Từ người thợ hợp tác xã đến con đường tạo mẫu hoa văn
Con đường đến với nghề của Đỗ Văn Hiển không bắt đầu từ những khóa đào tạo chuyên môn bài bản. Sau khi học hết phổ thông, ông làm việc tại Hợp tác xã Dệt lụa Vạn Phúc. Trong thời gian này, ông có cơ hội quan sát những người thợ thuộc tổ kỹ thuật vẽ họa tiết, thiết kế mẫu và đục từng tấm bìa carton để điều khiển hoạt động của khung dệt. Những công việc tưởng chừng đứng phía sau sản phẩm ấy dần khơi gợi sự tò mò và niềm say mê của ông đối với nghề tạo mẫu.
Năm 1993, khi mô hình hợp tác xã chuyển đổi và máy dệt được đưa về các hộ gia đình, ông chính thức theo đuổi công việc thiết kế hoa văn. Đây cũng là thời điểm người thợ phải tự tìm hướng đi cho mình, vừa học hỏi kinh nghiệm từ các thế hệ đi trước, vừa thích nghi với những thay đổi trong cách tổ chức sản xuất của làng nghề.
Những ngày đầu không hề dễ dàng. Không được đào tạo chuyên sâu, ông chủ yếu học bằng cách quan sát, hỏi kinh nghiệm của những người thợ lớn tuổi rồi trở về tự mày mò, thử nghiệm. Trong nghề tạo mẫu, một sai sót nhỏ cũng có thể khiến nhiều ngày làm việc phải bắt đầu lại. Trước khi công nghệ máy tính được ứng dụng rộng rãi, người thợ phải kẻ hàng nghìn ô vuông trên giấy, đánh dấu từng điểm để hình thành bản thiết kế. Có những mẫu hoa văn mất cả tuần, thậm chí hàng tháng mới hoàn thiện.
Chính quá trình tự học và kiên trì thử nghiệm đã giúp Đỗ Văn Hiển tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp. Ông không chỉ học cách tạo ra một mẫu đẹp trên giấy mà còn tìm hiểu cách mẫu ấy được chuyển thành hoa văn trên mặt lụa. Bởi trong nghề dệt, một thiết kế có thể bắt mắt khi nhìn riêng lẻ nhưng vẫn cần điều chỉnh để phù hợp với máy dệt, cấu trúc vải và khả năng sản xuất thực tế.
Từ đó, công việc tạo mẫu trở thành một lĩnh vực đòi hỏi ông phải kết hợp cả tư duy mỹ thuật lẫn kiến thức kỹ thuật. Mỗi hoa văn là kết quả của quá trình quan sát, tính toán, thử nghiệm và điều chỉnh, chứ không chỉ đơn thuần là một bản vẽ trang trí.
Người thợ tìm cách đổi mới nghề truyền thống
Một dấu ấn đáng chú ý trong hành trình làm nghề của Đỗ Văn Hiển là tinh thần chủ động tìm tòi, cải tiến công cụ sản xuất. Thay vì chấp nhận những hạn chế của phương pháp thủ công, ông tìm cách tận dụng kiến thức cơ khí và công nghệ để giảm bớt sức lao động, nâng cao độ chính xác trong quá trình tạo mẫu.
Khi điều kiện sản xuất còn thiếu thốn, ông đã tự nghiên cứu và chế tạo máy đục carton thủ công để phục vụ công việc. Đây là thiết bị quan trọng trong quy trình tạo mẫu hoa văn dệt lụa, bởi các tấm bìa được đục theo thiết kế sẽ giúp điều khiển những thao tác tạo hoa văn trên khung dệt. Nếu bản mẫu có sai lệch, hoa văn khi lên lụa cũng có thể không đạt yêu cầu.
Không dừng lại ở đó, ông tiếp tục tìm hiểu cách ứng dụng máy tính vào thiết kế. Qua quan sát các cơ sở in ấn sử dụng phần mềm đồ họa, ông tự học cách thiết kế hoa văn trên máy tính và trở thành người đầu tiên tại Vạn Phúc ứng dụng phương pháp này vào công việc tạo mẫu, theo thông tin được báo chí ghi nhận.
