Từ câu chuyện người khai nghề đến một làng nghề nổi tiếng
Theo tư liệu và lời kể được lưu truyền tại địa phương, nghề làm đàn Đào Xá gắn với tên tuổi cụ Đào Xuân Lan, người được xem là ông tổ nghề. Khoảng đầu thế kỷ XIX, cụ được cho là đã học hỏi kỹ thuật chế tác nhạc cụ trong chuyến đi đến Trung Quốc, sau đó mang kiến thức về truyền dạy cho con cháu và người dân trong làng. Từ những người thợ đầu tiên, nghề dần lan rộng, trở thành sinh kế của nhiều gia đình và tạo nên danh tiếng cho Đào Xá.
Trong thời kỳ phát triển, nhạc cụ Đào Xá được tiêu thụ tại nhiều địa phương, phục vụ các phường hát, gánh hát và hoạt động biểu diễn âm nhạc truyền thống. Nghề làm đàn từng trở thành nguồn thu nhập quan trọng của cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để người thợ mang kỹ thuật chế tác đi nhiều vùng miền, góp phần phát triển hoạt động sản xuất nhạc cụ ở những nơi khác.
Tuy nhiên, chiến tranh và những biến động kinh tế đã khiến nghề trải qua nhiều giai đọan khó khăn. Sau năm 1975, nhu cầu thị trường suy giảm, nhiều gia đình chuyển sang nghề khác hoặc rời quê để tiếp tục làm nghề ở những địa phương khác. Từ đầu những năm 1990, cùng với sự quan tâm trở lại dành cho văn hóa truyền thống, nghề làm đàn dần có cơ hội phục hồi. Năm 2009, làng nghề Đào Xá được công nhận là làng nghề truyền thống của Hà Nội, đánh dấu sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử và kỹ thuật thủ công được cộng đồng gìn giữ.
Những cây đàn mang âm sắc riêng
Sản phẩm của Đào Xá khá phong phú, từ đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, đàn tam, đàn tứ, đàn đáy, đàn tỳ bà đến các loại nhị, hồ và sáo. Mỗi loại nhạc cụ có cấu tạo, cách sử dụng và đặc điểm âm thanh riêng, đòi hỏi người thợ phải nắm vững kỹ thuật chế tác tương ứng.
Trong đó, đàn bầu nổi bật với khả năng tạo nên những âm thanh giàu sắc thái thông qua sự điều chỉnh dây và cần đàn; đàn nguyệt có âm sắc sáng, thường xuất hiện trong nhiều hình thức biểu diễn truyền thống; còn đàn tranh gây ấn tượng bởi hệ thống dây và khả năng tạo giai điệu linh hoạt. Việc chế tác những nhạc cụ này đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ năng mộc, hiểu biết về cấu tạo và khả năng cảm nhận âm thanh.
Điểm đặc biệt của nghề Đào Xá nằm ở chỗ một cây đàn đẹp về hình thức chưa đủ để trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Thân đàn phải có tỷ lệ phù hợp, các bộ phận được lắp ghép chính xác, dây đàn và những chi tiết liên quan cần được điều chỉnh để tạo ra âm thanh đáp ứng yêu cầu sử dụng. Bởi vậy, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở đường nét chạm khắc hay độ bóng của gỗ mà còn được quyết định bởi chất lượng âm thanh.
Tri thức nghề của người thợ Đào Xá
Quy trình chế tác nhạc cụ tại Đào Xá bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu. Gỗ được chọn tùy theo loại đàn và bộ phận cần chế tác; sau đó trải qua các công đoạn phơi, sấy hoặc xử lý để hạn chế cong vênh, nứt nẻ trong quá trình sử dụng. Những loại gỗ như gỗ trắc, gỗ ngô đồng từng được nhắc đến trong kinh nghiệm làm đàn truyền thống, dù lựa chọn thực tế còn phụ thuộc vào nguồn cung và yêu cầu của từng sản phẩm.
Sau khi chuẩn bị nguyên liệu, người thợ tiến hành đo, xẻ và tạo hình các bộ phận như thân, mặt đàn, cần đàn, ngựa đàn và những chi tiết liên quan. Các phần được gia công, ghép nối, hoàn thiện bề mặt, lắp dây và trang trí tùy theo từng loại nhạc cụ. Một số sản phẩm còn có các công đoạn đặc thù như bịt mặt bằng vật liệu phù hợp, khảm trai hoặc chạm khắc hoa văn.
