Từ người lính trở về với nghề của gia đình
Nghệ nhân Đào Ngọc Sọan sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống làm đàn tại làng Đào Xá. Nghề chế tác nhạc cụ ở đây được cho là đã hình thành cách đây khỏang 200 năm, gắn với cụ Đào Xuân Lan, người được cộng đồng địa phương nhắc đến như một trong những người đầu tiên truyền nghề cho con cháu. Qua nhiều thế hệ, nghề làm đàn dần trở thành một dấu ấn riêng của làng, tạo nên danh tiếng cho dòng họ Đào và những người thợ nơi đây.
Tuy sinh ra trong gia đình làm nghề, con đường đến với nghề của Đào Ngọc Soạn không bắt đầu ngay từ thuở nhỏ. Năm 1978, sau khi xuất ngũ trở về, ông được cha trực tiếp chỉ dạy kỹ thuật chế tác đàn. Từ những bài học của người đi trước, ông từng bước làm quen với các công đoạn thủ công, học cách lựa chọn nguyên liệu, xử lý gỗ, tạo hình nhạc cụ và hoàn thiện âm thanh.
Theo các tư liệu báo chí, ông có khoảng 42–44 năm gắn bó với nghề vào giai đoạn 2020–2022. Trong quãng thời gian ấy, nghề làm đàn không chỉ trở thành công việc mưu sinh mà còn là trách nhiệm ông tự nhận lấy đối với gia đình và quê hương.
Đối với một người thợ làm đàn, sự khéo léo của đôi tay là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Người thợ còn phải có khả năng quan sát, sự kiên nhẫn và đôi tai tinh tế để nhận ra những khác biệt trong âm sắc. Một cây đàn có thể hoàn thiện về hình dáng nhưng vẫn chưa đạt yêu cầu nếu tiếng đàn chưa đúng với mục đích sử dụng. Bởi vậy, quá trình học nghề đòi hỏi thời gian dài, sự chăm chỉ và khả năng tích lũy kinh nghiệm qua từng sản phẩm.
Đào Ngọc Soạn đã đi qua quá trình ấy bằng sự bền bỉ của một người thợ thủ công, từng bước nắm vững kỹ thuật và xây dựng uy tín riêng. Những cây đàn do ông và gia đình chế tác được đánh giá cao về chất lượng, độ chuẩn xác của âm thanh và sự chỉn chu trong hoàn thiện.
Để mỗi cây đàn có một tiếng nói riêng
Nhắc đến nghề làm đàn Đào Xá là nhắc đến một hệ thống kỹ thuật thủ công đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức nghề mộc, kinh nghiệm chế tác và khả năng thẩm âm. Tại xưởng của gia đình Đào Ngọc Soạn, các công đoạn được thực hiện nối tiếp nhau, từ lựa chọn gỗ, phơi và xử lý nguyên liệu đến tạo hình, ghép các bộ phận, hoàn thiện bề mặt, lắp dây và chỉnh âm.
Những loại gỗ như gỗ trắc, gỗ vông đồng hay gỗ nhãn từng được sử dụng trong chế tác các loại đàn truyền thống. Tùy từng loại nhạc cụ, người thợ phải điều chỉnh cách xử lý vật liệu, độ dày của thùng đàn, cấu tạo bộ phận cộng hưởng và các chi tiết liên quan. Một số nhạc cụ còn có những công đoạn đặc thù như bịt da, khảm trai hoặc chạm khắc trang trí.
Gia đình ông Soạn chế tác nhiều loại đàn dân tộc có dây, trong đó có đàn bầu, đàn nhị, đàn tam, đàn tứ, đàn nguyệt, đàn đáy, đàn tỳ bà và đàn thập lục. Mỗi loại đàn phục vụ những nhu cầu âm nhạc khác nhau, vì thế không thể áp dụng hoàn toàn cùng một cách làm cho tất cả sản phẩm.
