Từ cậu bé làng nghề đến người thợ thêu tài hoa
Nguyễn Quốc Sự sinh năm 1942 tại thôn Khoái Nội, xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, Hà Nội trước đây. Ông trưởng thành trong môi trường mà nghề thêu ren đã gắn bó với đời sống và sinh kế của nhiều thế hệ người dân. Những khung thêu, cuộn chỉ màu và các sản phẩm thủ công quen thuộc trở thành một phần trong không gian sống, sớm khơi dậy ở ông niềm yêu thích đối với nghề truyền thống.
Năm 13 tuổi, ông chính thức học thêu để tiếp nối nghề của gia đình. Từ những công việc ban đầu, ông từng bước rèn luyện kỹ thuật, học cách phối màu và xử lý đường kim, mũi chỉ sao cho hình ảnh hiện lên tự nhiên trên mặt vải. Năm 16 tuổi, ông được nhận vào làm tại Hợp tác xã thêu Hợp Tiến và đảm nhiệm công việc kỹ thuật. Theo các tư liệu báo chí, ông là một trong những người trẻ nhất được giao vị trí này tại thời điểm đó.
Làm việc trong môi trường hợp tác xã giúp ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều loại sản phẩm, nâng cao tay nghề và hiểu rõ hơn yêu cầu của nghề thêu thủ công. Tuy nhiên, điều khiến Nguyễn Quốc Sự dần tạo nên dấu ấn riêng không chỉ là khả năng thêu đẹp, mà còn là khát vọng vượt qua giới hạn của những mẫu thêu thông thường để tạo ra những bức tranh có chiều sâu và biểu cảm.
Nghề thêu tay đòi hỏi sự phối hợp giữa kỹ thuật thủ công và tư duy tạo hình. Người thợ phải tính toán cách sử dụng màu sắc, hướng đi của đường chỉ và độ chuyển sắc để tái hiện hình ảnh trên chất liệu vải. Với tranh chân dung, yêu cầu ấy càng khắt khe hơn bởi một đường nét thiếu chính xác có thể khiến gương mặt mất đi vẻ tự nhiên.
Chính quá trình học hỏi, thực hành và không ngừng tìm tòi đã giúp Nguyễn Quốc Sự xây dựng phong cách thêu riêng, gắn với khả năng thể hiện thần thái nhân vật. Ông dần trở thành người thợ nổi tiếng trong làng nghề, được biết đến với biệt danh “người vẽ tranh bằng chỉ”.
Khi đường kim, mũi chỉ trở thành nét vẽ
Trong sự nghiệp của Nguyễn Quốc Sự, bước ngoặt quan trọng gắn với việc thêu chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo các bài viết về nghệ nhân, vào năm 1972, trong chuyến thăm Hợp tác xã thêu Hợp Tiến, Tổng Bí thư Lê Duẩn đánh giá cao những sản phẩm thêu thủ công nhưng đặt vấn đề về việc chưa có bức tranh thêu chân dung Bác Hồ.
Câu chuyện ấy khiến Nguyễn Quốc Sự trăn trở và thôi thúc ông thử sức với một đề tài đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao. Để thực hiện được ý tưởng, ông theo học hội họa tại Trường Mỹ nghệ Hà Tây, bổ sung kiến thức về hình họa, bố cục và màu sắc cho vốn kỹ thuật thêu đã tích lũy từ trước.
Sau quá trình học tập, ông bắt tay vào thực hiện bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công việc kéo dài nhiều tháng, với sự tập trung vào từng chi tiết trên khuôn mặt. Từ vầng trán, ánh mắt, nụ cười đến chòm râu, mỗi phần đều cần được tính toán kỹ lưỡng để đường chỉ không chỉ tái hiện hình dáng mà còn truyền tải được nét biểu cảm của nhân vật.
Bức tranh trở thành tác phẩm ghi dấu ấn sâu đậm trong sự nghiệp của ông. Điều đặc biệt không chỉ nằm ở mức độ chân thực mà còn ở khả năng thể hiện thần thái của Bác Hồ bằng chất liệu chỉ thêu. Theo các bài viết của VietnamPlus và Báo Công Thương giai đoạn 2020–2021, tác phẩm được nghệ nhân trân trọng lưu giữ như một kỷ vật quan trọng trong hành trình làm nghề.
Từ thành công đó, Nguyễn Quốc Sự tiếp tục phát triển kỹ thuật thêu truyền thần, đưa cách tiếp cận của hội họa vào nghệ thuật thêu tay. Những đường chỉ trở thành phương tiện tạo hình; độ dài, hướng đi và sắc độ của từng mũi thêu được vận dụng để thể hiện ánh sáng, bóng đổ và sự chuyển động tinh tế trên bề mặt tác phẩm.
