Từ truyền thống gia đình đến con đường làm nghề
Nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh sinh năm 1981 tại Hà Nội, lớn lên trong gia đình có truyền thống làm nghề đậu bạc ở Định Công. Từ khi còn nhỏ, ông đã có cơ hội quan sát và tiếp xúc với những công đọan chế tác bạc. Môi trường gia đình giúp ông làm quen với nghề từ sớm, nhưng để biến sự tiếp xúc ban đầu thành kỹ năng thực thụ vẫn cần một quá trình học hỏi và rèn luyện lâu dài.
Khoảng năm 2004–2005, ông bắt đầu gắn bó nghiêm túc với nghề, từng bước tích lũy kinh nghiệm và xây dựng xưởng đậu bạc riêng. Đây là giai đoạn quan trọng, đánh dấu quá trình chuyển từ việc tiếp xúc với nghề trong gia đình sang chủ động theo đuổi con đường sáng tạo và phát triển sản phẩm của riêng mình.
Đối với một nghề thủ công đòi hỏi độ chính xác cao như đậu bạc, kinh nghiệm không chỉ đến từ việc nắm được các bước kỹ thuật. Người thợ còn phải hiểu đặc tính của vật liệu, biết điều chỉnh thao tác theo hình dáng và kích thước sản phẩm, đồng thời giữ được sự cân đối giữa các chi tiết. Mỗi sản phẩm hoàn thiện là kết quả của nhiều công đoạn liên tiếp, trong đó một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hình thức tổng thể.
Với Quách Phan Tuấn Anh, quá trình theo nghề vì thế gắn liền với việc vừa kế thừa kỹ thuật truyền thống, vừa tìm tòi những phương án tạo hình mới. Xưởng chế tác không chỉ là nơi sản xuất sản phẩm, mà còn là không gian để người thợ thử nghiệm ý tưởng, tích lũy kinh nghiệm và hình thành phong cách sáng tạo riêng.
Đậu bạc – nghệ thuật tạo hình từ những sợi bạc mảnh
Để hiểu công việc của Quách Phan Tuấn Anh, trước hết cần hiểu điều làm nên sự khác biệt của nghề đậu bạc Định Công. Nếu nhiều kỹ thuật kim hoàn tập trung vào việc tạo hình khối hoặc chạm khắc trên bề mặt kim loại, thì đậu bạc nổi bật ở khả năng biến những sợi bạc mảnh thành các đường nét, hoa văn và hình khối có độ tinh xảo cao.
Theo cách giải thích của nghệ nhân, nghề kim hoàn Định Công có bốn kỹ thuật chính: trơn, đấu, đậu và chạm. Trong đó, kỹ thuật đậu là quá trình kéo bạc thành những sợi nhỏ, uốn và tạo hình thành các chi tiết trang trí rồi ghép chúng lại với nhau. Những sợi bạc tưởng như đơn giản có thể trở thành cánh hoa, cánh bướm, đường viền hay những họa tiết phức tạp khi được người thợ xử lý bằng đôi tay khéo léo.
Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ thiết kế mẫu, nấu và cán bạc, kéo bạc thành sợi, dựng hình, tạo hoa văn, ghép nối các chi tiết đến hàn, làm sạch và đánh bóng. Mỗi bước đều đòi hỏi sự chính xác và kinh nghiệm. Đặc biệt, việc ghép các chi tiết nhỏ bằng kỹ thuật hàn là một trong những khâu khó, bởi những sản phẩm phức tạp có thể bao gồm hàng trăm chi tiết riêng biệt. Các mối nối phải chắc chắn, kín và không làm mất đi sự mềm mại của hoa văn.
Điều thú vị là người xem thường chú ý trước tiên đến vẻ sáng bóng và hình dáng của sản phẩm hoàn thiện, trong khi phần lớn công sức của người thợ nằm ở những chi tiết rất nhỏ mà mắt thường khó nhận ra ngay. Một đường bạc không đều, một mối hàn thiếu tinh tế hay tỷ lệ giữa các bộ phận chưa cân xứng đều có thể ảnh hưởng đến tổng thể tác phẩm.