Điều này thể hiện rõ ở công đoạn chỉnh âm. Cùng là đàn nguyệt, cây đàn phục vụ hát văn có thể cần sắc thái âm thanh khác với cây đàn dùng trong biểu diễn sân khấu. Tương tự, yêu cầu về âm thanh của từng nhạc cụ còn phụ thuộc vào thể loại âm nhạc và mong muốn của người sử dụng.
Theo những người thợ trong gia đình, chỉ một thay đổi nhỏ về độ dày của thùng đàn, cách đục hoặc mức độ xử lý gỗ cũng có thể làm âm thanh khác đi. Vì vậy, người thợ không thể chỉ làm theo một khuôn mẫu cố định, mà cần biết lắng nghe, so sánh và điều chỉnh để cây đàn đạt được âm sắc mong muốn.
Đó cũng là điểm đặc biệt trong nghề của Đào Ngọc Soạn. Ông không chỉ tạo ra hình dáng của một nhạc cụ mà còn phải hoàn thiện khả năng phát âm của nó. Những thao tác như bào, đục, ghép hay căn chỉnh vì thế đều đòi hỏi sự chính xác. Khi cây đàn đã hoàn thành về hình thức, người thợ vẫn cần kiểm tra âm thanh và tiếp tục điều chỉnh nếu cần thiết.
Với những người làm nghề lâu năm, kinh nghiệm ấy không hoàn toàn nằm trong các quy trình có thể ghi chép thành văn bản. Nó được hình thành qua nhiều năm trực tiếp làm đàn, nghe tiếng đàn và nhận biết những khác biệt rất nhỏ mà người chưa có kinh nghiệm khó nhận ra.
Người góp sức khôi phục nghề làm đàn Đào Xá
Nghề làm đàn từng là một trong những nghề thủ công nổi tiếng của Đào Xá. Theo các tư liệu về làng nghề, khỏang hai thế kỷ trước, nghề được truyền dạy trong dòng họ rồi dần phát triển rộng hơn trong cộng đồng. Có thời kỳ, nhiều người Đào Xá mang nghề vào khu vực nội thành Hà Nội, hình thành những nhóm thợ và cơ sở chuyên chế tác, buôn bán nhạc cụ.
Tuy nhiên, cùng với những biến động kinh tế và sự thay đổi trong đời sống âm nhạc, nghề làm đàn truyền thống cũng trải qua nhiều giai đoạn khó khăn. Khi nhu cầu đối với một số loại nhạc cụ suy giảm, nhiều người thợ phải chuyển sang nghề khác để bảo đảm cuộc sống. Những công đoạn chế tác đòi hỏi thời gian học nghề dài, trong khi thu nhập không ổn định, cũng khiến việc thu hút người trẻ trở nên khó khăn.
Đào Ngọc Soạn là một trong những người kiên trì bám trụ với nghề trong giai đoạn ấy. Có thời gian phải chuyển sang làm mộc, đóng bàn ghế để mưu sinh, ông vẫn không từ bỏ mong muốn khôi phục nghề truyền thống. Ông từng mở lớp hướng dẫn làm đàn, tạo điều kiện để những người quan tâm học hỏi kỹ thuật và tiếp cận với công việc của người thợ chế tác nhạc cụ.
Đối với ông, việc phục hồi nghề không thể chỉ dựa vào danh tiếng đã có của làng. Nếu không còn người biết làm đàn, những kỹ thuật từng được truyền qua nhiều thế hệ sẽ dần mất đi. Bởi vậy, bên cạnh việc duy trì cơ sở sản xuất của gia đình, ông còn quan tâm đến việc hướng dẫn người học và khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu nghề.
Nỗ lực ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một gia đình làm nghề. Mỗi người học được kỹ thuật chế tác, mỗi cây đàn tiếp tục được hoàn thiện và sử dụng trong đời sống âm nhạc đều góp phần duy trì sự hiện diện của nghề làm đàn Đào Xá.
