Từ những mũi kim đầu tiên đến niềm say mê nghề thêu
Vũ Văn Giỏi sinh ra và lớn lên tại Đông Cứu, ngôi làng có truyền thống thêu tay lâu đời ở phía nam Hà Nội. Nghề thêu đã hiện diện trong đời sống của gia đình ông qua nhiều thế hệ, vì vậy việc tiếp xúc với kim, chỉ, vải và những họa tiết thêu gần như trở thành một phần tự nhiên của tuổi thơ.
Từ khi khoảng sáu tuổi, ông đã được ông bà, cha mẹ hướng dẫn những thao tác đầu tiên: cách cầm kim, lựa chọn chỉ, phối màu và nhận biết chất liệu vải. Những bài học ban đầu tưởng chừng đơn giản ấy dần trở thành nền tảng cho quá trình rèn luyện tay nghề sau này.
Tuy nhiên, thêu trang phục cung đình khác xa việc hoàn thành một sản phẩm thêu thông thường. Người thợ không chỉ cần khéo tay mà còn phải hiểu đặc điểm của từng loại trang phục, quy tắc sử dụng màu sắc, cách sắp xếp hoa văn và những kỹ thuật thêu phù hợp với từng chi tiết. Một đường chỉ có thể làm thay đổi độ nổi của họa tiết; một sắc màu không phù hợp có thể khiến tổng thể trang phục mất đi vẻ hài hòa.
Bởi vậy, quá trình theo nghề của Vũ Văn Giỏi không dừng lại ở việc tiếp nhận kỹ thuật từ gia đình. Ông dành nhiều năm nghiên cứu tư liệu, tìm hiểu những mẫu trang phục còn lưu giữ, quan sát hoa văn và thử nghiệm các phương pháp thêu để từng bước phục dựng những bộ y phục cổ.
Bước ngoặt đến vào những năm 1990, khi ông bắt đầu theo đuổi việc phục dựng trang phục hoàng cung. Những đơn đặt hàng đầu tiên mở ra một hướng đi mới, nhưng cũng đặt ông trước nhiều khó khăn: tư liệu không đầy đủ, nguyên liệu khó tìm và những yêu cầu kỹ thuật khắt khe mà người thợ không thể giải quyết chỉ bằng kinh nghiệm thêu thông thường.
Trong hành trình làm nghề của ông, việc phục dựng có những lúc khiến ông nản lòng bởi khối lượng công việc lớn và thời gian thực hiện kéo dài. Nhưng chính sự tò mò đối với trang phục xưa cùng mong muốn giữ lại kỹ thuật của cha ông đã giúp ông tiếp tục theo đuổi con đường này.
Phục dựng long bào – công việc đòi hỏi sự chính xác trong từng đường kim
Trong sự nghiệp của Vũ Văn Giỏi, phục dựng long bào là một trong những công việc tiêu biểu, thể hiện rõ nhất sự kết hợp giữa kỹ năng thủ công, khả năng nghiên cứu và hiểu biết về trang phục lịch sử.
Long bào không đơn thuần là một chiếc áo được trang trí bằng những hình thêu cầu kỳ. Hình tượng rồng, mây, sóng nước, hoa lá cùng cách bố trí các họa tiết đều mang ý nghĩa biểu tượng và gắn với quy tắc tạo hình của trang phục cung đình. Để tái hiện một bộ long bào, người thợ phải tìm hiểu không chỉ hình dáng tổng thể mà còn cả cấu trúc hoa văn, màu sắc, chất liệu và kỹ thuật tạo hình trên bề mặt vải.
Vũ Văn Giỏi từng chia sẻ về sự khác biệt trong kỹ thuật thêu giữa các loại trang phục. Chẳng hạn, theo những tư liệu về nghề của ông, long bào của vua sử dụng chỉ thêu se hai chiều, trong khi áo hoàng hậu có những yêu cầu khác về loại chỉ. Màu sắc cũng cần được lựa chọn và phối hợp cẩn thận để tạo nên độ chuyển sắc, độ nổi và hiệu ứng thị giác phù hợp với mẫu trang phục.
Đối với những họa tiết phức tạp như rồng, phượng hay vân mây, người thợ phải vận dụng các kỹ thuật thêu truyền thống của Đông Cứu để tạo độ nổi, sự chuyển động và chiều sâu cho hình thêu. Những kỹ thuật như thêu nhồi, xử lý kim tuyến và điều chỉnh hướng chỉ giúp họa tiết không chỉ hiện lên bằng màu sắc mà còn có hình khối và sắc thái riêng khi nhìn từ các góc độ khác nhau.
Điều khó nhất không nằm ở việc làm cho chiếc áo trở nên đẹp mắt, mà là tìm cách tái hiện những đặc điểm của mẫu cổ trong điều kiện tư liệu và nguyên liệu có thể không còn đầy đủ. Với các triều đại còn lưu giữ nhiều mẫu trang phục, người thợ có cơ sở để đối chiếu. Nhưng với những giai đoạn xa hơn, việc phục dựng đòi hỏi quá trình nghiên cứu, so sánh và đưa ra những lựa chọn thận trọng.
