Từ khung thêu của mẹ đến con đường theo đuổi nghề truyền thống
Nghệ nhân Hòang Thị Khương sinh ngày 8/3/1965 tại thôn Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín, Hà Nội. Bà lớn lên tại một vùng quê có truyền thống lâu đời về nghề thêu tay, nơi những khung thêu, cuộn chỉ và những bức tranh đang thành hình đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống của nhiều gia đình. Ngay từ nhỏ, bà đã làm quen với nghề dưới sự hướng dẫn của mẹ - người thầy đầu tiên đưa bà đến với thế giới của màu sắc và những đường kim mũi chỉ.
Tuy nhiên, tuổi thơ của bà không hoàn toàn thuận lợi. Khi mới ba tháng tuổi, bà mắc bệnh bại liệt sau một cơn sốt cao, khiến một bên chân bị liệt vĩnh viễn. Những hạn chế về vận động khiến bà gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt và không có được những trải nghiệm như nhiều đứa trẻ cùng trang lứa. Trong hoàn cảnh ấy, khung thêu của mẹ trở thành một không gian để bà học hỏi, rèn luyện sự khéo léo và nuôi dưỡng niềm say mê của mình.
Từ những bài học đầu tiên trong gia đình, bà dần tìm hiểu sâu hơn về kỹ thuật thêu, học hỏi kinh nghiệm từ những người thợ trong làng và kiên trì hoàn thiện tay nghề. Với bà, thêu không chỉ là một công việc có thể làm bằng đôi tay, mà còn là quá trình rèn luyện khả năng quan sát, cảm nhận màu sắc và chuyển tải những hình ảnh trong trí tưởng tượng lên mặt vải.
Làng Quất Động vốn được biết đến như một trong những cái nôi của nghề thêu truyền thống ở miền Bắc. Nghề thêu tại đây có lịch sử từ nhiều thế kỷ trước, với những sản phẩm đa dạng từ trang phục, đồ trang trí đến tranh thêu nghệ thuật. Trong dòng chảy ấy, người thợ không chỉ cần nắm vững kỹ thuật mà còn phải có sự kiên nhẫn, óc thẩm mỹ và khả năng xử lý những chi tiết nhỏ.
Đối với Hoàng Thị Khương, hành trình theo nghề cũng là hành trình từng bước vượt qua những giới hạn của bản thân. Bằng sự bền bỉ trong lao động và tinh thần không ngừng học hỏi, bà dần khẳng định khả năng sáng tạo qua những tác phẩm thêu tay của mình.
Nơi từng đường kim mang theo sự tỉ mỉ và sáng tạo
Điểm đặc biệt của tranh thêu tay nằm ở quá trình người nghệ nhân tạo nên hình ảnh bằng những sợi chỉ và từng mũi kim. Khác với việc tái hiện hình ảnh bằng nét vẽ, người thợ thêu phải lựa chọn màu chỉ, điều chỉnh hướng kim, độ dày của sợi và cách phối hợp các lớp chỉ để tạo nên hình khối, ánh sáng, sắc độ và chiều sâu cho tác phẩm.
Một bức tranh có thể cần nhiều tháng lao động mới hoàn thành. Trong quá trình ấy, mỗi chi tiết đều đòi hỏi sự tập trung và chính xác. Chỉ một thay đổi nhỏ về màu sắc hoặc hướng thêu cũng có thể ảnh hưởng đến tổng thể hình ảnh. Người nghệ nhân vì vậy không chỉ làm việc bằng kỹ thuật mà còn bằng khả năng quan sát, cảm nhận và đánh giá tác phẩm trong suốt quá trình sáng tạo.
Với Hoàng Thị Khương, những hạn chế về khả năng vận động không ngăn cản bà theo đuổi những yêu cầu khắt khe của nghề. Nhiều tác phẩm của bà được hình thành từ quá trình tìm tòi, quan sát sách báo và vận dụng trí tưởng tượng. Những gì không dễ dàng trải nghiệm trực tiếp được bà chuyển hóa thành hình ảnh qua cách lựa chọn chủ đề, phối màu và xử lý từng đường kim.
