Từ Hải Phòng đến hành trình lập nghiệp ở Bát Tràng
Năm 1986, khi còn trẻ, Nguyễn Hùng bắt đầu có cơ hội tiếp xúc sâu hơn với nghề gốm thông qua công việc tại Công ty Havinaco ở Hải Phòng. Công việc khảo sát, tìm hiểu các làng nghề gốm trên khắp cả nước giúp ông tiếp cận nhiều kỹ thuật chế tác và những cách xử lý vật liệu khác nhau. Trong những chuyến đi ấy, Bát Tràng để lại cho ông ấn tượng đặc biệt bởi kỹ thuật làm gốm tinh xảo và chiều sâu văn hóa của một làng nghề lâu đời. Ông quyết định ở lại đây để học nghề và gây dựng sự nghiệp.
Không xuất thân từ một gia đình có truyền thống làm gốm, con đường của Nguyễn Hùng bắt đầu bằng những công việc của người học việc. Ông làm thuê tại các xưởng, học từng công đoạn, từ xử lý đất, tạo hình đến chế tác và hoàn thiện sản phẩm. Khi tay nghề dần vững vàng, ông tiếp tục làm việc tại những cơ sở lớn hơn để học hỏi kinh nghiệm từ những người thợ đi trước.
Đó là một quá trình tích lũy đòi hỏi nhiều thời gian. Bởi trong nghề gốm, hiểu được cách tạo hình một sản phẩm mới chỉ là bước đầu. Người thợ còn phải hiểu đặc tính của đất, độ co ngót khi khô, khả năng chịu nhiệt của cốt gốm, sự tương tác giữa men và bề mặt sản phẩm, cũng như những biến đổi xảy ra trong lò nung. Chỉ một sai lệch nhỏ trong khâu tạo hình hoặc nung cũng có thể khiến sản phẩm nứt, cong vênh hay không đạt được màu sắc mong muốn.
Từ những năm tháng học nghề ấy, Nguyễn Hùng từng bước tích lũy kinh nghiệm và phát triển cách làm riêng. Năm 2000, ông mở xưởng gốm Hương Việt, bắt đầu xây dựng cơ sở sản xuất và theo đuổi những hướng nghiên cứu, sáng tạo của mình.
Hành trình của ông cho thấy một con đường đến với nghề truyền thống không nhất thiết phải bắt đầu từ gia đình hay dòng họ làm nghề. Sự gắn bó có thể được hình thành từ quá trình học hỏi, làm việc và lựa chọn ở lại với một cộng đồng nghề. Tại Bát Tràng, Nguyễn Hùng vừa tiếp nhận tri thức từ những người thợ đi trước, vừa tìm cách phát triển những ý tưởng mới trên nền tảng kỹ thuật đã học được.
Hoàng Thổ Liên Hoa – hành trình tìm kiếm một chất men mang dấu ấn Việt
Trong nghệ thuật gốm, men không chỉ quyết định màu sắc và vẻ ngoài của sản phẩm, mà còn góp phần tạo nên cá tính của tác phẩm. Cùng một loại cốt gốm, sự thay đổi về thành phần men, nhiệt độ nung và điều kiện trong lò có thể tạo ra những kết quả rất khác nhau. Chính sự phức tạp ấy khiến nghiên cứu men trở thành một trong những công việc đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và thử nghiệm của người làm gốm.
Với Nguyễn Hùng, một trong những hướng nghiên cứu quan trọng nhất là tìm kiếm chất men mang bản sắc riêng, gắn với những chất liệu gần gũi của Việt Nam. Từ tình yêu dành cho hoa sen, ông dành khoảng 15 năm nghiên cứu và phát triển dòng men Hoàng Thổ Liên Hoa, kết hợp tro từ thân cây sen khô với đất trầm tích sông Hồng và các khoáng chất tự nhiên.