Tuy nhiên, công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm sâu nhất là căn chỉnh âm thanh. Người thợ phải lắng nghe, thử dây và điều chỉnh các chi tiết để cây đàn đạt được âm sắc mong muốn. Những thay đổi nhỏ trong độ dày của gỗ, cấu tạo thân đàn hoặc cách lắp ghép đều có thể ảnh hưởng đến âm thanh. Vì vậy, khả năng thẩm âm được hình thành qua quá trình làm nghề lâu dài, chứ không chỉ dựa vào những quy tắc kỹ thuật có sẵn.
Đây cũng là tri thức khó được truyền đạt đầy đủ bằng văn bản. Người học cần trực tiếp quan sát cách người thợ xử lý vật liệu, nghe sự khác biệt giữa các âm thanh và thực hành nhiều lần để hiểu mối quan hệ giữa cấu tạo nhạc cụ với chất lượng âm thanh. Chính kinh nghiệm tích lũy qua thực hành đã tạo nên bản sắc riêng của nghề làm đàn Đào Xá.
Người giữ nghề và hành trình truyền lại kỹ thuật
Nghề làm đàn Đào Xá được duy trì chủ yếu thông qua các gia đình và nhóm thợ thủ công. Người đi trước truyền lại kinh nghiệm cho con cháu, người học việc hoặc những người có mong muốn theo nghề. Việc học thường bắt đầu từ các thao tác cơ bản như xử lý gỗ, sử dụng dụng cụ và tạo hình chi tiết, rồi tiến dần đến những công đoạn phức tạp hơn như lắp ráp và căn chỉnh âm thanh.
Trong số những người gắn bó với nghề, nghệ nhân Đào Văn Sọan được nhiều tư liệu báo chí nhắc đến như một người dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ và truyền dạy kỹ thuật chế tác nhạc cụ dân tộc. Qua nhiều năm làm nghề, ông không chỉ duy trì họat động sản xuất của gia đình mà còn mong muốn truyền lại kỹ năng và tình yêu âm nhạc truyền thống cho thế hệ sau.
Thế hệ kế tiếp, trong đó có nghệ nhân Đào Văn Tuấn và những người thợ trẻ trong gia đình, tiếp tục góp phần duy trì nghề. Câu chuyện của các gia đình làm đàn cho thấy sự trao truyền không đơn giản là chuyển giao một công việc kiếm sống. Người học còn phải tiếp nhận thái độ cẩn trọng với nguyên liệu, sự kiên nhẫn trong chế tác và trách nhiệm đối với chất lượng âm thanh của sản phẩm.
Bên cạnh những nghệ nhân được biết đến rộng rãi, các thành viên trong gia đình và những người thợ ít xuất hiện trước công chúng cũng giữ vai trò quan trọng. Họ là những người trực tiếp thực hiện từng công đoạn, duy trì đơn hàng và bảo đảm kỹ thuật truyền thống tiếp tục được thực hành trong đời sống hằng ngày.
Khi nhạc cụ trở thành một phần của di sản văn hóa
Giá trị của nghề làm đàn Đào Xá không chỉ nằm ở sản phẩm thủ công mà còn gắn với sự tồn tại của âm nhạc truyền thống. Mỗi loại đàn được tạo ra để phục vụ những hình thức diễn tấu, không gian biểu diễn và truyền thống âm nhạc nhất định. Vì thế, người thợ chế tác nhạc cụ góp phần tạo điều kiện để nghệ sĩ biểu diễn, các nhóm nhạc truyền thống và cộng đồng tiếp tục thực hành âm nhạc.
Nghề làm đàn còn phản ánh mối quan hệ giữa tri thức thủ công và nghệ thuật. Một cây đàn là kết quả của kỹ năng xử lý vật liệu, hiểu biết về cấu tạo và kinh nghiệm thẩm âm; đồng thời, nó là phương tiện để những giai điệu, làn điệu và hình thức diễn tấu được tiếp tục vang lên. Nếu thiếu những người biết chế tác và sửa chữa nhạc cụ, việc duy trì các thực hành âm nhạc truyền thống cũng gặp thêm khó khăn.