Bởi vậy, công việc của Vũ Văn Giỏi nằm ở ranh giới giữa nghệ thuật thủ công và nghiên cứu di sản. Mỗi sản phẩm hoàn thành là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau: tìm hiểu tư liệu, nghiên cứu mẫu, lựa chọn chất liệu, xây dựng bố cục hoa văn, thử nghiệm kỹ thuật rồi mới tiến hành thêu và hoàn thiện.
Đưa trang phục cung đình của các triều đại trở lại đời sống
Trong gần bốn thập niên theo đuổi nghề, Vũ Văn Giỏi đã tham gia phục dựng nhiều bộ trang phục cung đình thuộc các triều đại Đinh, Lý, Trần, Lê, Trịnh và Nguyễn. Ông cùng những người thợ cộng sự thực hiện các mẫu long bào, áo hoàng hậu, trang phục hoàng thái tử và những loại y phục gắn với hoàng gia.
Một số tác phẩm tiêu biểu gắn với tên tuổi ông là những bộ long bào được phục dựng theo trang phục của vua Đồng Khánh, vua Khải Định và Thái hậu Từ Cung. Đến năm 2022, ông đã dành khoảng 30 năm cho công việc phục dựng và thực hiện hơn 30 bộ long bào các loại.
Trước đó, năm 1998, ông cùng tám người thợ làng nghề bắt đầu thực hiện bộ long bào gắn với hình ảnh vua Bảo Đại khi lên ngôi Hòang thái tử năm 1926. Công việc kéo dài đến tháng 12/1999 mới hòan thành. Riêng chiếc áo này sử dụng nhiều lọai vải, chỉ tơ tằm, kim tuyến và các vật liệu trang trí, cho thấy quy mô công phu của một sản phẩm phục dựng trang phục cung đình.
Những bộ y phục ấy không chỉ phục vụ nhu cầu trưng bày hay biểu diễn. Chúng còn giúp công chúng có cơ hội hình dung cụ thể hơn về nghệ thuật trang phục trong lịch sử Việt Nam, từ kỹ thuật xử lý chất liệu đến cách sử dụng biểu tượng và tổ chức hoa văn.
Trong bối cảnh nhiều mẫu trang phục cổ không còn được lưu giữ nguyên vẹn, việc phục dựng cũng đặt ra yêu cầu phải phân biệt giữa hiện vật lịch sử và sản phẩm phục dựng dựa trên tư liệu. Giá trị của người nghệ nhân vì thế không chỉ nằm ở khả năng tạo ra một bộ áo đẹp, mà còn ở quá trình nghiên cứu và giải thích cơ sở kỹ thuật, thẩm mỹ cho sản phẩm.
Đông Cứu – nơi lưu giữ những kỹ thuật thêu cổ
Muốn hiểu hành trình của Vũ Văn Giỏi, cần đặt ông trong không gian văn hóa của làng thêu Đông Cứu. Nơi đây nổi tiếng với nghề thêu tay, đặc biệt là các sản phẩm phục vụ nghi lễ, tín ngưỡng và trang phục cung đình.
Theo những tư liệu về lịch sử làng nghề, Đông Cứu gắn với truyền thuyết về ông tổ nghề Lê Công Hành, người được cho là đã học kỹ thuật thêu trong chuyến đi sứ phương Bắc rồi truyền dạy lại cho người dân. Làng nghề có lịch sử lâu đời và từng chuyên chế tác trang phục, đồ thờ cùng các vật phẩm phục vụ tầng lớp hoàng gia, quan lại trong xã hội xưa.
Điểm đặc biệt của nghề thêu Đông Cứu nằm ở hệ thống kỹ thuật được tích lũy và truyền lại qua nhiều thế hệ. Người thợ không chỉ cần biết cách đưa kim xuyên qua vải mà còn phải nắm được cách xử lý từng loại chỉ, cách tạo độ nổi cho hình thêu, cách kết hợp kim tuyến và cách điều chỉnh hướng mũi chỉ để đạt hiệu quả thẩm mỹ mong muốn.
Trong quá trình phát triển của làng nghề, những kỹ thuật này được vận dụng vào nhiều sản phẩm khác nhau, từ áo lễ, trang phục tín ngưỡng đến y phục cung đình. Tuy nhiên, khi thị trường thay đổi, những sản phẩm đòi hỏi thời gian thực hiện dài và tay nghề chuyên biệt như long bào không phải lúc nào cũng có đầu ra ổn định. Việc truyền nghề cũng gặp khó khăn khi không phải người thợ thêu nào cũng có thể thực hiện các kỹ thuật phục dựng phức tạp.
Vũ Văn Giỏi là một trong những nghệ nhân kiên trì theo đuổi dòng sản phẩm đặc biệt này. Thay vì chỉ tập trung vào những mặt hàng dễ tiêu thụ hơn, ông dành nhiều thời gian nghiên cứu và khôi phục các kỹ thuật thêu gắn với trang phục cung đình. Công việc ấy góp phần duy trì một hướng thực hành chuyên sâu của làng nghề, đồng thời mở ra khả năng đưa kỹ thuật thêu truyền thống vào các hoạt động nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu di sản.