Một bước tiến quan trọng khác diễn ra trong giai đoạn 2002–2003, khi Đỗ Văn Hiển phối hợp với Viện Kinh tế Kỹ thuật Dệt may Việt Nam nghiên cứu, chế tạo máy đục carton tự động. Trong dự án này, ông đảm nhiệm phần cơ khí, còn phía viện phát triển hệ thống điều khiển bằng phần mềm. Nhờ đó, dữ liệu từ bản thiết kế trên máy tính có thể được chuyển trực tiếp sang thiết bị đục bìa, giúp giảm sai sót và tiết kiệm công sức so với cách làm hoàn toàn thủ công.
Sau thời gian thử nghiệm, đến năm 2011, ông quyết định mua lại thiết bị để phục vụ sản xuất và tiếp tục cải tiến máy trong những năm sau đó. Theo thông tin được công bố năm 2026, một mẫu hoa văn đơn giản hiện có thể hoàn thành trong khoảng một ngày, thay vì mất cả tuần như trước. Mỗi tháng, ông có thể thiết kế khoảng 5–7 mẫu mới để cung cấp cho các cơ sở dệt.
Câu chuyện của Đỗ Văn Hiển cho thấy đổi mới công nghệ không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ phương pháp truyền thống. Ngược lại, khi được ứng dụng đúng cách, công nghệ có thể trở thành công cụ giúp người thợ tiếp tục thực hành nghề, mở rộng khả năng sáng tạo và đáp ứng những yêu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Người đứng sau những hoa văn trên từng thước lụa
Nếu người thợ dệt trực tiếp tạo nên tấm vải, người thiết kế hoa văn lại là người định hình diện mạo của sản phẩm từ trước khi quá trình dệt bắt đầu. Đây là công đoạn đòi hỏi sự kết hợp giữa khả năng sáng tạo, hiểu biết về mỹ thuật và kinh nghiệm thực tế với máy móc, nguyên liệu.
Theo Đỗ Văn Hiển, để hoàn thiện một mẫu hoa văn, người tạo mẫu phải đi qua nhiều bước: xây dựng ý tưởng, lựa chọn loại máy dệt phù hợp, thiết kế bản vẽ, đục bìa, dệt thử rồi điều chỉnh để hoàn thiện sản phẩm. Người làm mẫu cần hiểu các công đoạn liên quan bởi một thiết kế dù đẹp đến đâu cũng khó đưa vào sản xuất nếu không phù hợp với kỹ thuật dệt.
Chính vì vậy, công việc của ông không chỉ là sáng tạo những họa tiết mới. Ông còn phải cân nhắc khả năng thể hiện hoa văn trên mặt vải, độ phức tạp của các chi tiết và yêu cầu của từng đơn hàng. Trong quá trình làm nghề, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm giúp ông kết nối những yếu tố tưởng như riêng biệt ấy thành một quy trình thống nhất, từ bản vẽ ban đầu đến tấm lụa hoàn chỉnh.
Các mẫu hoa văn do ông thiết kế được cung cấp cho nhiều cơ sở sản xuất tại Vạn Phúc và những địa phương khác, trong đó có Bảo Lộc, Lâm Đồng. Theo Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc được dẫn lời trên báo chí, trong số khỏang 150 hộ tham gia sản xuất và các công đọan liên quan đến nghề dệt tại làng, khâu thiết kế hoa văn hiện chỉ còn nghệ nhân Đỗ Văn Hiển đảm nhiệm. Nhiều sản phẩm đạt giải tại các hội thi, hội chợ của làng nghề cũng bắt đầu từ những mẫu hoa văn do ông thiết kế.
