Từ tuổi thơ trên đồng cói đến người thợ lành nghề
Nghệ nhân Trần Thị Việt sinh năm 1951, lớn lên tại vùng nghề cói Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Từ khi còn nhỏ, bà đã theo bố mẹ ra đồng cói, làm quen với những công đọan của nghề như chọn cói, chẻ cói, phơi cói, nhuộm cói rồi đan, dệt thành những sản phẩm thủ công. Nghề đến với bà không phải từ những bài học trong trường lớp, mà từ chính công việc thường ngày của gia đình và nhịp sống lao động ở quê hương.
Những năm tháng ấy giúp bà hiểu rằng một sản phẩm cói đẹp không chỉ phụ thuộc vào đôi tay khéo léo của người thợ. Người làm nghề còn phải biết lựa chọn nguyên liệu, xử lý sợi cói và điều chỉnh từng công đoạn sao cho sản phẩm vừa bền chắc, vừa có hình thức phù hợp. Những kinh nghiệm tưởng như bình dị ấy được tích lũy dần qua quá trình quan sát, thực hành và làm việc cùng gia đình.
Khi trưởng thành, lập gia đình, bà Việt vẫn tiếp tục gắn bó với nghề dệt chiếu. Tình yêu nghề dần trở thành mong muốn lớn hơn: làm thế nào để nghề cói không chỉ duy trì trong phạm vi gia đình mà còn tạo được sinh kế ổn định cho người dân địa phương.
Năm 1986, bà cùng chồng bắt đầu phát triển sản xuất chiếu cói theo hướng kinh tế hộ gia đình, thuê thêm người làm và từng bước mở rộng hoạt động. Từ một người thợ trực tiếp dệt chiếu, bà dần đảm nhận thêm công việc thu mua nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm. Đây là bước chuyển quan trọng, đưa bà từ vị trí người thực hành nghề sang người chủ động tìm hướng phát triển cho nghề cói tại địa phương.
Vượt qua thăng trầm để giữ nghề
Con đường phát triển nghề cói của bà Việt không phải lúc nào cũng thuận lợi. Trong những năm 1990, sự biến động của thị trường xuất khẩu, đặc biệt sau khi Liên Xô và các nước Đông Âu trải qua những thay đổi lớn, khiến nghề dệt cói Nga Sơn chịu ảnh hưởng nặng nề. Nhiều hộ gia đình mất đầu ra, phải bỏ nghề hoặc rời quê tìm công việc khác. Ngay cả những người đã gắn bó lâu năm với nghề cũng khó duy trì sản xuất khi đơn hàng giảm sút.
Với bà Trần Thị Việt, đây là giai đoạn thử thách cả sinh kế gia đình lẫn quyết tâm theo đuổi nghề truyền thống. Có thời điểm, gia đình bà gặp khó khăn đến mức phải chuyển sang buôn bán ngoài chợ để trang trải cuộc sống. Tuy nhiên, bà vẫn tìm cách quay lại với nghề cói, duy trì những mối hàng xuất khẩu và chủ động tìm kiếm thị trường mới. Từ năm 1993, nhu cầu thu mua cói từ thị trường Trung Quốc tăng lên, góp phần giúp hoạt động sản xuất tại địa phương dần phục hồi.
Những biến động ấy cho thấy một thực tế: lòng yêu nghề là điều cần thiết, nhưng để một nghề truyền thống tồn tại lâu dài, người thợ còn phải giải quyết được bài toán nguyên liệu, đầu ra, thu nhập và khả năng thích ứng với thị trường.
Bà Việt đã lựa chọn không chỉ tiếp tục dệt chiếu mà còn chủ động tổ chức sản xuất, thu mua nguyên liệu và kết nối với các đối tác tiêu thụ. Cách làm này giúp bà duy trì hoạt động nghề nghiệp của gia đình, đồng thời tạo thêm cơ hội việc làm cho những người dân vốn quen với nghề cói nhưng đang đứng trước nguy cơ phải chuyển đổi sinh kế.