Điểm đặc biệt của hướng nghiên cứu này nằm ở việc đưa một chất liệu gắn với cảnh quan và văn hóa Việt Nam vào quá trình chế tác gốm. Thay vì chỉ tìm kiếm một màu men mới, Nguyễn Hùng thử nghiệm khả năng biến đổi của các nguyên liệu tự nhiên để tạo ra hiệu ứng bề mặt và sắc độ riêng.
Dòng men Hoàng Thổ Liên Hoa có các sắc thái từ nâu đến nâu đỏ, tạo cho sản phẩm vẻ trầm ấm và khác biệt. Theo những tư liệu giới thiệu về nghệ nhân, men có thể chịu nhiệt độ nung lên tới khoảng 1.300°C. Quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm cho thấy việc tạo ra một chất men mới không chỉ phụ thuộc vào ý tưởng ban đầu, mà còn cần sự kiên trì thử nghiệm, điều chỉnh thành phần và kiểm sóat quá trình nung.
Đằng sau một lớp men đẹp là cả quá trình tìm hiểu về vật liệu và phản ứng của chúng dưới tác động của nhiệt độ. Người thợ phải quan sát, so sánh và chấp nhận những lần thử nghiệm không đạt kết quả như mong muốn trước khi tìm được công thức phù hợp. Bởi vậy, nghiên cứu men cũng là một hình thức tích lũy tri thức nghề, nơi kinh nghiệm thực hành kết hợp với tư duy thử nghiệm để mở ra những khả năng sáng tạo mới.
Với Hoàng Thổ Liên Hoa, Nguyễn Hùng cho thấy chất liệu tự nhiên không chỉ có thể được sử dụng theo những cách quen thuộc, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho những sáng tạo mới trong nghề gốm. Đây cũng là hướng tiếp cận đáng chú ý khi bàn về việc phát triển thủ công truyền thống: đổi mới không nhất thiết phải tách khỏi bản sắc văn hóa, mà có thể bắt đầu từ chính những nguyên liệu, hình ảnh và ký ức gắn với đời sống Việt Nam.
Giữ nền tảng truyền thống, tìm hướng đi cho gốm đương đại
Bát Tràng vốn nổi tiếng với lịch sử nghề gốm lâu đời, kỹ thuật tạo hình và trang trí phong phú, cùng khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường. Đối với những nghệ nhân làm nghề trong bối cảnh hiện nay, thách thức không chỉ là tiếp tục sản xuất những dòng sản phẩm đã được thị trường đón nhận, mà còn là tìm cách tạo ra dấu ấn riêng giữa sự đa dạng của gốm sứ đương đại.
Trong hành trình của mình, Nguyễn Hùng lựa chọn nghiên cứu men, cải tiến kỹ thuật và thử nghiệm những tác phẩm có quy mô lớn. Những hướng đi ấy không thay thế hoàn toàn các kỹ thuật truyền thống, mà dựa trên nền tảng kinh nghiệm đã tích lũy trong quá trình học nghề và làm việc tại Bát Tràng.
Một sản phẩm gốm mang dấu ấn riêng không chỉ được tạo nên từ hình dáng khác biệt. Dấu ấn ấy còn có thể nằm trong cách lựa chọn nguyên liệu, cách phối hợp màu men, phương pháp xử lý bề mặt hoặc cách đưa những hình tượng văn hóa vào tác phẩm. Với Nguyễn Hùng, quá trình tìm kiếm chất men Hoàng Thổ Liên Hoa và thực hiện các tác phẩm quy mô lớn là hai biểu hiện rõ nét của tinh thần thử nghiệm đó.
Năm 2017, ông được UBND thành phố Hà Nội trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình làm nghề và những đóng góp của ông cho lĩnh vực gốm thủ công mỹ nghệ.
Hành trình của Nguyễn Hùng cũng gợi ra một góc nhìn đáng chú ý về mối quan hệ giữa nghệ nhân và làng nghề. Một người không sinh ra tại địa phương vẫn có thể trở thành một phần của cộng đồng nghề thông qua quá trình học hỏi, lao động và đóng góp. Bản sắc làng nghề vì thế không chỉ được hình thành từ nguồn gốc gia đình, mà còn được tiếp nối bởi những người thực sự gắn bó và tham gia vào đời sống nghề nghiệp.
