Bén duyên với nghề thêu từ thuở nhỏ
Nghệ nhân Phạm Thị Hòa sinh sống và làm nghề tại thôn Xuân Nẻo, xã Hưng Đạo, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương trước đây. Bà lớn lên trong một gia đình có truyền thống thêu tay, nơi nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo chia sẻ của bà, bà bắt đầu được cha định hướng theo nghề từ năm 8 tuổi. Cha bà truyền nghề cho cả 11 người con, giúp các thành viên trong gia đình sớm làm quen với công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì này.
Ở Xuân Nẻo, thêu tay từng là một phần quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân. Trong những năm 1970–1980, nhiều gia đình trong làng cùng tham gia sản xuất các mặt hàng thêu như khăn trải bàn, chăn ga, gối đệm. Sản phẩm được đưa đi tiêu thụ ở nhiều thị trường nước ngoài, tạo việc làm cho đông đảo lao động địa phương. Khung thêu vì thế không chỉ là nơi người thợ rèn luyện kỹ năng, mà còn gắn với sinh kế và nếp sống của nhiều gia đình.
Đối với bà Hòa, nghề thêu dần trở thành công việc gắn bó lâu dài với cuộc sống. Từ những kỹ thuật được cha truyền dạy, bà tích lũy kinh nghiệm qua từng sản phẩm, từng mẫu thêu và những yêu cầu khác nhau của khách hàng. Qua thời gian, việc làm nghề không còn chỉ là thực hiện đúng những mẫu có sẵn, mà đòi hỏi người thợ phải biết quan sát, lựa chọn màu chỉ, xử lý chi tiết và tìm cách tạo nên dấu ấn riêng trong tác phẩm.
Những kiến thức ấy được hình thành qua nhiều năm lao động trực tiếp. Chính kinh nghiệm tích lũy từ thuở nhỏ đã trở thành nền tảng để bà vượt qua những giai đọan khó khăn của làng nghề và tìm hướng phát triển mới cho nghề thêu của gia đình.
Từ thêu họa tiết đến những bức tranh mang hồn quê
Khi thị trường tiêu thụ sản phẩm thêu truyền thống gặp khó khăn, nhiều gia đình tại Xuân Nẻo phải tìm công việc khác để duy trì cuộc sống. Gia đình bà Hòa cũng không nằm ngoài hoàn cảnh ấy. Năm 2017, bà cho biết trong gia đình có 11 người thì 10 người đã bỏ nghề. Bản thân bà cũng gặp nhiều khó khăn khi sản phẩm làm ra không còn tìm được đầu ra ổn định. Tuy nhiên, vì nghề thêu đã gắn bó sâu sắc với cuộc sống, bà không muốn từ bỏ công việc mà gia đình đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trước những biến động của thị trường, bà Hòa lựa chọn chuyển hướng từ thêu họa tiết trên các sản phẩm gia dụng sang thêu tranh nghệ thuật. Đây là bước chuyển quan trọng, đòi hỏi người thợ không chỉ nắm vững kỹ thuật mà còn phải phát triển khả năng sáng tạo và tư duy tạo hình.
Nếu những mẫu thêu gia dụng chủ yếu tập trung vào họa tiết trang trí, tranh thêu lại đặt ra yêu cầu cao hơn về bố cục, sắc độ, ánh sáng và chiều sâu. Người thợ phải hình dung được tổng thể tác phẩm trước khi bắt đầu, đồng thời tính toán cách phối hợp các màu chỉ để tạo nên sự chuyển tiếp tự nhiên giữa những vùng sáng, tối.
Trong quá trình ấy, bà Hòa quan niệm rằng người thợ thêu vừa cần đôi mắt tinh, bàn tay khéo, vừa phải có trí tưởng tượng phong phú. Mỗi bức tranh vì vậy không đơn thuần là tập hợp của những mũi chỉ, mà là kết quả của quá trình quan sát, lựa chọn và xử lý hình ảnh bằng chất liệu thủ công.
Những đề tài bà theo đuổi khá đa dạng, từ phong cảnh thiên nhiên, cảnh làng quê đến các hình ảnh mang ý nghĩa văn hóa, tôn giáo. Qua bàn tay người thợ, những hình ảnh quen thuộc như con đường làng, cảnh vật hay các hình tượng Phật giáo được tái hiện trên nền vải bằng sự kết hợp của màu sắc và đường nét.
Đáng chú ý, cơ sở thêu tay Hòa Nhượng của gia đình bà từng hoàn thành bức tranh Phật Pháp sau khoảng một năm lao động. Tác phẩm được một khách hàng nước ngoài mua với giá 250 triệu đồng sau gần mười năm lưu giữ. Câu chuyện này cho thấy những sản phẩm thủ công được tạo nên bằng kỹ thuật tinh xảo và thời gian lao động dài vẫn có thể tìm được người trân trọng, dù không dễ cạnh tranh về giá với các sản phẩm công nghiệp.