Đằng sau mỗi tấm lụa vì thế là sự kết nối giữa nhiều người thợ và nhiều công đoạn. Đóng góp của người tạo mẫu có thể không dễ nhận ra ngay khi nhìn thành phẩm, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến hình thức và khả năng sản xuất của sản phẩm. Với Đỗ Văn Hiển, gìn giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những mẫu hoa văn đẹp, mà còn là bảo đảm công đoạn tạo mẫu vẫn tồn tại như một phần không thể thiếu trong chuỗi nghề dệt lụa Vạn Phúc.
Đưa hoa văn lụa Vạn Phúc đến gần hơn với thị trường quốc tế
Sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại cũng mở rộng cơ hội để các mẫu hoa văn của Đỗ Văn Hiển tiếp cận khách hàng ngoài Việt Nam. Trong quá trình làm nghề, ông từng thiết kế hoa văn cho các đối tác đến từ Nhật Bản và Thái Lan. Mỗi thị trường mang đến những yêu cầu riêng về bố cục, màu sắc và phong cách trang trí, đòi hỏi người thiết kế phải biết lắng nghe, điều chỉnh mà vẫn phát huy được năng lực chuyên môn của mình.
Với khách hàng Nhật Bản, ông cho biết yêu cầu về chất lượng, màu sắc và bố cục hoa văn khá khắt khe. Việc ứng dụng công nghệ giúp quá trình trao đổi thuận tiện hơn: bản thiết kế có thể được gửi qua email để đối tác xem xét, góp ý và yêu cầu chỉnh sửa trước khi chuyển sang sản xuất. Khi mẫu được duyệt, các công đoạn dệt và nhuộm mới được triển khai để hoàn thiện đơn hàng.
Những trải nghiệm ấy cũng giúp người nghệ nhân nhận ra sự đa dạng trong nghệ thuật trang trí giữa các nền văn hóa. Mỗi thị trường có những đặc trưng riêng, vừa đặt ra yêu cầu mới, vừa gợi mở thêm ý tưởng cho người thiết kế. Với ông, đây là cơ hội để mở rộng khả năng sáng tạo trên nền tảng những kỹ năng đã tích lũy từ nghề truyền thống.
Việc tiếp cận thị trường quốc tế không chỉ mang lại thêm đơn hàng cho người làm nghề. Đó còn là dịp để hoa văn trên lụa Vạn Phúc xuất hiện trong những bối cảnh sử dụng mới, tiếp cận những nhóm khách hàng khác nhau và tiếp tục khẳng định giá trị của sản phẩm thủ công Việt Nam.
Dẫu vậy, điều cốt lõi vẫn là năng lực của người thợ trong việc hiểu nghề và kiểm soát chất lượng. Công nghệ giúp rút ngắn thời gian thiết kế, còn kinh nghiệm thực hành giúp người tạo mẫu đưa ra những lựa chọn phù hợp với sản phẩm thực tế. Hai yếu tố này bổ trợ cho nhau trong hành trình duy trì sức cạnh tranh của nghề dệt lụa truyền thống.
Nỗi trăn trở về sự tiếp nối của nghề tạo mẫu
Giữa những thành quả về kỹ thuật và khả năng mở rộng thị trường, điều khiến Đỗ Văn Hiển trăn trở nhất lại là tương lai của chính công việc mình đang theo đuổi. Theo thông tin báo chí công bố năm 2026, ông gần như là người duy nhất còn làm nghề thiết kế, tạo mẫu hoa văn tại làng lụa Vạn Phúc. Người thợ còn lại từng làm công việc này đã ngoài 70 tuổi và không còn tiếp tục hành nghề.
Đây là một thực tế đáng chú ý khi nhìn vào sự vận hành của một làng nghề truyền thống. Dệt lụa cần nhiều công đoạn nối tiếp nhau, từ xử lý nguyên liệu, thiết kế hoa văn đến vận hành máy dệt và hoàn thiện sản phẩm. Nếu một công đoạn chuyên biệt không còn người đảm nhiệm, những công đoạn khác cũng có thể gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động và phát triển mẫu mã mới.