Từ người học nghề đến người góp phần phát triển gốm Việt
Nhìn lại hành trình từ Hải Phòng đến Bát Tràng, Nguyễn Hùng đã đi qua nhiều vị trí khác nhau: người học việc, người thợ làm thuê, người tự nghiên cứu vật liệu và người gây dựng xưởng gốm riêng. Mỗi giai đoạn đều góp phần hình thành vốn kinh nghiệm mà ông sử dụng trong các sáng tạo về sau.
Những thành tựu của ông cũng cho thấy vai trò của người nghệ nhân trong bối cảnh nghề thủ công đang chuyển mình. Người nghệ nhân không chỉ thực hiện các kỹ thuật đã được truyền lại, mà còn có thể nghiên cứu, thử nghiệm và tạo ra những phương pháp mới. Khi quá trình sáng tạo gắn với hiểu biết về văn hóa và vật liệu bản địa, nghề truyền thống có thêm cơ hội phát triển mà không nhất thiết phải đánh mất dấu ấn riêng.
Tuy nhiên, giá trị của một nghệ nhân không nên chỉ được đo bằng kích thước tác phẩm hay số lượng giải thưởng. Những thành tựu được công nhận giúp ghi dấu một giai đoạn trong sự nghiệp, nhưng chiều sâu của nghề còn nằm ở kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian, khả năng giải quyết những vấn đề kỹ thuật và cách tri thức ấy được chia sẻ với cộng đồng làm nghề.
Với Nguyễn Hùng, dòng men Hoàng Thổ Liên Hoa và hai tác phẩm được Guinness ghi nhận là những dấu mốc tiêu biểu. Chúng cho thấy một hướng tiếp cận trong đó chất liệu truyền thống được nghiên cứu bằng tinh thần sáng tạo, còn kỹ thuật thủ công được vận dụng để thực hiện những ý tưởng vượt ra ngoài khuôn khổ sản phẩm thông thường.
Người thổi sức sống mới vào gốm sứ Bát Tràng
Hơn ba thập niên gắn bó với Bát Tràng kể từ năm 1986, Nguyễn Hùng đã xây dựng sự nghiệp từ quá trình học nghề, thực hành và không ngừng thử nghiệm. Từ những công việc ban đầu tại các xưởng gốm đến việc nghiên cứu một dòng men riêng và chế tác các tác phẩm có quy mô đặc biệt, hành trình ấy phản ánh sự kết hợp giữa kiên trì với nghề và khát vọng sáng tạo.
Ở ông, gốm không chỉ là sản phẩm được tạo ra từ đất và lửa, mà còn là chất liệu để khám phá những khả năng mới của thủ công truyền thống. Việc sử dụng thân cây sen trong nghiên cứu men, hay đưa các hình tượng văn hóa vào những tác phẩm gốm quy mô lớn, cho thấy người nghệ nhân có thể tìm thấy nguồn cảm hứng từ chính cảnh quan, vật liệu và biểu tượng quen thuộc của đời sống Việt Nam.
Câu chuyện của Nguyễn Hùng cũng góp phần gợi mở cách nhìn về việc gìn giữ làng nghề hôm nay. Bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi kỹ thuật và hình thức sản phẩm trong quá khứ. Bên cạnh việc lưu giữ những giá trị đã được trao truyền, làng nghề còn cần những người tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và tìm ra cách để nghề truyền thống đối thoại với đời sống đương đại.
Từ Bát Tràng, hành trình của Nguyễn Hùng cho thấy sức sống của gốm Việt không chỉ nằm trong những sản phẩm đã làm nên danh tiếng của làng nghề, mà còn ở khả năng sáng tạo của những người đang tiếp tục làm nghề. Và trong hành trình ấy, mỗi thử nghiệm với đất, men và lửa đều có thể trở thành một cách để di sản được tiếp nối bằng những hình thức mới.