Sự tỉ mỉ làm nên giá trị của tranh thêu tay
Để hoàn thành một bức tranh thêu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn liên tiếp. Trước hết là chuẩn bị vải, chỉ và mẫu vẽ. Sau khi xác định bố cục, hình ảnh được chuyển lên nền vải, rồi căng khung để tiến hành thêu. Trong quá trình thực hiện, người thợ lựa chọn màu chỉ và điều chỉnh từng đường kim nhằm tạo hình, thể hiện sắc độ và hoàn thiện các chi tiết của tác phẩm.
Với những bức tranh khổ lớn hoặc có nhiều chi tiết, công việc có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí cả năm. Một số tác phẩm cần nhiều người cùng thực hiện để hoàn thành đúng tiến độ. Mỗi mũi thêu phải được đặt đúng vị trí, phối hợp với các mũi chỉ xung quanh để tạo ra bề mặt hài hòa và hình ảnh rõ nét.
Điểm khó của nghề không chỉ nằm ở việc làm cho hình ảnh hiện lên trên vải, mà còn ở khả năng tạo cảm giác về không gian và ánh sáng bằng chỉ thêu. Một vùng màu được xử lý khéo léo có thể làm nổi bật hình khối; sự thay đổi nhỏ trong sắc độ có thể khiến cảnh vật trở nên có chiều sâu hơn. Với tranh chân dung hay những hình tượng đòi hỏi độ chính xác cao, từng chi tiết càng cần được tính toán cẩn thận.
Bởi vậy, người thợ thêu phải kết hợp kỹ năng thủ công với khả năng quan sát và cảm nhận thẩm mỹ. Kinh nghiệm lâu năm giúp họ biết khi nào cần thay màu chỉ, điều chỉnh hướng mũi thêu hoặc bổ sung chi tiết để tác phẩm đạt hiệu quả mong muốn.
Trong quá trình làm nghề, bà Phạm Thị Hòa đã tích lũy được những kinh nghiệm ấy qua hàng chục năm thực hành. Những bức tranh của bà và cơ sở Hòa Nhượng được khách hàng đánh giá cao nhờ sự công phu trong từng chi tiết. Tuy nhiên, chính thời gian và công sức bỏ ra cũng khiến giá thành tranh thêu tay cao hơn nhiều sản phẩm sản xuất hàng loạt. Đây là một trong những thách thức lâu dài của nghề thêu thủ công trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh.
Gìn giữ nghề bằng cách tạo việc làm cho người thợ
Đối với nghệ nhân Phạm Thị Hòa, duy trì nghề thêu không chỉ là giữ lại một công việc truyền thống của gia đình, mà còn là tạo điều kiện để những người thợ trong làng tiếp tục có việc làm.
Từ kinh nghiệm của bản thân, bà hiểu rằng tình yêu nghề thôi chưa đủ để người thợ có thể gắn bó lâu dài. Nghề thêu đòi hỏi nhiều thời gian, sự tập trung và kỹ năng, trong khi thu nhập có thể không tương xứng với công sức bỏ ra. Khi những công việc khác mang lại nguồn thu ổn định hơn, việc thuyết phục người trẻ tiếp tục theo nghề trở thành một bài toán khó đối với các gia đình làm nghề truyền thống.
Với cơ sở thêu tay Hòa Nhượng, bà Hòa đã tìm cách duy trì hoạt động sản xuất và giữ lại đội ngũ thợ có kinh nghiệm. Năm 2023, cơ sở khi đó có khoảng 10 lao động, trong đó một số người đã gắn bó với gia đình bà hàng chục năm. Những người thợ lâu năm có khả năng thực hiện nhiều mẫu tranh khác nhau, góp phần duy trì chất lượng và tiến độ sản xuất.
Một chi tiết đáng chú ý trong hành trình làm nghề của bà là cách ứng xử với người lao động trong giai đoạn khó khăn. Trong thời gian dịch COVID-19 khiến hàng hóa bị đình trệ, gia đình bà vẫn tìm cách xoay xở để trả công cho thợ, thậm chí phải vay mượn để duy trì hoạt động. Quyết định ấy cho thấy việc giữ nghề không chỉ liên quan đến sự tồn tại của một cơ sở sản xuất, mà còn gắn với cuộc sống của những người đã dành nhiều năm làm việc cùng gia đình.