Trong số các tác phẩm của bà, tranh phong cảnh và những hình ảnh gắn với quê hương, đất nước là những đề tài đáng chú ý. Bức tranh Sơn thủy hữu tình từng được giới thiệu tại triển lãm ở Hoàng thành Thăng Long năm 2010. Tác phẩm nhận được sự quan tâm của người xem và từng được trả giá cao, nhưng bà vẫn quyết định giữ lại với mong muốn lưu giữ thành quả lao động của mình và để lại một dấu ấn cho thế hệ sau.
Quyết định ấy phần nào cho thấy mối quan hệ giữa người nghệ nhân và tác phẩm thủ công. Một bức tranh không chỉ có giá trị ở vật liệu, kích thước hay giá bán, mà còn chứa đựng thời gian lao động, sự kiên trì và những tình cảm được gửi gắm trong quá trình sáng tạo. Với người làm nghề lâu năm, tác phẩm đôi khi còn là một phần ký ức, ghi dấu những năm tháng đã dành cho nghề.
Bên cạnh tranh phong cảnh, Hoàng Thị Khương dành nhiều tâm huyết cho các bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo bà, thách thức lớn nhất khi thêu chân dung là thể hiện được thần thái, đặc biệt là ánh mắt và nụ cười. Để tạo nên những sắc độ tự nhiên, người thợ phải phối hợp nhiều màu chỉ, xử lý từng lớp thêu và điều chỉnh những chi tiết rất nhỏ. Có những phần đã hoàn thành nhưng chưa đạt yêu cầu, bà vẫn sẵn sàng tháo ra để làm lại.
Qua những tác phẩm ấy, nghề thêu hiện lên không chỉ như một kỹ thuật thủ công mà còn là một hình thức biểu đạt nghệ thuật, nơi người nghệ nhân gửi gắm cảm xúc, sự tập trung và cách nhìn của mình về thế giới xung quanh.
Gắn bó với nghề bằng nghị lực và tình yêu quê hương
Đối với Hoàng Thị Khương, việc theo đuổi nghề thêu không chỉ là câu chuyện vượt qua hoàn cảnh cá nhân. Đó còn là quá trình gắn bó với một nghề truyền thống đã trở thành một phần bản sắc của quê hương.
Quất Động có vị trí đặc biệt trong lịch sử nghề thêu ở Hà Nội. Qua nhiều thế hệ, những người thợ nơi đây đã tạo nên các sản phẩm phục vụ đời sống, tín ngưỡng và nhu cầu thưởng thức nghệ thuật. Mỗi thế hệ lại tiếp nhận kỹ thuật từ người đi trước, đồng thời tìm cách điều chỉnh mẫu mã, chủ đề và cách thể hiện để đáp ứng nhu cầu mới.
Trong bối cảnh ấy, những nghệ nhân như Hoàng Thị Khương góp phần duy trì sự hiện diện của thêu tay bằng chính hoạt động sáng tạo và lao động thường ngày. Những tác phẩm của bà cho thấy nghề truyền thống không nhất thiết chỉ tồn tại trong những sản phẩm phục dựng theo mẫu cũ. Nghề vẫn có thể tiếp tục phát triển thông qua khả năng sáng tạo của người thợ, miễn là những kỹ thuật, kinh nghiệm và giá trị cốt lõi được gìn giữ.
Năm 2015, bà được thành phố Hà Nội công nhận danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Năm 2017, bà được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội trao tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt”. Năm 2024, bà được vinh danh là Công dân Thủ đô ưu tú; đến năm 2025, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.
Những ghi nhận này phản ánh cả quá trình lao động với nghề thêu lẫn những đóng góp của bà đối với cộng đồng. Tuy nhiên, dấu ấn của Hoàng Thị Khương không chỉ nằm ở các danh hiệu hay giải thưởng. Một phần quan trọng trong hành trình của bà là cách bà sử dụng chính kinh nghiệm và kỹ năng của mình để giúp những người khác có thêm cơ hội học nghề, tìm việc làm và hòa nhập với xã hội.