Năm 2009, Đào Xá được công nhận là làng nghề truyền thống của thành phố Hà Nội. Dù vậy, việc được công nhận không đồng nghĩa với việc nghề đã hết khó khăn. Những người như Đào Ngọc Soạn vẫn phải đối diện với bài toán làm thế nào để duy trì sản xuất, tìm đầu ra cho sản phẩm và khuyến khích người trẻ tiếp tục học nghề.
Truyền nghề – trao lại nhiều hơn những kỹ thuật làm đàn
Trong gia đình Đào Ngọc Soạn, nghề làm đàn được duy trì qua bốn thế hệ. Tuy nhiên, sự tiếp nối ấy không diễn ra một cách tự nhiên hay dễ dàng. Người học phải dành nhiều thời gian để làm quen với nguyên liệu, nắm được các công đoạn và tích lũy kinh nghiệm trước khi có thể tự mình hoàn thiện một cây đàn.
Khi tuổi cao, ông Soạn càng chú trọng đến việc truyền nghề cho con trai, con cháu và những người muốn theo học. Gia đình ông thực hiện phần lớn các công đoạn chế tác, từ chọn gỗ, tạo hình, ghép đàn đến sơn hoàn thiện; một số công đoạn chuyên biệt như khảm trai có thể cần đến người thợ khác.
Cách truyền nghề trong gia đình chủ yếu dựa trên việc hướng dẫn trực tiếp. Người học quan sát thao tác của người đi trước, thực hành từng công đoạn rồi được chỉ dẫn cách sửa những điểm chưa đạt. Những kiến thức tưởng như đơn giản, chẳng hạn cách nhận biết gỗ phù hợp, xác định độ dày của thùng đàn hay điều chỉnh âm thanh, thực chất được tích lũy qua nhiều năm làm nghề.
Bởi vậy, truyền nghề không chỉ là trao lại một chuỗi thao tác kỹ thuật. Đó còn là quá trình chuyển giao kinh nghiệm, cách đánh giá chất lượng sản phẩm và sự nhạy cảm nghề nghiệp được hình thành qua thời gian.
Đào Ngọc Soạn cũng từng mong muốn mở rộng hoạt động truyền dạy cho những người trẻ ngoài gia đình. Ông sẵn sàng hướng dẫn người học với mong muốn có thêm người biết làm đàn, qua đó duy trì nền tảng kỹ thuật của làng nghề. Với ông, một người trẻ tiếp tục học nghề không chỉ là một người thợ mới, mà còn là cơ hội để những kinh nghiệm của thế hệ trước được vận dụng trong tương lai.
Những nỗ lực ấy cho thấy vai trò của nghệ nhân trong bảo tồn làng nghề không dừng ở việc tạo ra sản phẩm có chất lượng. Người nghệ nhân còn là người giữ tri thức nghề, đào tạo lớp kế cận và tạo điều kiện để kỹ năng thủ công tiếp tục được thực hành trong đời sống.
Di sản còn lại sau một đời làm nghề
Đầu năm 2022, Nghệ nhân Ưu tú Đào Ngọc Soạn qua đời ở tuổi khoảng 80. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương đối với gia đình và những người gắn bó với làng nghề Đào Xá. Trước khi qua đời, ông đã tặng thôn Đào Xá 11 cây đàn dân tộc để trưng bày tại nhà văn hóa, phục vụ việc giới thiệu và giáo dục thế hệ trẻ về nghề làm đàn truyền thống của địa phương.
Những cây đàn ấy không chỉ là sản phẩm của một người thợ. Chúng còn là tư liệu vật chất về một nghề thủ công, phản ánh kỹ thuật chế tác và dấu ấn của người nghệ nhân đã dành nhiều năm gắn bó với công việc này. Việc lưu giữ và giới thiệu các nhạc cụ giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về một thời kỳ nghề làm đàn từng phát triển mạnh ở Đào Xá.
