Lớn lên từ tiếng đục, tiếng bào của làng nghề
Với Đỗ Văn Cường, nghề chạm khắc gỗ không phải một lựa chọn đến bất chợt khi trưởng thành, mà đã hiện diện trong cuộc sống từ những năm tháng đầu đời. Lớn lên giữa làng nghề Thiết Úng, anh sớm làm quen với hình ảnh những người thợ miệt mài bên các khối gỗ, những dụng cụ chạm khắc và những sản phẩm được tạo nên qua nhiều công đọan thủ công.
Anh chia sẻ rằng người sinh ra ở làng nghề thường sớm biết đến nghề thông qua môi trường gia đình và cộng đồng. Khi còn nhỏ, những mẩu gỗ vụn, thanh đục và chiếc dùi đã trở thành những món đồ chơi để anh tự tay tạo ra các hình dạng mà mình yêu thích. Chính sự tiếp xúc tự nhiên ấy đã nuôi dưỡng niềm yêu thích với gỗ và khơi gợi khả năng sáng tạo của người thợ trẻ.
Tuy nhiên, lớn lên trong một làng nghề lâu đời không có nghĩa con đường làm nghề chỉ đơn giản là tiếp nối những gì đã có. Khi đã nắm vững các kỹ thuật truyền thống, mỗi người thợ cần tìm ra thế mạnh riêng, lựa chọn dòng sản phẩm phù hợp với khả năng và dành thời gian nghiên cứu để phát triển phong cách của mình.
Đỗ Văn Cường cũng đi theo hướng ấy. Thay vì chỉ tập trung vào những sản phẩm gỗ mỹ nghệ quen thuộc, anh tìm kiếm những đề tài có thể kết hợp kỹ thuật chạm khắc với cảm quan nghệ thuật cá nhân. Quá trình đó đòi hỏi sự kiên trì, bởi để tạo ra một sản phẩm có dấu ấn riêng, người thợ không chỉ cần đôi tay thành thạo mà còn phải có khả năng quan sát, tư duy tạo hình và sự nhạy cảm trước chất liệu.
Năm 2017, anh được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân thành phố Hà Nội. Sau nhiều năm sáng tạo và đóng góp cho nghề truyền thống, anh tiếp tục được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Những ghi nhận này đánh dấu chặng đường nỗ lực của một người thợ trưởng thành từ môi trường làng nghề và từng bước khẳng định tên tuổi bằng chính các tác phẩm của mình.
Tìm lối đi riêng từ những khúc gỗ lũa
Nếu những sản phẩm chạm khắc gỗ truyền thống thường bắt đầu từ một mẫu hình đã được định hình, gỗ lũa lại đặt người nghệ nhân trước một thử thách khác. Những khúc gỗ còn lại sau quá trình tác động lâu dài của thiên nhiên có hình dáng, đường vân và cấu trúc không đồng nhất. Chúng không dễ được đưa vào các khuôn mẫu quen thuộc, nhưng chính sự khác biệt ấy lại mở ra những khả năng sáng tạo mới.
Trong quá trình làm nghề tại Thiết Úng, Đỗ Văn Cường nhận ra tiềm năng của chất liệu này. Thay vì xem gỗ lũa là nguyên liệu khó sử dụng, anh tìm cách khai thác những hình khối tự nhiên, những đường cong và dấu vết thời gian để phát triển một dòng sản phẩm mang phong cách riêng.
Anh lựa chọn hình ảnh hoa sen làm nguồn cảm hứng chủ đạo, đặc biệt là sen vào mùa thu – thời điểm cây sen dần chuyển sang trạng thái tàn phai, khi lá đổi màu, cuống cong xuống và những đài sen mang vẻ đẹp trầm lắng. Đây không phải hình ảnh rực rỡ, thường thấy trong những tác phẩm mô tả hoa sen đang nở, mà là một trạng thái khác của thiên nhiên, nơi vẻ đẹp hiện diện trong sự chuyển biến và dấu ấn của thời gian.
