn định. Chỉ một sai lệch trong quá trình làm khung hoặc lắp các bộ phận cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng quay của đèn.
Với Nguyễn Văn Quyền, đèn kéo quân không đơn thuần là một món đồ chơi dành cho trẻ em. Ông còn lưu giữ những kinh nghiệm làm đèn được tích lũy qua nhiều thế hệ, từ cách lựa chọn vật liệu đến việc tạo hình và hoàn thiện sản phẩm. Chính những kinh nghiệm thực hành ấy tạo nên giá trị của người thợ thủ công, bởi không phải công đoạn nào cũng có thể được truyền đạt đầy đủ bằng lời nói hay hướng dẫn trên giấy.
Trong câu chuyện về nguồn gốc của đèn kéo quân được lưu truyền tại Việt Nam, chiếc đèn còn gắn với tích về ông Lục Thức, người nổi tiếng hiếu thảo. Theo câu chuyện dân gian, chiếc đèn được làm để biểu dương tấm lòng của ông, rồi dần trở thành một hình ảnh quen thuộc trong những dịp lễ tết. Đây là một trong những cách lý giải dân gian về ý nghĩa của chiếc đèn, cho thấy đồ chơi truyền thống không chỉ mang chức năng giải trí mà còn chứa đựng những câu chuyện đạo đức và quan niệm văn hóa.
Qua bàn tay của người nghệ nhân, chiếc đèn kéo quân vì thế vừa là sản phẩm thủ công, vừa là một phương tiện lưu giữ ký ức văn hóa. Mỗi mùa Trung thu, khi chiếc đèn được thắp sáng, những hình ảnh chuyển động bên trong cũng gợi lại một phần không khí lễ hội mà nhiều thế hệ từng trải qua.
Từ đôi tay người thợ đến kỹ thuật làm đèn truyền thống
Đối với nghề làm đèn kéo quân, sản phẩm hoàn chỉnh là kết quả của nhiều công đoạn đòi hỏi sự cẩn thận và kinh nghiệm. Người thợ phải tạo được bộ khung phù hợp, xử lý các vật liệu để đèn đủ nhẹ nhưng vẫn giữ được độ chắc chắn, sau đó làm các hình trang trí và lắp ráp những bộ phận giúp đèn chuyển động.
Trong quá trình ấy, sự khéo léo không chỉ thể hiện ở hình thức bên ngoài mà còn nằm ở khả năng phối hợp các bộ phận. Một chiếc đèn đẹp nhưng không quay được hoặc nhanh chóng biến dạng sẽ khó đáp ứng yêu cầu sử dụng. Ngược lại, chiếc đèn vận hành tốt mà thiếu sự chăm chút trong tạo hình cũng khó giữ được sức hấp dẫn của đồ chơi truyền thống.
Với gần tám thập niên làm nghề, Nguyễn Văn Quyền tích lũy kinh nghiệm thông qua quá trình trực tiếp chế tác và điều chỉnh sản phẩm. Ông không chỉ biết cách tạo ra chiếc đèn mà còn hiểu những điểm cần chú ý để sản phẩm hoạt động như mong muốn. Đó là dạng tri thức được hình thành từ thực hành lâu dài, qua những lần thử nghiệm, sửa chữa và hoàn thiện.
Dù tuổi đã cao, ông vẫn trực tiếp làm đèn và tham gia hướng dẫn người khác thực hiện các công đoạn. Năm 2023, ông còn tham gia một lớp học làm đèn kéo quân tại phố bích họa Phùng Hưng, Hà Nội, giúp người tham gia tiếp cận với kỹ thuật làm đồ chơi truyền thống.
Những hoạt động như vậy tạo cơ hội để người học hiểu rằng một chiếc đèn kéo quân không đơn giản là món đồ có thể mua về sử dụng. Đằng sau nó là kỹ năng thủ công, sự kiên trì và những kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian. Khi trực tiếp quan sát người thợ làm việc, người học có thể nhận ra những thao tác nhỏ mà nếu chỉ nhìn sản phẩm hoàn thiện sẽ khó hình dung.