Sau khi ông qua đời, con trai ông là Đào Anh Tuấn tiếp tục nỗ lực duy trì nghề của gia đình. Việc người thân tiếp nối công việc chế tác mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh số hộ làm đàn tại làng ngày càng ít. Dẫu vậy, sự tiếp nối trong phạm vi gia đình vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn, từ nguồn nguyên liệu, thị trường tiêu thụ đến thời gian cần thiết để đào tạo người thợ lành nghề.
Câu chuyện của Đào Ngọc Soạn vì thế đặt ra một vấn đề rộng hơn đối với việc bảo tồn nghề thủ công truyền thống: làm thế nào để tri thức của nghệ nhân không chỉ được ghi lại sau khi họ qua đời, mà còn tiếp tục được thực hành bởi những người có khả năng và điều kiện theo nghề.
Một cây đàn có thể được trưng bày trong nhà văn hóa, một kỹ thuật có thể được ghi chép trong tài liệu, nhưng để nghề thực sự sống tiếp, vẫn cần có người trực tiếp lựa chọn gỗ, tạo hình, căn chỉnh và làm ra những cây đàn mới. Bảo tồn nghề làm đàn không chỉ là lưu giữ những sản phẩm đã hoàn thành, mà còn là duy trì quá trình lao động đã tạo ra chúng.
Giữ tiếng đàn cũng là giữ ký ức của làng nghề
Điều làm nên dấu ấn của Nghệ nhân Ưu tú Đào Ngọc Soạn không chỉ là số năm ông gắn bó với nghề hay những danh hiệu đã đạt được. Giá trị trong hành trình của ông nằm ở sự kiên trì với một công việc đòi hỏi nhiều thời gian, kỹ thuật và sự nhạy cảm, trong bối cảnh nghề truyền thống không phải lúc nào cũng mang lại thu nhập ổn định.
Từ người lính trở về với nghề của gia đình năm 1978, ông đã dành hơn bốn thập niên để chế tác nhạc cụ, góp sức duy trì nghề làm đàn Đào Xá và truyền lại những kinh nghiệm mình tích lũy được. Ông hiểu rằng một cây đàn không chỉ là vật dụng tạo ra âm thanh, mà còn là kết quả của tri thức thủ công được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Những kỹ thuật lựa chọn gỗ, tạo hình thùng đàn, xử lý bề mặt và chỉnh âm đã làm nên chất lượng của nhạc cụ Đào Xá. Nhưng để các kỹ thuật ấy tiếp tục tồn tại, cần nhiều hơn đôi bàn tay khéo léo của một nghệ nhân: cần người học nghề, cần không gian thực hành, cần người sử dụng nhạc cụ và cần sự quan tâm dành cho những giá trị văn hóa mà nghề làm đàn mang theo.
Hành trình của Đào Ngọc Soạn là câu chuyện về một người thợ đã cố gắng giữ lại nghề của gia đình và quê hương bằng chính công việc hằng ngày. Từ xưởng làm đàn đến những lớp truyền nghề, từ các sản phẩm phục vụ nghệ thuật truyền thống đến 11 cây đàn được ông trao tặng cho thôn trước khi qua đời, những đóng góp ấy tạo thành một phần ký ức của làng nghề Đào Xá.
Ngày nay, khi nhắc đến Đào Xá, người ta không chỉ nhớ đến những cây đàn dân tộc mà còn nhớ đến những người thợ đã dành cả cuộc đời để làm nên chúng. Với Nghệ nhân Ưu tú Đào Ngọc Soạn, di sản lớn nhất không chỉ nằm trong những cây đàn ông để lại, mà còn ở kỹ thuật, kinh nghiệm và tình yêu nghề mà ông đã cố gắng trao truyền cho thế hệ sau.
Giữ tiếng đàn Đào Xá, vì thế, cũng là giữ lại một phần ký ức văn hóa của làng – nơi những thanh gỗ bình dị, qua bàn tay và đôi tai của người thợ, trở thành nhạc cụ góp tiếng vào đời sống âm nhạc truyền thống Việt Nam.