Để tìm được cách thể hiện phù hợp, anh đã dành khoảng ba năm thử nghiệm, trải qua nhiều lần thất bại trước khi tạo ra tác phẩm đầu tiên khiến mình thực sự hài lòng. Quá trình ấy cho thấy sự khác biệt giữa việc làm theo một mẫu có sẵn và sáng tạo trên chất liệu tự nhiên: người nghệ nhân phải liên tục quan sát, điều chỉnh ý tưởng và tìm cách để hình khối vốn có của gỗ hòa hợp với hình tượng mà mình muốn thể hiện.
Với mỗi khúc gỗ lũa, anh không thể áp dụng hoàn toàn cùng một phương án tạo tác. Đường vân, độ cong, phần gỗ còn lại và hình dáng tổng thể đều ảnh hưởng đến cách bố trí cánh sen, lá sen, cuống sen hay đài sen. Bởi vậy, dù cùng khai thác một chủ đề, các tác phẩm vẫn có những đặc điểm riêng, không lặp lại hoàn toàn về hình dáng và cách biểu đạt.
Chính sự kết hợp giữa đặc tính tự nhiên của chất liệu và tư duy sáng tạo của người thợ đã tạo nên dấu ấn trong các tác phẩm sen gỗ lũa của Đỗ Văn Cường.
Sen thu – vẻ đẹp của thời gian và sự chuyển mùa
Hoa sen vốn là hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật Việt Nam, gắn với vẻ đẹp thanh khiết và nhiều tầng ý nghĩa văn hóa, tinh thần. Trong điêu khắc gỗ, hình ảnh sen thường được thể hiện qua những bông hoa đang nở, đài sen, lá sen hoặc các họa tiết trang trí trên đồ thờ và đồ mỹ nghệ.
Đỗ Văn Cường lựa chọn một góc nhìn khác. Trong các tác phẩm của anh, sen không chỉ xuất hiện ở thời điểm rực rỡ nhất mà còn được thể hiện trong những trạng thái chuyển tiếp: bông sen nở, lá sen cong xuống, đài sen già đi và những cành lá mang dấu vết của một mùa đã qua.
Cách lựa chọn đề tài ấy khiến sen thu trở thành một chủ đề có chiều sâu hơn việc mô phỏng hình dáng thực vật. Vẻ đẹp của tác phẩm nằm ở khả năng gợi ra vòng đời của cây sen, từ sinh trưởng đến tàn phai, đồng thời nhắc đến quy luật chuyển đổi của tự nhiên. Sự kết thúc của một mùa không đồng nghĩa với sự chấm dứt, mà có thể là bước chuẩn bị cho một chu kỳ mới.
Theo chia sẻ của nghệ nhân, việc tạo tác sen trên gỗ lũa đòi hỏi người thợ phải quan sát thiên nhiên và suy nghĩ về hình dáng của sản phẩm thay vì chỉ dựa vào một khuôn mẫu cố định. Anh mong muốn những đường nét được chạm khắc phải hòa hợp với hình khối của gỗ, để tác phẩm vừa giữ được đặc điểm của chất liệu, vừa thể hiện được trạng thái sống động của cây sen.
Trong gần 400 tác phẩm điêu khắc gỗ của anh, sen là chủ đề nổi bật. Có những bông sen đang độ nở, có những chiếc lá đã cong xuống và có những đài sen gợi cảm giác về sự chuyển mùa. Khi được đặt cạnh nhau, các tác phẩm tạo thành một thế giới sen với nhiều trạng thái khác nhau, thay vì chỉ tập trung vào vẻ đẹp hoàn mỹ của một hình tượng đơn lẻ.
Điều đáng chú ý là người xem không chỉ nhận ra hình ảnh hoa sen mà còn có thể cảm nhận được thời gian thông qua chính hình dáng của gỗ. Những đường vân tự nhiên, phần gỗ sần sùi và các đoạn cong không đều trở thành một phần của tác phẩm, góp phần tạo nên vẻ đẹp không thể sao chép nguyên vẹn.