Từ nghề dệt chiếu đến sản xuất thủ công mỹ nghệ xuất khẩu
Bước ngoặt quan trọng trong hành trình của bà Trần Thị Việt diễn ra vào đầu những năm 2000. Năm 2001, bà đầu tư vào Cụm làng nghề truyền thống liên xã Nga Mỹ, Nga Hưng và Nga Thanh, hướng đến sản xuất và xuất khẩu chiếu cói cùng các sản phẩm mỹ nghệ. Đến năm 2003, Doanh nghiệp tư nhân Sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu Việt Trang chính thức đi vào họat động. Năm 2015, doanh nghiệp được chuyển đổi thành Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang.
Thay vì chỉ phụ thuộc vào mặt hàng chiếu truyền thống, bà bắt đầu mở rộng danh mục sản phẩm từ nguyên liệu cói. Những sợi cói quen thuộc được sử dụng để tạo nên thảm, giỏ, đôn, túi xách, đồ đựng và các sản phẩm trang trí. Một số sản phẩm còn kết hợp cói với những nguyên liệu tự nhiên khác như bèo tây, bẹ ngô, xơ dừa, bẹ chuối và cỏ tranh, mở rộng khả năng sáng tạo về chất liệu, hình dáng và công năng.
Sự thay đổi ấy không có nghĩa là từ bỏ nghề truyền thống. Ngược lại, bà tìm cách khai thác những kỹ năng sẵn có của người thợ để tạo ra các sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu mới. Kỹ thuật đan, dệt và xử lý sợi vẫn là nền tảng, nhưng cách phối hợp nguyên liệu, thiết kế hoa văn, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm được điều chỉnh để đáp ứng những yêu cầu khác nhau của khách hàng.
Theo chia sẻ của bà, làm hàng thủ công mỹ nghệ đòi hỏi sự tâm huyết và kiên trì, đồng thời người làm nghề phải thường xuyên đổi mới mẫu mã để phù hợp với thị hiếu. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt trong cách bà phát triển sản phẩm cói: giữ kỹ năng thủ công làm cốt lõi nhưng không ngừng tìm kiếm những cách thể hiện mới.
Đưa sản phẩm cói Nga Sơn đến với thị trường quốc tế
Một trong những dấu ấn đáng chú ý của bà Trần Thị Việt là đưa hoạt động sản xuất từ quy mô gia đình phát triển thành mô hình có khả năng kết nối với thị trường xuất khẩu. Các sản phẩm của Việt Trang từng được giới thiệu và tiêu thụ tại nhiều quốc gia, trong đó có Nhật Bản, Mỹ, Canada, Anh, Pháp, Hàn Quốc và Tây Ban Nha.
Để tiếp cận những thị trường này, bà không chỉ quan tâm đến số lượng sản phẩm mà còn chú trọng việc tìm hiểu yêu cầu của khách hàng. Mẫu mã, chất lượng hoàn thiện và tính ứng dụng của sản phẩm đều cần được điều chỉnh. Khi đối tác có nhu cầu về những mặt hàng mới, bà chủ động tìm tòi cách làm, thử nghiệm sản phẩm và hướng dẫn lại cho người lao động để có thể tổ chức sản xuất ổn định.
Đây là một quá trình đòi hỏi người nghệ nhân phải đảm nhiệm nhiều vai trò cùng lúc: người hiểu nguyên liệu, người có kinh nghiệm nghề, người phát triển mẫu mã và người tổ chức sản xuất. Kinh nghiệm tích lũy từ hàng chục năm trực tiếp làm nghề giúp bà có cơ sở để đưa ra những điều chỉnh phù hợp, trong khi việc tiếp xúc với thị trường mở ra thêm cơ hội cho sản phẩm thủ công địa phương.
Năm 2019, sản phẩm do cơ sở của bà sản xuất đã có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ. Đến năm 2024, ghi nhận hoạt động xuất khẩu các sản phẩm cói của Việt Trang tới nhiều thị trường nước ngoài. Những thông tin này cho thấy nghề cói Nga Sơn có thể vượt ra khỏi phạm vi tiêu dùng tại địa phương khi được kết hợp với khả năng sáng tạo và tổ chức sản xuất phù hợp.
Từ góc độ bảo tồn nghề thủ công, câu chuyện của bà Việt gợi ra một hướng đi đáng chú ý: di sản nghề nghiệp không nhất thiết chỉ tồn tại trong những sản phẩm truyền thống nguyên dạng. Khi kỹ thuật thủ công được vận dụng để tạo ra những sản phẩm mới, tri thức nghề vẫn tiếp tục được sử dụng, thực hành và phát triển trong đời sống đương đại.