Truyền nghề và giữ gìn tri thức phía sau sản phẩm
Với một nghề thủ công như thêu phục dựng, việc giữ nghề không thể chỉ dựa vào những sản phẩm đã hoàn thành. Điều quan trọng không kém là duy trì được đội ngũ người thợ có khả năng thực hiện từng công đoạn và hiểu vì sao một kỹ thuật cần được sử dụng theo cách nhất định.
Trong quá trình làm việc, Vũ Văn Giỏi phối hợp với những người thợ làng nghề để hoàn thành các bộ trang phục có nhiều chi tiết phức tạp. Mỗi người có thể đảm nhận một phần việc, nhưng toàn bộ sản phẩm phải tuân theo một bố cục thống nhất, từ màu sắc, hướng thêu đến độ nổi của họa tiết. Điều này đòi hỏi người tổ chức thực hiện phải nắm chắc kỹ thuật và có khả năng kiểm soát chất lượng của từng công đoạn.
Thách thức nằm ở chỗ, biết thêu và biết phục dựng không hoàn toàn giống nhau. Một người thợ có thể tạo ra những đường chỉ đẹp, nhưng để thêu đúng phong cách của một loại trang phục cổ, họ còn phải hiểu đặc điểm của mẫu, quy tắc sử dụng họa tiết và cách xử lý chất liệu tương ứng. Đây là vốn tri thức được hình thành qua nhiều năm thực hành, quan sát và sửa sai.
Bởi vậy, việc truyền nghề cần nhiều hơn những hướng dẫn thao tác đơn lẻ. Người học phải được tiếp cận với kỹ thuật truyền thống, hiểu quy trình thực hiện và có cơ hội tham gia vào những sản phẩm thực tế. Khi tri thức ấy được chuyển giao đầy đủ hơn, nghề thêu mới có cơ hội tiếp tục tồn tại như một thực hành sống, thay vì chỉ còn lại trong các sản phẩm trưng bày.
Câu chuyện của Vũ Văn Giỏi cũng phản ánh một vấn đề chung của nhiều làng nghề truyền thống: làm thế nào để cân bằng giữa yêu cầu bảo tồn kỹ thuật cổ với nhu cầu kinh tế của người thợ. Những sản phẩm phục dựng có giá trị văn hóa cao thường cần thời gian dài, kỹ thuật chuyên biệt và nguồn lực đáng kể. Vì vậy, duy trì nghề không chỉ là trách nhiệm của từng nghệ nhân mà còn cần sự quan tâm của các cơ quan văn hóa, bảo tàng, nhà nghiên cứu và những đơn vị sử dụng sản phẩm di sản.
Ký ức trên từng đường chỉ
Một bộ long bào có thể gây ấn tượng bởi màu sắc rực rỡ, hình rồng uy nghi hay những đường kim tuyến lấp lánh. Nhưng để tạo nên những chi tiết ấy, người nghệ nhân phải thực hiện một quá trình lao động kéo dài, trong đó từng mũi thêu đều cần được cân nhắc và kiểm soát.
Qua hành trình của Vũ Văn Giỏi, nghề thêu hiện lên không chỉ như một kỹ năng thủ công mà còn là cách tiếp cận quá khứ bằng thực hành. Người nghệ nhân phải tìm hiểu những dấu vết còn lại của trang phục xưa, đối chiếu tư liệu, thử nghiệm kỹ thuật và sử dụng kinh nghiệm của mình để tái hiện những chi tiết đã bị thời gian làm mai một.
Công việc này cũng nhắc chúng ta rằng di sản không phải lúc nào cũng tồn tại dưới dạng một hiện vật nguyên vẹn. Có những giá trị được lưu giữ trong kỹ thuật, trong cách người thợ lựa chọn vật liệu, trong kinh nghiệm xử lý hoa văn và trong khả năng truyền lại những thao tác tưởng như nhỏ bé cho thế hệ sau.
Với Vũ Văn Giỏi, mỗi bộ trang phục được phục dựng là kết quả của sự kiên trì và tình yêu dành cho nghề truyền thống. Từ những bài học cầm kim thuở nhỏ đến quá trình nghiên cứu và phục dựng trang phục của nhiều triều đại, ông đã góp phần làm cho nghệ thuật thêu cung đình tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Giữa những thay đổi của làng nghề và nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, hành trình ấy cho thấy việc bảo tồn không nhất thiết chỉ là giữ nguyên những gì đã có. Đôi khi, bảo tồn còn là tìm cách làm cho kỹ thuật cũ tiếp tục được thực hành, để những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ không bị đứt đoạn.
Từ Đông Cứu, những đường kim của Nghệ nhân Nhân dân Vũ Văn Giỏi đã góp phần nối liền kỹ thuật thêu truyền thống với ký ức về trang phục cung đình Việt Nam. Và cũng từ công việc tỉ mỉ ấy, giá trị của một làng nghề được tiếp tục kể lại bằng chính đôi tay của những người đang gìn giữ nghề hôm nay.