Với Đỗ Văn Cường, mỗi khúc gỗ lũa vì thế vừa là nguyên liệu, vừa là điểm khởi đầu cho một quá trình sáng tạo. Người nghệ nhân không hoàn toàn áp đặt ý tưởng lên chất liệu, mà cần tìm hiểu những gì chất liệu đang có để từ đó lựa chọn cách tạo hình phù hợp.
Từ kỹ thuật chạm khắc đến khả năng cảm nhận chất liệu
Để tạo nên một tác phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Theo chia sẻ của Đỗ Văn Cường được Bảo tàng Hà Nội ghi lại, quá trình này bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu và tạo phôi, sau đó là vẽ hình bằng tay, đục lấy nét, xử lý các chi tiết tinh, gọt và hoàn thiện sản phẩm.
Mỗi công đoạn đều có vai trò riêng. Khâu chọn gỗ ảnh hưởng đến hình thức và độ phù hợp của nguyên liệu; bước tạo hình quyết định bố cục tổng thể; những đường đục tiếp theo làm rõ đường nét, hình khối và chi tiết của tác phẩm. Công đoạn hoàn thiện giúp các bộ phận liên kết hài hòa, đồng thời làm nổi bật đặc điểm của chất liệu.
Đối với gỗ lũa, yêu cầu này càng phức tạp bởi người thợ không có một hình mẫu cố định để áp dụng cho mọi sản phẩm. Họ cần cân nhắc hình dáng tự nhiên của khúc gỗ, xác định những phần có thể tận dụng và hình dung cách các chi tiết được tạo ra mà không làm mất đi nét đặc trưng vốn có.
Kỹ thuật vì thế không chỉ nằm ở khả năng sử dụng dụng cụ mà còn ở năng lực phán đoán. Người thợ phải biết nên giữ lại phần nào, cần xử lý đến đâu và làm thế nào để các chi tiết mới không lấn át hình khối tự nhiên của nguyên liệu.
Với những tác phẩm sen thu, điều này đặc biệt quan trọng. Nếu tạo hình quá cứng nhắc, cánh sen và lá sen có thể mất đi sự mềm mại; nếu chỉ chú trọng mô phỏng hình dáng bên ngoài, tác phẩm có thể thiếu cảm giác về sức sống. Sự tinh tế nằm ở việc cân bằng giữa kỹ thuật chạm khắc, hình khối của gỗ và trạng thái mà người nghệ nhân muốn truyền tải.
Qua nhiều năm thực hành, Đỗ Văn Cường từng bước xây dựng phong cách riêng, trong đó sự tỉ mỉ của nghề truyền thống được kết hợp với tinh thần thử nghiệm. Những tác phẩm của anh cho thấy một hướng phát triển của điêu khắc gỗ mỹ nghệ: người thợ không chỉ làm ra sản phẩm đẹp mà còn có thể tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân và cách nhìn riêng về thiên nhiên.
Gắn sáng tạo cá nhân với sự phát triển của làng nghề Thiết Úng
Thiết Úng là một làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ lâu đời của Hà Nội, nơi nhiều thế hệ thợ thủ công đã tạo dựng tên tuổi qua những sản phẩm phục vụ đời sống, không gian thờ tự và nhu cầu trang trí. Truyền thống của làng không chỉ được duy trì bằng những kỹ thuật chung mà còn qua phong cách riêng của từng gia đình, từng nghệ nhân.
Trong môi trường ấy, Đỗ Văn Cường cho rằng người thợ cần tìm được hướng phát triển phù hợp với khả năng của mình. Có người nổi bật với tượng Quan Công, có người được biết đến qua tượng Khổng Minh, tượng Phật hoặc những dòng sản phẩm khác. Sự khác biệt giữa các nghệ nhân góp phần tạo nên diện mạo phong phú cho làng nghề, đồng thời giúp mỗi người xây dựng uy tín dựa trên chất lượng và dấu ấn sáng tạo.
Từ năm 2019, Đỗ Văn Cường giữ chức Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ Thiết Úng. Trên cương vị này, anh quan tâm đến việc quảng bá hình ảnh làng nghề, khuyến khích sáng tạo sản phẩm và tìm kiếm cơ hội để các sản phẩm truyền thống tiếp cận nhiều đối tượng khách hàng hơn.