Kiên trì giữ nghề giữa những thay đổi của thị trường
Nghề làm đèn kéo quân ở Đàn Viên từng gắn bó với đời sống của người dân địa phương, đặc biệt trong những dịp Trung thu. Tuy nhiên, sự phổ biến của đồ chơi sản xuất công nghiệp đã làm thay đổi thị trường. Những món đồ chơi mới có nhiều hình thức, màu sắc và mức giá khác nhau, trong khi sản phẩm thủ công cần nhiều thời gian và công sức để hoàn thiện.
Đối với người làm nghề truyền thống, sự thay đổi ấy đặt ra một bài toán không dễ giải quyết: làm thế nào để duy trì nghề khi nhu cầu không còn ổn định, nhưng vẫn giữ được chất lượng và đặc điểm của sản phẩm thủ công?
Nguyễn Văn Quyền lựa chọn tiếp tục làm đèn, duy trì công việc qua nhiều mùa Trung thu và giới thiệu sản phẩm đến những người quan tâm. Ông vẫn đều đặn sản xuất đèn dù thu nhập từ nghề không cao và số người theo nghề tại địa phương đã giảm mạnh.
Điều đáng chú ý là những năm gần đây, đèn kéo quân không chỉ được tìm mua để trẻ em vui chơi. Sản phẩm còn xuất hiện trong các hoạt động trải nghiệm văn hóa, chương trình Trung thu và không gian giới thiệu di sản. Sự quan tâm ấy tạo thêm cơ hội để nghề thủ công được tiếp cận với những nhóm công chúng mới.
Đối với Nguyễn Văn Quyền, việc tiếp tục làm đèn trong bối cảnh ấy mang ý nghĩa lớn hơn việc duy trì một nguồn thu nhập. Đó còn là cách giữ lại một nghề từng góp phần tạo nên bản sắc của làng Đàn Viên. Khi những người thợ lâu năm vẫn tiếp tục thực hành, tri thức nghề vẫn còn cơ hội được truyền lại và tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Truyền nghề bằng thực hành và trải nghiệm trực tiếp
Một nghề thủ công truyền thống khó có thể tồn tại lâu dài nếu chỉ còn một vài sản phẩm được trưng bày. Muốn nghề tiếp tục phát triển, cần có người hiểu quy trình, thực hành được các kỹ thuật và có khả năng vận dụng những kinh nghiệm ấy để tạo ra sản phẩm mới.
Đây cũng là vấn đề đặt ra đối với nghề làm đèn kéo quân tại Đàn Viên. Khi số người theo nghề ngày càng ít, việc truyền dạy trở thành một phần quan trọng trong hành trình gìn giữ di sản của Nguyễn Văn Quyền.
Thay vì chỉ giới thiệu chiếc đèn đã hòan thiện, ông tham gia các họat động hướng dẫn làm đèn, tạo điều kiện để người học tiếp cận với quy trình thủ công. Tại lớp học làm đèn kéo quân ở phố Bích Họa Phùng Hưng năm 2023, người nghệ nhân cao tuổi trực tiếp chia sẻ kỹ thuật làm đèn với những người tham gia. Họat động này giúp đưa nghề thủ công từ không gian gia đình và làng nghề đến gần hơn với công chúng đô thị.
Việc truyền nghề thông qua thực hành có ý nghĩa đặc biệt bởi kỹ năng thủ công thường bao gồm nhiều thao tác khó diễn đạt bằng ngôn ngữ. Người học cần quan sát cách người thợ xử lý vật liệu, tự thực hiện từng bước và điều chỉnh khi gặp lỗi. Qua quá trình ấy, kinh nghiệm được chuyển giao không chỉ dưới dạng kiến thức mà còn trở thành kỹ năng thực tế.
Bên cạnh kỹ thuật, những buổi hướng dẫn còn giúp người học hiểu hơn về ý nghĩa của chiếc đèn kéo quân trong đời sống văn hóa. Khi biết cách làm ra một chiếc đèn, người tham gia có thêm cơ hội nhận ra công sức của người thợ và giá trị của những sản phẩm vốn quen thuộc với các thế hệ trước.
Từ góc độ bảo tồn di sản, đây là một cách tiếp nối quan trọng: tạo ra môi trường để người trẻ không chỉ nhìn thấy đồ chơi dân gian mà còn có thể tự tay thực hành, hiểu và chia sẻ những giá trị gắn với nó.