Từ người giữ nghề đến người truyền nghề
Một trong những đóng góp đáng chú ý của Hoàng Thị Khương là việc tạo dựng cơ sở làm nghề gắn với hoạt động đào tạo và hỗ trợ người khuyết tật. Từ quá trình lao động và tích lũy kinh nghiệm, bà thành lập Công ty TNHH Thêu tranh ảnh cao cấp Hoàng Thị Khương, vừa phát triển các sản phẩm thêu nghệ thuật, vừa mở ra cơ hội học nghề cho những người có hoàn cảnh tương tự mình.
Việc truyền nghề xuất phát từ sự thấu hiểu những khó khăn mà người khuyết tật có thể gặp phải trong học tập, lao động và tìm kiếm việc làm. Bản thân từng trải qua những hạn chế về vận động, bà hiểu rằng điều người học cần không chỉ là một kỹ năng để mưu sinh, mà còn là môi trường để rèn luyện, được khuyến khích và từng bước xây dựng sự tự tin.
Trong các lớp học, người học được hướng dẫn từ những thao tác cơ bản như xỏ chỉ, cầm kim đến cách thực hiện từng mũi thêu. Với những học viên gặp khó khăn về vận động hoặc tiếp thu chậm, quá trình học đòi hỏi sự kiên nhẫn và điều chỉnh phương pháp hướng dẫn cho phù hợp. Có những thao tác phải lặp lại nhiều lần, có những sản phẩm cần làm lại từ đầu. Bởi vậy, truyền nghề không đơn thuần là chuyển giao kỹ thuật, mà còn là quá trình đồng hành để người học có thể tiến bộ theo khả năng của mình.
Đối với những người khuyết tật, việc học được một nghề thủ công có thể mở ra thêm lựa chọn về sinh kế. Khi có khả năng tạo ra sản phẩm và tham gia vào hoạt động lao động, họ có cơ hội cải thiện thu nhập, chủ động hơn trong cuộc sống và giảm bớt sự phụ thuộc vào gia đình. Chính những thay đổi ấy khiến công việc dạy nghề của Hoàng Thị Khương mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi bảo tồn một kỹ thuật truyền thống.
Bà cũng dành sự quan tâm đến việc hướng dẫn sinh viên và những người đến tìm hiểu về nghề thêu Quất Động. Qua các hoạt động giới thiệu, trải nghiệm và thực hành, nghề thêu có thêm cơ hội tiếp cận với những người trẻ, giúp họ hiểu rõ hơn về công sức, kỹ năng và thời gian cần thiết để tạo nên một sản phẩm thủ công.
Từ khung thêu của mẹ đến cơ sở làm nghề của riêng mình, Hoàng Thị Khương đã mở rộng ý nghĩa của việc truyền nghề. Nếu trước đây, tri thức thêu tay được bà tiếp nhận từ gia đình và những người thợ trong làng, thì ngày nay, bà tiếp tục chuyển giao những kinh nghiệm ấy cho những người có nhu cầu học nghề, trong đó có nhiều người khuyết tật. Nghề truyền thống nhờ vậy không chỉ được duy trì qua sản phẩm mà còn tiếp tục hiện diện trong những kỹ năng và cơ hội lao động được trao cho thế hệ sau.
Đồng hành cùng cộng đồng người khuyết tật
Bên cạnh hoạt động thêu và truyền nghề, Hoàng Thị Khương còn tham gia công tác hỗ trợ người khuyết tật tại địa phương. Từ năm 2016, bà đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hội Người khuyết tật huyện Thường Tín, tham gia kết nối, hỗ trợ và động viên những người có hoàn cảnh khó khăn.
Vai trò này gắn với những trải nghiệm của chính bà. Khi một người từng phải đối mặt với những hạn chế về thể chất tham gia hỗ trợ người cùng hoàn cảnh, sự sẻ chia không chỉ đến từ tinh thần trách nhiệm mà còn từ những trải nghiệm thực tế. Bà hiểu những trở ngại trong sinh hoạt, học nghề, tìm việc và cả cảm giác thiếu tự tin khi phải sống trong một môi trường chưa thực sự tạo điều kiện thuận lợi cho người khuyết tật.