Từ góc nhìn ấy, cơ sở Hòa Nhượng có thể được nhìn nhận như một không gian kết nối giữa kỹ năng thủ công, sinh kế và quan hệ nghề nghiệp. Mỗi bức tranh được hoàn thiện không chỉ mang lại giá trị cho người đặt hàng và người sản xuất, mà còn góp phần duy trì công việc cho những người thợ có kinh nghiệm.
Truyền nghề để những đường kim không bị đứt đoạn
Một trong những mối quan tâm xuyên suốt của bà Phạm Thị Hòa là làm thế nào để nghề thêu tiếp tục được truyền lại. Với một nghề đòi hỏi thời gian dài để thành thạo, việc học không thể chỉ dừng ở quan sát sản phẩm hoàn chỉnh hay nắm được quy trình chung. Người học cần thực hành thường xuyên, được hướng dẫn cách xử lý từng chi tiết và tích lũy kinh nghiệm qua những mẫu thêu khác nhau.
Tại cơ sở Hòa Nhượng, việc truyền nghề diễn ra thông qua quá trình làm việc trực tiếp. Những người thợ có kinh nghiệm hướng dẫn người mới cách thực hiện từng công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm. Năm 2023, một số thợ trẻ đã theo nghề từ khi còn ở độ tuổi thiếu niên và dần có khả năng đảm nhận nhiều loại tranh sau quá trình học hỏi, rèn luyện.
Bà Hòa cũng mở lớp dạy thêu miễn phí cho người khuyết tật, giúp người học có thêm kỹ năng lao động và cơ hội tạo thu nhập. Hoạt động này cho thấy việc truyền nghề không chỉ hướng đến sự tiếp nối trong gia đình, mà còn có thể mở rộng thành một hình thức hỗ trợ cộng đồng thông qua việc trao truyền kỹ năng thủ công.
Với bà, truyền nghề đồng nghĩa với việc trao cho người khác khả năng tự làm ra sản phẩm bằng chính đôi tay của mình. Khi người học có thể thành thạo kỹ thuật, tạo ra tác phẩm và kiếm sống từ nghề, những tri thức được tích lũy qua nhiều năm mới thực sự tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Đó cũng là một trong những cách thiết thực để duy trì nghề truyền thống: không chỉ lưu giữ những bức tranh đã hoàn thành, mà còn giữ được đội ngũ người biết làm tranh, hiểu kỹ thuật và có khả năng truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.
Ký ức làng quê được lưu giữ bằng chỉ màu
Những bức tranh thêu của nghệ nhân Phạm Thị Hòa gắn với một dòng sản phẩm thủ công có khả năng tái hiện hình ảnh thiên nhiên, phong cảnh và đời sống văn hóa bằng chất liệu vải và chỉ. Khác với hình thức ghi lại hình ảnh bằng máy móc, tranh thêu đòi hỏi người thợ phải chuyển tải hình ảnh qua từng mũi kim, từng lớp màu và sự phối hợp của các sắc độ.
Nhìn từ góc độ văn hóa, giá trị của nghề thêu không chỉ nằm ở vẻ đẹp của sản phẩm hoàn thiện. Nghề còn lưu giữ những tri thức được tích lũy qua thực hành: cách chọn vật liệu, phối màu, tạo hình, tổ chức lao động và truyền kinh nghiệm giữa các thế hệ. Những tri thức ấy thường tồn tại trong thao tác và kinh nghiệm của người thợ, khó có thể diễn đạt đầy đủ chỉ bằng lời nói hoặc văn bản.
Câu chuyện của Phạm Thị Hòa cũng phản ánh mối liên hệ giữa bảo tồn nghề thủ công và điều kiện sinh kế. Khi thị trường thay đổi, người thợ phải tìm cách thích ứng để tiếp tục làm nghề. Khi có việc làm ổn định và người học có cơ hội tạo thu nhập, khả năng duy trì nghề trong cộng đồng cũng được củng cố.
Từ một cô bé được cha dạy thêu từ năm 8 tuổi đến người nghệ nhân xây dựng cơ sở thêu tay và hướng dẫn những người thợ khác, hành trình của bà cho thấy nghề truyền thống được tiếp nối bằng những công việc rất cụ thể: thực hành mỗi ngày, hoàn thiện từng sản phẩm, chia sẻ kinh nghiệm và tìm cách để người khác có thể tiếp tục làm nghề.
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Hòa vì thế không chỉ góp phần tạo nên những bức tranh thêu tinh xảo, mà còn là một trong những người duy trì mạch truyền nghề của Xuân Nẻo. Qua từng đường kim, mũi chỉ, hình ảnh làng quê và những giá trị của nghề thêu tay tiếp tục được tái hiện, đồng thời mở ra cơ hội để một nghề truyền thống hiện diện trong đời sống hôm nay.
