Từ nghề truyền thống của gia đình đến hành trình gắn bó với khung thêu
Nằm ở vùng đất Thường Tín, nơi nổi tiếng với nhiều nghề thủ công truyền thống, thôn Khoái Nội là một trong những địa phương có lịch sử lâu đời về nghề thêu tay. Qua nhiều thế hệ, những người thợ nơi đây đã tạo nên các tác phẩm giàu tính nghệ thuật, từ tranh phong cảnh, hoa lá đến chân dung và những sản phẩm thêu phục vụ đời sống.
Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề, nghệ nhân Lê Văn Nguyên sớm làm quen với kim chỉ và những kỹ thuật thêu cơ bản. Tuy nhiên, con đường đến với nghề của ông không hòan tòan bằng phẳng. Sau một thời gian làm nhiều công việc khác nhau để mưu sinh, ông trở lại với nghề truyền thống của gia đình, từng bước tích lũy kinh nghiệm và tìm tòi những cách thể hiện mới trong nghệ thuật thêu tay.
Năm 1996, ông cùng vợ là nghệ nhân Lê Thị Xuân xây dựng cơ sở tranh thêu tay Xuân Nguyên tại nhà. Từ quy mô gia đình, cơ sở dần phát triển, thu hút thêm người dân trong làng tham gia sản xuất. Với ông Nguyên, làm nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là hành trình tiếp nối những kỹ năng, kinh nghiệm và giá trị thẩm mỹ đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tỉ mỉ trong từng đường kim, sáng tạo trên từng tác phẩm
Để tạo nên một bức tranh thêu hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như lựa chọn mẫu, chuyển hình lên vải, phối màu chỉ và thực hiện các kỹ thuật thêu phù hợp. Mỗi đường kim, mũi chỉ đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, đôi mắt tinh tường và khả năng cảm nhận hình khối, màu sắc.
Trong quá trình làm nghề, nghệ nhân Lê Văn Nguyên không ngừng học hỏi, hoàn thiện kỹ thuật và phát triển những mẫu sản phẩm mới. Bên cạnh tranh thêu chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, hoa sen, phong cảnh quê hương, đất nước và tranh thư pháp, cơ sở Xuân Nguyên còn sản xuất các sản phẩm ứng dụng như túi, khăn, áo và phụ kiện thời trang thêu tay.
Đặc biệt, tranh thêu hai mặt trên nền vải voan mỏng là một kỹ thuật đòi hỏi trình độ cao. Người thợ phải kiểm soát vị trí mũi kim, lực kéo chỉ và cách giấu chỉ để cả hai mặt đều có hình ảnh hoàn chỉnh, đường nét hài hòa, không để lộ những phần chỉ thừa. Đây là công việc đòi hỏi nhiều năm rèn luyện, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng tổng thể của tác phẩm.
Với nghệ nhân Lê Văn Nguyên, kỹ thuật truyền thống không đồng nghĩa với việc giữ nguyên những mẫu mã cũ. Ông chủ động kết hợp kinh nghiệm nghề với nhu cầu thị trường, đa dạng hóa sản phẩm và tìm kiếm cơ hội đưa tranh thêu đến với khách hàng mới. Những tác phẩm thêu tay của cơ sở Xuân Nguyên đã tiếp cận cả thị trường trong nước và nước ngoài, góp phần khẳng định giá trị của nghề thêu Khoái Nội trong đời sống đương đại.
Giữ nghề bằng sinh kế và sự tiếp nối của cộng đồng
Đối với nghệ nhân Lê Văn Nguyên, bảo tồn nghề thêu không chỉ nằm ở việc duy trì kỹ thuật hay lưu giữ những tác phẩm đẹp. Nghề chỉ có thể tiếp tục tồn tại khi người thợ có việc làm, sản phẩm tìm được đầu ra và tri thức nghề được truyền lại cho thế hệ sau.
Thông qua hoạt động của cơ sở Xuân Nguyên, ông và gia đình tạo điều kiện để người dân địa phương tham gia sản xuất, tận dụng thời gian nông nhàn và duy trì nguồn thu nhập từ nghề thủ công. Mô hình này cho thấy mối liên hệ giữa bảo tồn di sản và đời sống kinh tế của cộng đồng: nghề truyền thống được gìn giữ không chỉ bởi tình yêu nghề, mà còn nhờ khả năng thích ứng với những thay đổi của xã hội.
Trên cương vị Chủ tịch Hội Nghề thêu huyện Thường Tín, nghệ nhân Lê Văn Nguyên còn tham gia kết nối những người làm nghề và góp tiếng nói cho sự phát triển của làng nghề. Ông cũng quan tâm đến việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, cải tiến họat động sản xuất và mở rộng phương thức tiếp cận khách hàng.
Trong bối cảnh người trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác, việc duy trì lực lượng kế cận và bảo đảm đầu ra cho sản phẩm vẫn là những thách thức đối với nghề thêu thủ công. Hành trình của nghệ nhân Lê Văn Nguyên cho thấy gìn giữ di sản cần đi cùng việc tạo dựng điều kiện để nghề có thể tiếp tục sống trong cộng đồng.
Từ những đường kim tỉ mỉ trên nền vải, nghệ nhân Lê Văn Nguyên góp phần nối dài câu chuyện của nghề thêu Khoái Nội. Mỗi tác phẩm không chỉ thể hiện kỹ năng của người thợ mà còn lưu giữ kinh nghiệm, cảm quan thẩm mỹ và sự gắn bó của nhiều thế hệ với nghề truyền thống. Đó cũng là cách di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay: được kế thừa, sáng tạo và trao truyền qua chính những con người đang bền bỉ làm nghề.