Anh cũng tham gia các hoạt động xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm thuộc chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP). Theo thông tin do Bảo tàng Hà Nội công bố, cơ sở sản xuất gỗ mỹ nghệ Hồng Cường của gia đình anh có các sản phẩm được công nhận OCOP, trong đó có tượng Chúa sơn lâm, đài nến hoa sen và một số sản phẩm điêu khắc hình động vật.
Những hoạt động này cho thấy việc phát triển làng nghề không chỉ phụ thuộc vào tay nghề của từng người thợ. Sản phẩm cần được giới thiệu đúng cách, có nhận diện riêng và tìm được vị trí trong thị trường. Đối với một làng nghề truyền thống, khả năng kết hợp giữa kỹ thuật, sáng tạo và phát triển thương hiệu có thể mở ra cơ hội để nghề thủ công tiếp tục tạo sinh kế cho cộng đồng.
Dù vậy, với Đỗ Văn Cường, việc đổi mới không nhất thiết đồng nghĩa với từ bỏ phương pháp truyền thống. Máy móc hiện đại có thể hỗ trợ những công đoạn nặng nhọc hoặc cần nhiều nhân lực, nhưng kỹ năng tạo hình, khả năng quan sát và quyết định thẩm mỹ của người nghệ nhân vẫn giữ vai trò quan trọng trong những sản phẩm đòi hỏi sự tinh xảo.
Đưa sản phẩm làng nghề đến gần hơn với công chúng
Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình của Đỗ Văn Cường là việc các tác phẩm của anh được giới thiệu trong những không gian triển lãm và trưng bày văn hóa. Cuối năm 2023, các sản phẩm gắn với làng nghề Thiết Úng được giới thiệu trong khuôn khổ Festival sinh viên nội thất Việt Nam. Những tác phẩm của anh như Quả mít, Sen thu, tượng Phật và Hoa lan cũng xuất hiện trong trưng bày chuyên đề “Tinh hoa làng nghề Việt qua góc nhìn thiết kế nội thất đương đại” tại Bảo tàng Hà Nội.
Việc đưa sản phẩm làng nghề vào không gian trưng bày giúp công chúng tiếp cận nghề chạm khắc gỗ theo một cách khác. Thay vì chỉ nhìn sản phẩm như vật dụng hoặc đồ trang trí, người xem có thể quan sát kỹ hơn kỹ thuật tạo tác, cảm nhận chất liệu và tìm hiểu câu chuyện phía sau mỗi tác phẩm.
Với những tác phẩm sen trên gỗ lũa, quá trình tiếp nhận ấy càng có ý nghĩa. Hình dáng tự nhiên của gỗ khiến mỗi sản phẩm trở thành một trường hợp riêng, khuyến khích người xem quan sát kỹ những đường vân, những chỗ lồi lõm và sự kết hợp giữa phần gỗ nguyên bản với các chi tiết được chạm khắc.
Các tác phẩm của Đỗ Văn Cường cũng được ghi nhận tại những cuộc thi và hoạt động giới thiệu sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Năm 2023, tác phẩm “Liên vũ Đông Đào” của anh được ghi nhận có giải tại Hội thi sản phẩm Làng nghề Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức. Những kết quả này góp phần mở rộng sự hiện diện của sản phẩm làng nghề trong các hoạt động quảng bá và giao lưu nghề nghiệp.
Qua đó, chạm khắc gỗ không chỉ hiện diện trong phạm vi xưởng sản xuất hay thị trường đồ mỹ nghệ mà còn có thể trở thành một hình thức biểu đạt nghệ thuật, kết nối kỹ thuật thủ công với thiết kế và cảm nhận thẩm mỹ đương đại.
Truyền nghề để kinh nghiệm không dừng lại ở một thế hệ
Đối với các làng nghề truyền thống, việc trao truyền kỹ thuật luôn là một vấn đề quan trọng. Tay nghề không chỉ được hình thành qua những hướng dẫn bằng lời mà còn thông qua quá trình quan sát, thực hành, sửa lỗi và tích lũy kinh nghiệm dưới sự chỉ dẫn của người đi trước.