Vì vậy, đậu bạc không chỉ là công việc đòi hỏi kỹ năng thủ công mà còn là một quá trình tư duy tạo hình. Người thợ phải hình dung được sản phẩm từ trước, tính toán cách triển khai từng chi tiết và kiên trì hoàn thiện chúng cho đến khi đạt được sự hài hòa. Với Quách Phan Tuấn Anh, chính sự kết hợp giữa kỹ thuật kim hoàn và tư duy mỹ thuật đã mở ra khả năng sáng tạo những tác phẩm vừa giữ được tinh thần nghề truyền thống, vừa có hình thức phù hợp với thị hiếu đương đại.
Từ những trăn trở với nghề gia truyền đến quyết định nối nghiệp
Hành trình đến với nghề đậu bạc của Quách Phan Tuấn Anh không hoàn toàn bắt đầu từ một quyết định đã có sẵn từ thời thơ ấu. Dù lớn lên trong gia đình có truyền thống làm nghề, ông từng có những dự định khác cho tương lai. Sau khi tốt nghiệp Đại học Kinh tế Quốc dân, với nền tảng học vấn về Luật và Quản trị kinh doanh, ông từng mong muốn theo đuổi những cơ hội nghề nghiệp mới thay vì dành phần lớn thời gian ngồi bên bàn chế tác.
Bước ngoặt đến khi ông nhận ra nghề gia truyền đang đứng trước nguy cơ thiếu người tiếp nối. Cha ông, nghệ nhân Quách Văn Trường, là một trong những người còn kiên trì duy trì nghề đậu bạc của dòng họ Quách tại Định Công. Dù sản phẩm vẫn có khách hàng yêu thích, số người có khả năng trực tiếp thực hiện các kỹ thuật truyền thống ngày càng hạn chế. Trước thực tế ấy, việc nối nghiệp không còn đơn thuần là lựa chọn nghề nghiệp của một cá nhân, mà còn liên quan đến tương lai của một vốn nghề được gia đình gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ban đầu, Tuấn Anh thử làm những sản phẩm để tặng bạn bè. Những lần thử nghiệm và cả những thất bại khiến ông dần tìm hiểu sâu hơn về kỹ thuật, hỏi cha về các bí quyết chế tác và học cách xử lý vật liệu. Càng đi sâu vào công việc, ông càng nhận ra chiều sâu của nghề đậu bạc: đằng sau mỗi sản phẩm là sự kết hợp giữa kỹ năng, óc sáng tạo và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.
Khoảng năm 2003, ông quyết định xây dựng xưởng chế tác, từng bước tổ chức lại hoạt động làm nghề và tìm hướng phát triển sản phẩm. Các nguồn tư liệu có ghi nhận những mốc khác nhau về thời điểm ông bắt đầu theo nghề nghiêm túc và xây dựng cơ sở riêng; tuy nhiên, điểm chung là giai đoạn đầu những năm 2000 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hành trình nối nghiệp của ông.
Từ lựa chọn ban đầu ấy, Quách Phan Tuấn Anh từng bước tìm được con đường riêng: không chỉ tiếp tục làm nghề của gia đình mà còn chủ động sáng tạo mẫu mã, tham gia các cuộc thi thủ công mỹ nghệ và tìm kiếm những cách đưa sản phẩm đậu bạc đến gần hơn với công chúng.
Đưa nghề truyền thống vào những cơ hội mới
Bên cạnh công việc chế tác, Quách Phan Tuấn Anh cũng từng tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế. Năm 2007, ông là đại diện duy nhất của nghề kim hoàn Việt Nam tham dự chương trình trao đổi văn hóa do Chính phủ Hàn Quốc tổ chức. Đây là một trải nghiệm đáng chú ý trong hành trình làm nghề, tạo cơ hội để ông tiếp xúc với những môi trường văn hóa khác và giới thiệu kỹ nghệ kim hoàn truyền thống của Việt Nam.
