Câu chuyện về lễ hội bắt đầu từ năm 1885, khi kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi cùng các đại thần, trong đó có Tôn Thất Thuyết, rời kinh đô để tiếp tục cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Sau một thời gian ở Tân Sở (Quảng Trị), nhà vua cùng đoàn tùy tùng vượt đèo Quy Hợp, tiến ra vùng Phú Gia, Hương Khê, Hà Tĩnh. Tại đây, nhà vua cho xây dựng thành Sơn Phòng, đắp lũy, chiêu mộ nghĩa quân, tuyển chọn tướng lĩnh và tổ chức lực lượng kháng chiến. Cũng chính tại căn cứ này, vua Hàm Nghi tiếp tục ban bố lời hiệu triệu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống thực dân Pháp, bảo vệ nền độc lập dân tộc.
Dù căn cứ Sơn Phòng sau đó phải đối mặt với những cuộc tiến công của quân Pháp và nhà vua buộc phải rời đi, dấu ấn lịch sử của vùng đất này vẫn được lưu giữ trong ký ức cộng đồng. Sơn Phòng không chỉ là một địa điểm gắn với hành trình kháng chiến của vua Hàm Nghi, mà còn là một mắt xích quan trọng trong không gian lịch sử của phong trào Cần Vương tại Hà Tĩnh, đặc biệt trong mối liên hệ với cuộc khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo.
Một trong những câu chuyện đặc biệt nhất gắn với lễ hội là việc lưu giữ những báu vật vua Hàm Nghi để lại cho người dân Phú Gia. Theo tư liệu địa phương, trước khi rời Sơn Phòng, nhà vua đã sai đại thần Tôn Thất Thuyết đến đền Trầm Lâm làm lễ tạ ơn Đức Thánh Mẫu, đồng thời để lại những phẩm vật quý như voi vàng, nghê đồng, bảo kiếm, áo hoàng bào, lục lạc bằng đồng đen và các đạo sắc phong. Những hiện vật này không chỉ mang giá trị vật chất hay nghệ thuật, mà còn là chứng tích về mối quan hệ giữa nhà vua với cộng đồng cư dân địa phương trong những năm tháng đất nước có nhiều biến động.
Điều đáng quý là trải qua nhiều thế hệ, những báu vật ấy vẫn được các gia đình có uy tín trong cộng đồng thay nhau gìn giữ. Người đảm nhận việc trông coi và thờ phụng báu vật được gọi là cố đạo. Đây là vị trí được cộng đồng lựa chọn dựa trên tuổi tác, đạo đức, uy tín và khả năng đảm đương việc thờ phụng. Việc chuyển giao báu vật giữa các đời cố đạo không đơn thuần là sự bàn giao hiện vật, mà còn thể hiện trách nhiệm tiếp nối của cộng đồng trong việc bảo vệ những kỷ vật gắn với lịch sử quê hương.
Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước ảnh vua Hàm Nghi, các báu vật và đạo sắc phong qua những địa điểm thờ tự, di tích lịch sử trong vùng. Đoàn rước thường có ba kiệu, gồm kiệu ảnh nhà vua, kiệu báu vật và kiệu sắc phong. Những trai tráng được lựa chọn từ các thôn trong xã đảm nhận việc khiêng kiệu, mỗi kiệu có tám người. Trong không khí trang nghiêm, đoàn rước lần lượt đi qua đền Công Đồng, khu di tích thành Sơn Phòng – Hàm Nghi và đền Trầm Lâm để dâng hương, tưởng niệm trước khi đưa báu vật về nơi lưu giữ mới.
Mỗi điểm dừng trong hành trình rước đều mang một ý nghĩa riêng. Nếu thành Sơn Phòng gợi nhắc về một căn cứ kháng chiến và dấu chân của vị vua yêu nước, thì đền Công Đồng và đền Trầm Lâm lại phản ánh chiều sâu tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Đặc biệt, đền Trầm Lâm là nơi thờ Đức Thánh Mẫu Trầm Lâm – vị thần được người dân tôn kính và gắn với câu chuyện linh ứng trong những ngày vua Hàm Nghi đóng quân tại Sơn Phòng. Theo truyền ngôn địa phương, nhà vua từng nhận được sự báo mộng của Đức Thánh Mẫu về nguy cơ quân Pháp tiến đánh, từ đó có sự chuẩn bị để đối phó. Câu chuyện này góp phần lý giải mối liên hệ tâm linh đặc biệt giữa nhà vua, các di tích và người dân Phú Gia.
Lễ hội Hàm Nghi – Sơn Phòng thường được tổ chức vào ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch, gắn với nghi thức khai hạ và những sinh hoạt tín ngưỡng đầu năm của người dân địa phương. Tùy theo điều kiện và việc lựa chọn cố đạo, nghi lễ rước và bàn giao báu vật có thể được tổ chức theo chu kỳ khoảng hai năm một lần. Bên cạnh ý nghĩa tri ân vua Hàm Nghi và các bậc tiền nhân, lễ hội còn gửi gắm ước vọng về một năm mới quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình yên, no đủ.
Không chỉ có giá trị trong đời sống tâm linh, lễ hội còn là dịp để cộng đồng cùng nhau tái hiện, kể lại và trao truyền những câu chuyện lịch sử của quê hương. Qua hình ảnh đoàn rước, những báu vật được gìn giữ cẩn trọng và sự tham gia của nhiều thế hệ người dân, có thể thấy di sản ở đây không chỉ nằm trong những công trình hay hiện vật cổ, mà còn hiện diện trong chính những thực hành văn hóa vẫn được cộng đồng duy trì. Đó là cách người dân Phú Gia gìn giữ ký ức về một vị vua yêu nước, đồng thời bảo tồn những giá trị truyền thống đã gắn bó với đời sống địa phương qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, quần thể di tích thành Sơn Phòng – Hàm Nghi, đền Công Đồng và đền Trầm Lâm là những địa điểm lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng của lịch sử và văn hóa vùng Hương Khê, đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến với vùng đất này, du khách không chỉ có cơ hội tìm hiểu về cuộc đời và hành trình kháng chiến của vua Hàm Nghi, mà còn được khám phá một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng độc đáo, nơi lịch sử, tín ngưỡng và ký ức dân gian cùng tồn tại.
Lễ hội Hàm Nghi – Sơn Phòng vì thế không chỉ là dịp tưởng niệm một vị vua yêu nước, mà còn là câu chuyện về lòng trung nghĩa, sự thủy chung và ý thức gìn giữ di sản của người dân Hà Tĩnh. Qua những nghi lễ được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, dấu ấn của phong trào Cần Vương vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, trở thành một phần đáng tự hào trong ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa của vùng đất Hương Khê.