Theo quan niệm của ông, thêu chân dung đòi hỏi độ chính xác rất cao. Nhưng chỉ chính xác về đường nét thôi vẫn chưa đủ. Người nghệ nhân cần hiểu được đặc điểm của nhân vật, nắm bắt biểu cảm và phối hợp màu sắc sao cho hình ảnh không bị cứng hay phẳng. Đó là sự kết hợp giữa kỹ thuật, kiến thức mỹ thuật và khả năng cảm nhận của người làm nghề.
Những tác phẩm tiêu biểu và dấu ấn riêng
Bên cạnh bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nguyễn Quốc Sự còn thực hiện nhiều tác phẩm thêu với đề tài và phong cách khác nhau, từ chân dung, phong cảnh đến tĩnh vật và hình tượng nghệ thuật.
Một trong những tác phẩm nổi bật là bức tranh thêu nàng Mona Lisa. Theo VietnamPlus, ông dành hơn hai năm để hoàn thiện tác phẩm và coi đây là vật quý, không muốn bán dù có nhiều người hỏi mua. Bức tranh thể hiện rõ yêu cầu khắt khe của nghệ nhân đối với việc tái hiện biểu cảm khuôn mặt, sắc độ và những đường nét đặc trưng của nhân vật.
Một tác phẩm khác là tranh thêu thần Brahma của Ấn Độ, được ông hoàn thiện trong khoảng một năm. Với đề tài này, người thợ không chỉ cần thể hiện hình dáng mà còn phải tạo nên sắc thái uy nghiêm của hình tượng thông qua màu sắc và cách xử lý từng chi tiết.
Đối với tranh phong cảnh, Nguyễn Quốc Sự chú trọng khả năng tái hiện không gian và cảm giác tự nhiên của cảnh vật. Dòng nước, tán cây, bầu trời hay những cụm hoa không chỉ được thể hiện bằng việc lựa chọn đúng màu chỉ mà còn bằng cách sắp xếp đường nét và độ chuyển sắc. Qua kỹ thuật thêu, cảnh vật được tái hiện trên nền vải với những lớp màu đan xen, tạo cảm giác về chiều sâu và ánh sáng.
Các tác phẩm cho thấy phạm vi sáng tạo của nghệ thuật thêu tay rộng hơn việc trang trí trên chất liệu vải. Khi được thực hiện ở trình độ cao, chỉ thêu có thể trở thành ngôn ngữ tạo hình, giúp người nghệ nhân kể chuyện bằng màu sắc, đường nét và kết cấu.
Với Nguyễn Quốc Sự, mỗi tác phẩm là kết quả của một quá trình lao động nghệ thuật đòi hỏi sự tỉ mỉ. Ông không xem tranh thêu đơn thuần là một món hàng thủ công, mà chú trọng đến giá trị thẩm mỹ và dấu ấn riêng của người thực hiện. Quan điểm ấy cũng thể hiện cách ông tiếp cận nghề: bảo đảm chất lượng sản phẩm phải đi đôi với sáng tạo và sự nghiêm túc trong từng công đoạn.
Từ người thợ giỏi đến người phát triển nghề thêu
Không chỉ dành tâm huyết cho các tác phẩm của mình, Nguyễn Quốc Sự còn gắn bó với việc tổ chức sản xuất và tạo điều kiện để những người thợ trong làng có việc làm ổn định.
Năm 1975, ông mở xưởng thêu riêng, từng bước phát triển hoạt động sản xuất và thu hút nhiều lao động tại địa phương. Trong bối cảnh nghề thêu là nguồn sinh kế quan trọng của nhiều gia đình ở Khoái Nội và xã Thắng Lợi trước đây, việc duy trì xưởng không chỉ tạo điều kiện cho ông tiếp tục sáng tạo mà còn góp phần bảo đảm công việc cho những người theo nghề.
Năm 2020, gia đình ông từng phát triển nhiều xưởng thêu, thu hút khoảng 200 lao động. Con số này phản ánh quy mô hoạt động sản xuất được xây dựng trong một giai đoạn, đồng thời cho thấy vai trò của nghệ nhân trong việc kết nối kỹ năng thủ công với sinh kế tại làng nghề.
Nguyễn Quốc Sự hiểu rằng để nghề tồn tại lâu dài, người thợ không thể chỉ dựa vào niềm đam mê. Nghề cần có đơn hàng, thị trường tiêu thụ và thu nhập đủ để người làm nghề tiếp tục gắn bó. Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh rằng nhu cầu kinh doanh không thể trở thành lý do để hạ thấp chất lượng. Một bức tranh thêu có giá trị phải được tạo nên bằng sự cẩn trọng và sáng tạo, thay vì chạy theo số lượng.
Cách làm này thể hiện nỗ lực dung hòa giữa yêu cầu bảo tồn nghề truyền thống và những thay đổi của nền kinh tế. Tranh thêu vừa là sản phẩm hàng hóa, vừa là tác phẩm được tạo nên từ kỹ năng và kinh nghiệm của người thợ. Giữ được chất lượng nghệ thuật cũng là cách để sản phẩm duy trì sức cạnh tranh và tạo dựng uy tín trên thị trường.