Tại Đào Xá, ký ức về tổ nghề, hoạt động làm đàn trong gia đình và niềm tự hào về sản phẩm quê hương tạo nên sự gắn kết giữa nghề thủ công với bản sắc cộng đồng. Việc tưởng nhớ người khai nghề và duy trì hoạt động truyền dạy cũng thể hiện ý thức tri ân đối với những thế hệ đã xây dựng, gìn giữ nghề qua thời gian.
Nhìn từ góc độ di sản, điều cần bảo tồn không chỉ là những cây đàn đã hoàn thiện mà còn là kỹ năng chọn gỗ, phương pháp gia công, khả năng thẩm âm và mạng lưới quan hệ giữa người chế tác với nghệ sĩ sử dụng nhạc cụ.
Giữ nghề giữa những thách thức của đời sống hiện đại
Dù có lịch sử lâu đời và danh tiếng trong lĩnh vực chế tác nhạc cụ dân tộc, Đào Xá đang đối mặt với nhiều khó khăn. Các tư liệu những năm gần đây ghi nhận số hộ làm đàn giảm mạnh so với thời kỳ hưng thịnh; nguồn gỗ phù hợp ngày càng khó tìm, thời gian chế tác dài và thu nhập chưa thực sự hấp dẫn khiến người trẻ ít lựa chọn theo nghề. Trong khi đó, sản phẩm sản xuất công nghiệp và sự thay đổi trong nhu cầu sử dụng nhạc cụ cũng tạo thêm áp lực đối với các xưởng thủ công nhỏ.
Một thách thức đáng chú ý là quá trình truyền nghề. Để có thể chế tác một cây đàn hoàn chỉnh, người học cần nhiều thời gian thực hành và sự hướng dẫn trực tiếp của người có kinh nghiệm. Trong bối cảnh người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm khác, việc duy trì lực lượng kế cận không chỉ phụ thuộc vào tình yêu nghề mà còn cần điều kiện kinh tế đủ ổn định.
Để nghề tiếp tục phát triển, có thể kết hợp việc duy trì kỹ thuật chế tác truyền thống với những phương thức tiếp cận thị trường mới. Các xưởng làm đàn có thể giới thiệu sản phẩm qua nền tảng số, kết nối trực tiếp với nghệ sĩ, trường đào tạo âm nhạc, đoàn nghệ thuật và người chơi nhạc cụ; đồng thời phát triển hoạt động tham quan, trải nghiệm để công chúng hiểu rõ hơn về quá trình làm đàn.
Song song với quảng bá, việc ghi chép quy trình chế tác, lưu trữ tư liệu về nghệ nhân và tổ chức các hoạt động truyền dạy có ý nghĩa quan trọng. Những giải pháp này giúp bảo tồn phần tri thức khó thay thế bằng máy móc, đồng thời tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận nghề một cách có hệ thống hơn.
Để tiếng đàn Đào Xá tiếp tục vang xa
Từ câu chuyện về người khai nghề Đào Xuân Lan đến những người thợ đang miệt mài bên bàn chế tác hôm nay, lịch sử Đào Xá là hành trình của một nghề thủ công gắn bó mật thiết với âm nhạc dân tộc. Mỗi cây đàn hoàn chỉnh không chỉ mang theo công sức của người làm ra nó mà còn chứa đựng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Trong đời sống hiện đại, bảo tồn nghề làm đàn không có nghĩa là giữ nguyên mọi phương thức sản xuất trong quá khứ. Điều quan trọng là duy trì những tri thức cốt lõi làm nên chất lượng sản phẩm, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy và giúp nghề có thể tiếp tục nuôi sống những người theo nghề.
Khi người thợ vẫn còn khả năng lựa chọn gỗ, tạo hình, lắng nghe và điều chỉnh từng thanh âm, nghề làm đàn Đào Xá vẫn còn cơ hội tiếp nối. Bảo tồn làng nghề vì thế cũng chính là gìn giữ một mắt xích quan trọng trong đời sống âm nhạc truyền thống Việt Nam, để những thanh âm được tạo nên từ bàn tay người thợ tiếp tục hiện diện trong các không gian văn hóa hôm nay và mai sau.