Đỗ Văn Cường trưởng thành trong chính môi trường trao truyền ấy. Từ những ngày làm quen với dụng cụ chạm khắc khi còn nhỏ đến quá trình tự tìm kiếm hướng sáng tạo, hành trình của anh cho thấy vai trò của môi trường gia đình và cộng đồng đối với sự hình thành một người thợ thủ công.
Ngày nay, với vai trò nghệ nhân và Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, anh tiếp tục quan tâm đến việc chia sẻ kinh nghiệm với thế hệ trẻ. Anh xem việc truyền nghề là một cách gìn giữ và phát huy những kinh nghiệm quý báu của thế hệ trước cho tương lai.
Truyền nghề trong chạm khắc gỗ không chỉ là hướng dẫn cách cầm đục hay xử lý một chi tiết. Người học còn cần được rèn luyện khả năng nhìn hình khối, cảm nhận chất liệu, kiên nhẫn với từng công đoạn và hiểu rằng mỗi sản phẩm đều cần sự cân nhắc riêng. Đặc biệt với những dòng sản phẩm sáng tạo trên gỗ lũa, người thợ phải học cách quan sát trước khi quyết định tạo hình, thay vì chỉ làm theo một khuôn mẫu có sẵn.
Việc duy trì những kỹ năng ấy giúp thế hệ sau có nền tảng để tiếp tục phát triển nghề. Đồng thời, mỗi người thợ trẻ cũng có thể tìm ra thế mạnh riêng, góp phần làm phong phú thêm các dòng sản phẩm của làng nghề.
Người nghệ nhân trong hành trình làm mới nghề truyền thống
Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Cường cho thấy sự tiếp nối nghề truyền thống không nhất thiết phải diễn ra bằng việc lặp lại hoàn toàn những sản phẩm của thế hệ trước. Người nghệ nhân có thể giữ gìn kỹ thuật cốt lõi, đồng thời tìm kiếm những đề tài mới, khai thác những chất liệu ít được chú ý và phát triển phong cách sáng tạo của riêng mình.
Với Đỗ Văn Cường, gỗ lũa và sen thu đã trở thành điểm gặp gỡ giữa kinh nghiệm nghề nghiệp, khả năng quan sát thiên nhiên và tư duy nghệ thuật. Những khúc gỗ mang dấu vết của thời gian được chuyển hóa thành hình ảnh sen với nhiều trạng thái khác nhau, gợi nhắc về sự biến đổi, tính liên tục và vẻ đẹp không chỉ nằm ở thời điểm rực rỡ nhất của sự sống.
Câu chuyện của anh cũng phản ánh một hướng đi quan trọng đối với các làng nghề hiện nay: bảo tồn không chỉ là giữ lại công cụ, kỹ thuật hay những mẫu sản phẩm quen thuộc, mà còn tạo điều kiện để người thợ tiếp tục sáng tạo và tìm được chỗ đứng cho nghề trong đời sống đương đại.
Từ những mẩu gỗ vụn thuở nhỏ đến các tác phẩm sen thu được giới thiệu trong không gian trưng bày, Đỗ Văn Cường đã từng bước xây dựng con đường riêng trên nền tảng nghề truyền thống của quê hương. Với anh, mỗi khúc gỗ là một chất liệu khác biệt, mỗi tác phẩm là một quá trình tìm tòi và mỗi sản phẩm hoàn thiện đều mang theo dấu ấn của người tạo tác.
Trong tiếng đục đều đặn của làng nghề Thiết Úng, những đóa sen trên gỗ lũa vì thế không chỉ là sản phẩm mỹ nghệ. Chúng còn là minh chứng cho khả năng sáng tạo của người nghệ nhân, cho sự bền bỉ của một nghề thủ công lâu đời và cho cách di sản có thể tiếp tục sống bằng những hình thức mới mà vẫn giữ được mối liên hệ với truyền thống.