Từ chiếc đèn kéo quân đến những không gian văn hóa mới
Trong nhiều năm, Nguyễn Văn Quyền đã tham gia các hoạt động giới thiệu nghề thủ công và đồ chơi dân gian tại những không gian văn hóa ở Hà Nội. Sự hiện diện của ông tại các chương trình Trung thu, lớp học trải nghiệm và hoạt động giới thiệu di sản cho thấy nghề làm đèn kéo quân có thể tiếp cận công chúng ngoài phạm vi làng nghề.
Những hoạt động này tạo ra một cách kết nối giữa người nắm giữ tri thức truyền thống với những người chưa có nhiều cơ hội tiếp xúc với nghề. Thay vì chỉ nghe kể về một món đồ chơi xưa, công chúng có thể trực tiếp gặp người thợ, quan sát quy trình chế tác và tìm hiểu câu chuyện phía sau sản phẩm.
Đặc biệt, đối với trẻ em sống tại đô thị, trải nghiệm làm đèn có thể trở thành một hình thức học tập thông qua thực hành. Từ những vật liệu đơn giản, các em có cơ hội tìm hiểu cách một sản phẩm được hình thành, đồng thời nhận biết mối liên hệ giữa kỹ thuật thủ công và đời sống văn hóa.
Việc đưa nghề làm đèn kéo quân đến các không gian trải nghiệm cũng góp phần mở rộng cách tiếp cận di sản. Bảo tồn không nhất thiết chỉ diễn ra trong làng nghề hoặc thông qua các hoạt động trưng bày. Di sản có thể tiếp tục sống khi được đưa vào những hoạt động giáo dục, sinh hoạt cộng đồng và trải nghiệm văn hóa phù hợp.
Tuy nhiên, để những hoạt động này thực sự góp phần duy trì nghề, việc giới thiệu và trải nghiệm cần đi cùng với cơ hội học tập lâu dài, thực hành thường xuyên và sự quan tâm đến người trực tiếp làm nghề. Chính những nghệ nhân như Nguyễn Văn Quyền là cầu nối giúp các hoạt động giới thiệu không tách rời khỏi tri thức và kỹ năng truyền thống.
Người giữ lửa nghề làm đèn kéo quân ở Đàn Viên
Câu chuyện của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Quyền cho thấy một nghề truyền thống có thể được duy trì nhờ sự gắn bó bền bỉ của một cá nhân, ngay cả khi những điều kiện xung quanh đã thay đổi. Từ những chiếc đèn được làm trong gia đình thuở nhỏ đến những sản phẩm ông tiếp tục chế tác khi tuổi đã cao, hành trình của ông gắn liền với lịch sử biến đổi của đồ chơi dân gian trong đời sống người Việt.
Giá trị của ông không chỉ nằm ở việc giữ được kỹ thuật làm đèn kéo quân, mà còn ở khả năng đưa nghề đến gần hơn với những người chưa từng biết cách tạo ra món đồ chơi này. Mỗi buổi hướng dẫn, mỗi chiếc đèn được hoàn thiện và mỗi người học có thêm hiểu biết về nghề đều mở ra một cơ hội để tri thức truyền thống được tiếp nhận.
Trong bối cảnh các hình thức giải trí và đồ chơi liên tục thay đổi, việc gìn giữ đèn kéo quân không có nghĩa là phủ nhận những sản phẩm mới. Điều quan trọng là tạo điều kiện để đồ chơi truyền thống vẫn có vị trí trong đời sống hiện đại, đồng thời bảo đảm rằng kỹ thuật, kinh nghiệm và những câu chuyện văn hóa gắn với nó không bị đứt đoạn.
Với Nguyễn Văn Quyền, chiếc đèn kéo quân vì thế không chỉ là một sản phẩm của quá khứ. Đó còn là kết quả của một quá trình lao động, là ký ức về tuổi thơ, là dấu vết của nghề thủ công tại Đàn Viên và là phương tiện để kết nối các thế hệ. Chừng nào những chiếc đèn còn được làm ra, được thắp sáng và được người trẻ tìm hiểu, chừng ấy nghề truyền thống vẫn còn cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