Với nghề tạo mẫu, thách thức còn nằm ở chỗ kiến thức không chỉ đến từ việc học sử dụng phần mềm hay vận hành máy móc. Người thợ cần hiểu mối liên hệ giữa hình vẽ và cấu trúc dệt, biết cách điều chỉnh hoa văn cho phù hợp với thiết bị, đồng thời tích lũy kinh nghiệm qua những lần thử nghiệm và sửa lỗi. Những hiểu biết này thường cần nhiều thời gian thực hành mới có thể thành thạo.
Trường hợp của Đỗ Văn Hiển vì vậy đặt ra câu hỏi về cách truyền nghề trong bối cảnh hiện nay: làm thế nào để có thêm người tiếp nối công việc tạo mẫu, khi yêu cầu chuyên môn ngày càng cao nhưng số người theo đuổi công đoạn này lại hạn chế?
Việc ứng dụng công nghệ đã giúp ông làm nghề hiệu quả hơn, song công nghệ không tự động thay thế được toàn bộ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Muốn nghề tiếp tục tồn tại, bên cạnh máy móc và tư liệu thiết kế, vẫn cần những người sẵn sàng học hỏi, thực hành và hiểu được mối liên hệ giữa hoa văn với kỹ thuật dệt lụa truyền thống.
Gìn giữ truyền thống bằng tinh thần sáng tạo
Hành trình của nghệ nhân Đỗ Văn Hiển cho thấy bảo tồn nghề thủ công không nhất thiết là giữ nguyên mọi phương pháp sản xuất như trong quá khứ. Trong nhiều trường hợp, để một nghề tiếp tục tồn tại, người thợ phải tìm cách thích nghi với những thay đổi về công nghệ, nhu cầu thị trường và tổ chức sản xuất.
Từ việc tự học nghề, chế tạo máy đục carton đến ứng dụng thiết kế trên máy tính và hợp tác nghiên cứu thiết bị tự động, ông đã chủ động thay đổi cách làm việc để duy trì công đoạn tạo mẫu hoa văn. Tuy nhiên, những cải tiến ấy vẫn hướng đến một mục tiêu xuyên suốt: tạo ra những mẫu hoa văn có thể được dệt thành sản phẩm thực tế, tiếp tục phục vụ các cơ sở sản xuất và góp phần làm phong phú thêm diện mạo của lụa Vạn Phúc.
Điều đáng quý trong câu chuyện của ông là sự kết hợp giữa hai cách tiếp cận thường được xem là đối lập: giữ gìn kỹ thuật truyền thống và tiếp nhận công nghệ mới. Với Đỗ Văn Hiển, máy tính không làm mất đi vai trò của người thợ; ngược lại, nó mở rộng khả năng sáng tạo và giúp kinh nghiệm của người thợ được vận dụng hiệu quả hơn.
Nhìn từ góc độ di sản nghề thủ công, công việc của ông cũng nhắc chúng ta rằng một sản phẩm truyền thống không chỉ được tạo nên bởi những công đoạn dễ nhìn thấy. Những tri thức chuyên môn nằm phía sau sản phẩm, dù ít được công chúng chú ý, vẫn là một phần quan trọng làm nên giá trị của làng nghề.
Hơn ba thập kỷ gắn bó với nghề tạo mẫu, Đỗ Văn Hiển đang góp phần duy trì một mắt xích đặc biệt của nghề dệt lụa Vạn Phúc. Từ những bản vẽ được tạo nên bằng sự tỉ mỉ của đôi tay đến những thiết kế thực hiện trên máy tính, hành trình của ông cho thấy sức sống của nghề truyền thống không chỉ nằm ở việc lưu giữ những gì đã có, mà còn ở khả năng tiếp tục sáng tạo trên nền tảng tri thức được trao truyền.
Và có lẽ, phía sau mỗi tấm lụa mang hoa văn tinh xảo của Vạn Phúc, câu chuyện về người tạo mẫu như Đỗ Văn Hiển chính là một lời nhắc rằng để giữ gìn một làng nghề, cần gìn giữ cả những con người, kỹ năng và công việc thầm lặng làm nên giá trị của sản phẩm.