Thông qua hoạt động hội và việc dạy nghề, bà hướng đến việc giúp người khuyết tật có thêm cơ hội tham gia đời sống xã hội. Điều quan trọng không chỉ là sự hỗ trợ trước mắt, mà còn là tạo điều kiện để mỗi người phát huy khả năng của mình, có thể lao động và từng bước tự chủ trong cuộc sống.
Ở góc độ này, nghề thêu trở thành một cầu nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển cộng đồng. Những kỹ năng được truyền dạy có thể giúp người học tiếp cận một nghề thủ công truyền thống; đồng thời, hoạt động sản xuất tạo ra không gian để họ tham gia lao động, trao đổi kinh nghiệm và xây dựng các mối quan hệ xã hội.
Câu chuyện của Hoàng Thị Khương vì thế không chỉ nói về nghị lực cá nhân. Nó còn cho thấy một hướng tiếp cận nghề truyền thống từ góc độ xã hội: giá trị của một nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm được tạo ra, mà còn ở khả năng duy trì sinh kế, kết nối con người và mở rộng cơ hội cho những nhóm dễ gặp bất lợi.
Giữ nghề bằng đôi tay, trao cơ hội bằng sự sẻ chia
Điều làm nên dấu ấn của Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Khương không chỉ là những bức tranh được tạo nên từ hàng nghìn mũi chỉ, mà còn là cách bà tiếp tục đưa nghề thêu vào đời sống thông qua hoạt động truyền dạy và hỗ trợ cộng đồng.
Trong mỗi tác phẩm, người xem có thể nhận ra sự tỉ mỉ của một người thợ đã dành nhiều năm rèn luyện kỹ thuật. Trong mỗi lớp học, nghề thêu lại mang một ý nghĩa khác: đó là quá trình trao truyền tri thức, khơi dậy sự tự tin và tạo thêm cơ hội để người học tham gia lao động.
Hành trình của bà cũng gợi mở một cách nhìn rộng hơn về nghệ nhân trong đời sống đương đại. Nghệ nhân không chỉ là người làm ra những sản phẩm có giá trị thẩm mỹ, mà còn có thể là người kết nối các thế hệ, duy trì kỹ năng thủ công và đưa tri thức văn hóa đến với những nhóm cộng đồng khác nhau. Những đóng góp ấy đôi khi không hiện diện trực tiếp trong một tác phẩm cụ thể, nhưng lại có ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tiếp nối của nghề.
Từ những ngày học thêu bên mẹ đến khi trở thành người hướng dẫn nghề cho những người khuyết tật, Hoàng Thị Khương đã đi qua một hành trình gắn bó với kim chỉ bằng sự kiên trì và tinh thần sẻ chia. Bà không chỉ tiếp nhận và phát triển nghề truyền thống của quê hương, mà còn tìm cách để những kỹ năng ấy trở thành nguồn lực giúp người khác xây dựng cuộc sống.
Tại Quất Động, những đường kim mũi chỉ vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một nghề thủ công lâu đời. Với Hoàng Thị Khương, giữ nghề không chỉ là làm cho những bức tranh thêu tiếp tục được tạo ra, mà còn là bảo đảm rằng tri thức của người thợ vẫn được truyền đi, những người muốn học nghề vẫn có cơ hội tiếp cận và những giá trị của lao động thủ công vẫn được trân trọng.
Bởi vậy, câu chuyện của bà không chỉ là câu chuyện về một nghệ nhân vượt qua nghịch cảnh. Đó còn là câu chuyện về cách một người gắn bó với nghề truyền thống có thể biến kinh nghiệm của mình thành cơ hội cho cộng đồng, để từ những sợi chỉ nhỏ bé, không chỉ hình thành nên những tác phẩm nghệ thuật mà còn dệt nên những kết nối và hy vọng cho tương lai.