Giữ nghề cũng là giữ sinh kế cho cộng đồng
Đằng sau những sản phẩm cói được đưa ra thị trường là mạng lưới lao động gắn bó với nghề tại địa phương. Với bà Trần Thị Việt, phát triển sản xuất không chỉ nhằm duy trì hoạt động kinh doanh của gia đình mà còn là cách tạo đầu ra cho nguyên liệu cói và việc làm cho người dân.
Trong quá trình mở rộng cơ sở, Việt Trang đã tổ chức sản xuất với đội ngũ lao động thường xuyên và lao động thời vụ làm việc tại xưởng hoặc tại nhà. Theo bài viết trên Tạp chí Người cao tuổi tháng 2/2024, doanh nghiệp tạo việc làm ổn định cho khoảng 30 lao động thường xuyên và huy động hàng nghìn lao động thời vụ tại nhiều địa phương trong tỉnh Thanh Hóa.
Mô hình này có ý nghĩa đặc biệt đối với nghề thủ công truyền thống. Không phải người thợ nào cũng có điều kiện làm việc toàn thời gian tại một cơ sở sản xuất; việc tổ chức gia công tại nhà giúp nhiều hộ gia đình có thể tiếp tục tham gia nghề trong khi vẫn chủ động công việc và sinh hoạt của mình. Đồng thời, khi có đơn hàng ổn định, người dân có thêm động lực duy trì kỹ năng và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.
Việc phát triển sản phẩm mỹ nghệ từ cói cũng giúp mở rộng đầu ra cho vùng nguyên liệu, thay vì chỉ phụ thuộc vào một số mặt hàng truyền thống. Nhờ đó, giá trị của cây cói được nhìn nhận không chỉ qua những tấm chiếu quen thuộc mà còn qua khả năng tạo nên nhiều sản phẩm phục vụ đời sống hiện đại.
Có thể thấy, đóng góp của bà Trần Thị Việt không chỉ nằm ở việc duy trì một cơ sở sản xuất. Bà còn góp phần kết nối người trồng cói, người sơ chế nguyên liệu, người thợ thủ công và thị trường tiêu thụ trong một chuỗi hoạt động có quan hệ chặt chẽ với nhau. Chính sự liên kết ấy tạo thêm điều kiện để nghề cói tiếp tục hiện diện trong đời sống kinh tế của cộng đồng.
Từ đôi tay người thợ đến hành trình phát triển nghề truyền thống
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề cói, Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt đã trải qua nhiều vai trò: từ cô bé theo bố mẹ ra đồng cói, người thợ dệt chiếu trong làng, đến người tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ phục vụ thị trường trong nước và quốc tế.
Hành trình ấy không chỉ kể về sự bền bỉ của một cá nhân, mà còn phản ánh những thay đổi trong đời sống của một làng nghề. Khi thị trường biến động, người thợ phải tìm cách thích ứng; khi sản phẩm truyền thống gặp khó khăn, kinh nghiệm nghề có thể trở thành nền tảng để sáng tạo những sản phẩm mới. Và khi hoạt động sản xuất được duy trì, nghề không chỉ còn trong ký ức mà tiếp tục tạo ra sinh kế cho những người đang thực hành nó.
Điều đáng quý ở bà Việt là khả năng kết nối tình yêu nghề với những lựa chọn cụ thể trong đời sống: tổ chức sản xuất, tìm kiếm đầu ra, cải tiến mẫu mã và tạo việc làm cho người dân. Những việc làm ấy giúp cây cói tiếp tục được sử dụng, kỹ năng thủ công tiếp tục được phát huy và nghề truyền thống có thêm cơ hội tồn tại trong bối cảnh mới.
Từ những sợi cói mộc mạc của vùng đất Nga Sơn đến những sản phẩm được đưa ra thị trường quốc tế, hành trình của bà cho thấy giá trị của di sản không chỉ nằm ở những gì được truyền lại từ quá khứ, mà còn ở khả năng tiếp tục tạo ra ý nghĩa trong hiện tại. Với Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt, giữ lửa nghề chính là giữ cho đôi tay người thợ còn có việc để làm, cho nguyên liệu quê hương tiếp tục được trân trọng và cho những kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ có cơ hội đi tiếp cùng cuộc sống hôm nay.