Việc đưa nghề thủ công truyền thống ra khỏi phạm vi làng nghề có ý nghĩa không chỉ ở khía cạnh quảng bá. Khi các sản phẩm được giới thiệu tại những triển lãm, cuộc thi hoặc họat động giao lưu, người xem có thêm cơ hội nhận biết giá trị của kỹ thuật chế tác, thời gian lao động và kinh nghiệm tích lũy phía sau một món đồ thủ công.
Đối với nghề đậu bạc, điều này đặc biệt quan trọng bởi sự tinh xảo của sản phẩm thường khó được cảm nhận đầy đủ nếu chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài. Khi người thợ có cơ hội giải thích quy trình, giới thiệu từng công đoạn và trình diễn kỹ thuật, công chúng có thể hiểu rõ hơn vì sao một sản phẩm cần nhiều thời gian để hoàn thiện và vì sao tay nghề của người chế tác có vai trò quyết định.
Quách Phan Tuấn Anh cũng từng được ghi nhận với danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2017. Những giải thưởng và sự ghi nhận này góp phần phản ánh quá trình ông từng bước khẳng định vị trí trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, đồng thời đưa nghề đậu bạc Định Công đến với những nhóm công chúng rộng hơn.
Giữ nghề bằng kỹ thuật, sáng tạo và sự tiếp nối
Điều làm nên dấu ấn của nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh không chỉ là những giải thưởng dành cho các tác phẩm đậu bạc, mà còn là quá trình ông lựa chọn tiếp nối nghề gia truyền trong bối cảnh nghề thủ công truyền thống đứng trước nhiều thay đổi.
Từ những ngày đầu học hỏi bên cha đến khi tự xây dựng xưởng chế tác, ông đã trải qua quá trình tích lũy kỹ năng và tìm kiếm hướng đi riêng. Các tác phẩm của ông cho thấy khả năng vận dụng kỹ thuật đậu bạc vào nhiều hình thức tạo hình, trong khi hoạt động đào tạo thợ trẻ thể hiện sự quan tâm đến việc duy trì nguồn nhân lực cho nghề.
Trường hợp của Quách Phan Tuấn Anh cũng gợi ra một vấn đề rộng hơn trong bảo tồn làng nghề: di sản không thể chỉ tồn tại qua những câu chuyện kể về quá khứ hay những sản phẩm được trưng bày. Một nghề chỉ thực sự tiếp tục sống khi vẫn có người làm, có người học, có không gian thực hành và có những điều kiện để sản phẩm tìm được vị trí trong đời sống đương đại.
Đối với nghề đậu bạc Định Công, giữ gìn kỹ thuật cổ truyền và phát triển mẫu mã mới không nhất thiết là hai mục tiêu đối lập. Khi người thợ nắm vững kỹ thuật, họ có thể tạo ra những tác phẩm mang dấu ấn riêng mà vẫn giữ được những đặc điểm cốt lõi của nghề. Khi có người học tiếp nối, những kinh nghiệm vốn được tích lũy bằng đôi tay và thời gian mới có cơ hội chuyển sang thế hệ sau.
Hành trình của nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh vì thế không chỉ là câu chuyện về một người con nối nghiệp gia đình. Đó còn là câu chuyện về cách một người thợ tìm thấy ý nghĩa của nghề truyền thống, chủ động sáng tạo trong khuôn khổ kỹ thuật được kế thừa và góp phần duy trì một dòng nghề có lịch sử lâu đời tại Hà Nội.
Từ những sợi bạc nhỏ bé đến các tác phẩm hoàn chỉnh, giá trị của nghề đậu bạc nằm ở sự kiên nhẫn, độ chính xác và khả năng sáng tạo của người thợ. Và từ những người như Quách Phan Tuấn Anh, nghề truyền thống có thêm cơ hội để tiếp tục hiện diện không chỉ như một ký ức về Thăng Long xưa, mà còn như một thực hành thủ công vẫn đang được gìn giữ, học hỏi và phát triển hôm nay.
