Từ câu chuyện tổ nghề đến sự phát triển của làng thêu
Lịch sử nghề thêu Quất Động gắn liền với tên tuổi Lê Công Hành, vị tiến sĩ sống vào thế kỷ XVII, được người dân tôn vinh là ông tổ nghề thêu. Theo truyền thuyết và các tư liệu dân gian, trong chuyến đi sứ sang Trung Quốc, ông đã học hỏi kỹ thuật thêu rồi trở về truyền dạy cho người dân quê nhà. Từ đó, nghề thêu dần phát triển, trở thành kế sinh nhai của nhiều gia đình và lan tỏa đến những địa phương khác.
Trong quá khứ, sản phẩm thêu Quất Động chủ yếu phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, nghi lễ và tầng lớp quý tộc, với những mặt hàng như câu đối, cờ, trướng, lọng và trang phục truyền thống. Cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, nghề thêu từng bước mở rộng sang các dòng sản phẩm phục vụ sinh hoạt và trang trí. Đầu thế kỷ XX, nghề thêu ở khu vực Thường Tín phát triển mạnh; đến giai đoạn 1972–1986, nghề tiếp tục lan rộng ra nhiều địa phương lân cận.
Những biến chuyển ấy cho thấy Quất Động không chỉ là nơi sản xuất thủ công mà còn là một trung tâm truyền bá kỹ thuật thêu, góp phần hình thành diện mạo nghề thêu truyền thống ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Từ sợi chỉ đến những tác phẩm giàu tính nghệ thuật
Điểm nổi bật của nghề thêu Quất Động nằm ở khả năng tạo hình bằng những đường kim, mũi chỉ. Với các nguyên liệu cơ bản như vải, chỉ màu, kim và khung thêu, người thợ có thể tái hiện phong cảnh, hoa lá, chim muông, con người và những hình tượng mang ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng.
Sản phẩm của làng nghề khá đa dạng, có thể kể đến tranh thêu phong cảnh, tranh chân dung, khăn trải bàn, áo dài thêu tay, câu đối, cờ, trướng và các vật phẩm phục vụ nghi lễ. Trong đó, thêu chân dung đòi hỏi khả năng quan sát và cảm nhận tinh tế để thể hiện thần thái nhân vật; thêu trang phục truyền thống lại yêu cầu sự chính xác về hoa văn, màu sắc và quy tắc trang trí.
Bên cạnh các kỹ thuật thêu bít, thêu hở, thêu lướt vặn và thêu chồng mũi, thợ Quất Động còn phát triển những kỹ thuật phức tạp như thêu hai mặt trên nền vải mỏng. Với kỹ thuật này, người thợ phải xử lý đường chỉ cẩn thận để cả hai mặt sản phẩm đều có tính thẩm mỹ, hạn chế để lộ điểm bắt đầu và kết thúc của mũi thêu.
Tri thức nghề được gìn giữ qua thực hành
Đằng sau một sản phẩm thêu hoàn chỉnh là quá trình lao động đòi hỏi sự kiên trì, tập trung và kinh nghiệm tích lũy lâu năm. Người thợ thường bắt đầu bằng việc xem mẫu, chuẩn bị và căng nền vải, chuyển hình lên mặt thêu, lựa chọn màu chỉ rồi tiến hành thêu từng phần. Sau khi hoàn thành, sản phẩm được kiểm tra, chỉnh sửa và xử lý để đạt yêu cầu về đường nét, màu sắc và độ hoàn thiện.
Tuy nhiên, kỹ thuật thêu không chỉ nằm ở việc thực hiện đúng các bước. Người thợ còn phải biết phối màu, điều chỉnh hướng kim, độ căng của chỉ và mật độ mũi thêu để tạo nên sắc độ, chiều sâu và sự chuyển tiếp mềm mại giữa các chi tiết. Những kinh nghiệm này chủ yếu được truyền lại qua thực hành, quan sát và phương thức “cầm tay chỉ việc”.
Việc học nghề vì thế không đơn thuần là tiếp nhận một kỹ năng thủ công, mà còn là quá trình hình thành cảm quan thẩm mỹ và sự am hiểu về mẫu hình văn hóa. Qua từng sản phẩm, người học dần tiếp nhận cách nhìn, cách làm và những tiêu chuẩn nghề nghiệp được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ.