Truyền nghề để giữ lại những kỹ năng khó thay thế
Đối với Nguyễn Quốc Sự, một trong những trăn trở lớn là việc tìm kiếm thế hệ thợ kế cận. Nghề thêu tay cần nhiều thời gian để thành thạo, trong khi người học phải kiên trì rèn luyện mới có thể tạo ra những sản phẩm đạt chất lượng cao. So với những công việc có thể cho thu nhập nhanh hơn, thêu thủ công đòi hỏi sự bền bỉ và thời gian tích lũy kinh nghiệm lâu dài.
Trong giai đoạn 2020–2021, ông đã tổ chức đào tạo miễn phí cho người muốn học nghề. Với những người có hoàn cảnh khó khăn, ông tìm cách hỗ trợ để họ vừa học vừa làm và có thu nhập trong quá trình học việc. Người sau khi thành thạo có thể tiếp tục làm việc tại xưởng hoặc phát triển công việc riêng.
Ông cũng khuyến khích các thành viên trong gia đình, từ con cháu đến những người thân tham gia công việc tại xưởng, cùng học hỏi và duy trì nghề truyền thống. Với ông, truyền nghề không chỉ là hướng dẫn các thao tác kỹ thuật mà còn là quá trình rèn luyện sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và tinh thần trách nhiệm đối với từng sản phẩm.
Người học nghề phải biết lựa chọn màu chỉ, xử lý đường nét và hiểu cách một bức tranh được xây dựng từ những mũi thêu nhỏ. Quan trọng hơn, họ cần học cách quan sát đối tượng và nhận ra những khác biệt tinh tế mà người xem có thể cảm nhận dù không dễ diễn đạt thành lời.
Nhiều người được ông hướng dẫn đã trưởng thành về tay nghề, có thể tiếp tục làm việc trong các cơ sở thêu hoặc mở xưởng riêng. Điều đó cho thấy đóng góp của nghệ nhân không chỉ hiện diện trong những tác phẩm mang tên mình, mà còn được nối dài qua kỹ năng của những người thợ mà ông đã đào tạo.
Trong lĩnh vực thủ công truyền thống, đây là một hình thức trao truyền tri thức đặc biệt quan trọng. Kỹ thuật có thể được ghi chép và minh họa, nhưng kinh nghiệm thực hành, cách xử lý các tình huống cụ thể và cảm nhận thẩm mỹ vẫn cần được hình thành qua quá trình quan sát, luyện tập và hướng dẫn trực tiếp.
Lưu giữ “hồn” tranh thêu bằng đường kim, mũi chỉ
Điều làm nên dấu ấn của Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Quốc Sự không chỉ là sự tinh xảo trong các tác phẩm hay những danh hiệu ông đạt được, mà còn là cách ông nhìn nhận và thực hành nghề thêu. Với ông, một bức tranh thêu có giá trị phải vượt qua việc tái hiện hình ảnh để thể hiện được biểu cảm, sắc thái và tinh thần của đối tượng.
Qua hành trình làm nghề, ông đã kết hợp kỹ thuật thêu truyền thống với kiến thức hội họa, tạo nên những tác phẩm chân dung, phong cảnh và hình tượng nghệ thuật có dấu ấn riêng. Cùng với đó, việc tổ chức sản xuất, đào tạo thợ và truyền nghề đã giúp kỹ năng thêu tay tiếp tục được thực hành bên ngoài phạm vi của những tác phẩm cá nhân.
Trường hợp của Nguyễn Quốc Sự cho thấy bảo tồn nghề thủ công không chỉ là giữ lại một kỹ thuật hay một dòng sản phẩm. Đó còn là duy trì tri thức, kinh nghiệm, thẩm mỹ và điều kiện sinh kế để người thợ có thể tiếp tục làm nghề. Nếu thiếu người thực hành, những bí quyết được tích lũy trong nhiều năm có thể dần mất đi; ngược lại, khi kỹ năng được truyền lại và gắn với đời sống kinh tế, nghề truyền thống có thêm cơ hội tiếp tục phát triển.
Từ những mũi chỉ nhỏ bé, Nguyễn Quốc Sự đã tạo nên những bức tranh có khả năng lưu giữ hình ảnh và biểu cảm của con người, cảnh vật. Hành trình của ông cũng cho thấy sức sáng tạo của nghề thủ công truyền thống khi được nuôi dưỡng bằng sự kiên trì, tri thức và lòng yêu nghề.
Đối với vùng đất Khoái Nội và nghề thêu tay Hà Nội, những đóng góp của ông không chỉ nằm trong các tác phẩm đã hoàn thành mà còn ở những người thợ được truyền nghề, những kỹ năng tiếp tục được thực hành và ý thức trân trọng giá trị của lao động thủ công. Đó chính là cách di sản nghề nghiệp được nối dài: không chỉ lưu giữ những gì thuộc về quá khứ, mà còn tạo điều kiện để tri thức truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