Những người giữ lửa nghề thêu
Lịch sử Quất Động được tiếp nối bởi nhiều thế hệ thợ thêu và nghệ nhân, mỗi người đóng góp một phần vào sự phát triển của nghề. Trong số những người được nhắc đến có cụ Bùi Lê Kính, từng thực hiện các sản phẩm thêu phục vụ vua Bảo Đại và Hòang hậu Nam Phương; nghệ nhân Phạm Viết Tương, nổi tiếng với tranh thêu chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh; và nghệ nhân Thái Văn Bôn, được biết đến qua những tác phẩm chân dung có độ tinh xảo cao.
Một gương mặt tiêu biểu khác là nghệ nhân Hoàng Thị Khương, người duy trì nghề thêu và mở lớp dạy nghề cho trẻ em, người khuyết tật. Câu chuyện của bà cho thấy việc giữ nghề không chỉ nằm ở khả năng tạo ra sản phẩm đẹp mà còn ở nỗ lực chia sẻ tri thức, tạo cơ hội học nghề và giúp kỹ thuật truyền thống tiếp tục được thực hành trong cộng đồng.
Bên cạnh những nghệ nhân được biết đến rộng rãi, các hộ gia đình và người thợ làm nghề hằng ngày cũng đóng vai trò quan trọng. Chính họ là những người duy trì hoạt động sản xuất, tiếp nhận đơn hàng, hướng dẫn người mới và điều chỉnh sản phẩm theo nhu cầu của khách hàng.
Giá trị văn hóa trong từng đường thêu
Nghề thêu Quất Động mang giá trị vượt ra ngoài phạm vi thủ công mỹ nghệ. Các sản phẩm thêu phục vụ đình, chùa và nghi lễ phản ánh hệ thống biểu tượng, quan niệm thẩm mỹ và đời sống tín ngưỡng của người Việt. Những hình ảnh như rồng, phượng, hoa lá hay phong cảnh không chỉ có chức năng trang trí mà còn chứa đựng những ý nghĩa văn hóa được truyền lại qua thời gian.
Đồng thời, nghề thêu gắn với tổ chức đời sống gia đình và cộng đồng. Kỹ năng được học trong quá trình làm việc, kinh nghiệm được chia sẻ giữa những người thợ, còn danh tiếng của làng được tạo dựng từ chất lượng sản phẩm và sự khéo léo của nhiều thế hệ. Lễ tưởng niệm tổ nghề cũng là dịp để người dân nhắc nhớ về cội nguồn, thể hiện sự tri ân đối với những người đã truyền dạy và phát triển nghề.
Nhìn từ góc độ di sản, giá trị của Quất Động không chỉ nằm ở những bức tranh hay sản phẩm còn lưu giữ, mà còn ở tri thức thực hành, kỹ thuật thủ công và quan hệ xã hội giúp nghề tiếp tục tồn tại.
Giữ nghề trong đời sống hiện đại
Trong bối cảnh thị trường thay đổi, nghề thêu Quất Động đứng trước cả cơ hội và thách thức. Sản phẩm thêu tay có ưu thế về tính độc đáo, khả năng cá nhân hóa và giá trị thủ công, nhưng quá trình thực hiện thường tốn nhiều thời gian, đòi hỏi tay nghề cao và khó cạnh tranh về giá với sản phẩm thêu máy sản xuất hàng loạt. Việc duy trì lực lượng lao động có tay nghề, tạo thu nhập ổn định và khuyến khích người trẻ học nghề vì thế trở thành những vấn đề quan trọng.
Một hướng phát triển là tiếp tục duy trì các dòng sản phẩm truyền thống, đồng thời ứng dụng kỹ thuật thêu vào những sản phẩm phù hợp với đời sống hiện nay như trang phục, phụ kiện, đồ trang trí và quà tặng. Việc quảng bá trên nền tảng số, kết nối với thị trường thủ công mỹ nghệ và tổ chức hoạt động trải nghiệm cũng có thể giúp công chúng hiểu rõ hơn về công sức, kỹ thuật và giá trị văn hóa ẩn sau mỗi sản phẩm.
Dù phương thức sản xuất và thị trường có thay đổi, điều cốt lõi vẫn là duy trì chất lượng nghề, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy kỹ thuật và bảo đảm người làm nghề có thể sống được bằng chính công việc của mình.
Từ những đường kim, mũi chỉ nhỏ bé, người thợ Quất Động đã tạo nên những tác phẩm mang giá trị thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa riêng. Việc gìn giữ nghề hôm nay không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật thủ công, mà còn là tiếp nối tri thức, ký ức và niềm tự hào của cộng đồng, để tinh hoa nghề thêu truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
