Bùi Cầm Hổ sinh ra tại làng Đậu Liêu, huyện Thiên Lộc xưa (nay thuộc phường Nam Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh). Ông từng làm quan dưới ba triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Ngự sử Trung thừa, An Vũ sứ Lạng Sơn, Tham tri chính sự. Trong thời gian phụng sự triều đình, ông được biết đến là người thẳng thắn, công minh, không ngại can gián trước những điều sai trái. Hai lần được cử đi sứ nhà Minh vào các năm 1433 và 1438, ông cũng để lại dấu ấn trong hoạt động bang giao của triều đình Đại Việt. Những phẩm chất và công trạng ấy khiến Bùi Cầm Hổ trở thành một trong những nhân vật được người dân quê hương kính trọng, tưởng nhớ.
Không chỉ có đóng góp trong chốn quan trường, Bùi Cầm Hổ còn gắn bó sâu sắc với đời sống của người dân Đậu Liêu. Sau khi rời chốn quan trường trở về quê, ông quan tâm đến việc cải thiện sản xuất và đời sống dân sinh. Đặc biệt, ông đã hướng dẫn người dân đắp đập, ngăn khe và dẫn dòng nước từ núi Hồng Lĩnh về tưới cho cánh đồng Kẻ Treo, giúp cải thiện tình trạng thiếu nước, tạo điều kiện cho sản xuất nông nghiệp. Câu chuyện ấy cho thấy hình ảnh một vị quan không chỉ được ghi nhớ bởi tài năng và sự chính trực, mà còn bởi tấm lòng hướng về quê hương, chăm lo cuộc sống của người dân. Sau khi ông qua đời, nhân dân lập đền thờ tại chân núi Bạch Tỵ để tưởng nhớ công đức. Đền thờ Bùi Cầm Hổ được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1992.
Điểm đến gắn liền với lễ hội là Đền thờ Đô Đài Ngự sử Bùi Cầm Hổ, tọa lạc dưới chân núi Bạch Tỵ, thuộc dãy Hồng Lĩnh. Ngôi đền mang không gian thờ tự truyền thống với kiến trúc gồm thượng điện, trung điện và hạ điện, tạo nên một tổng thể trang nghiêm, gắn bó với cảnh quan núi non xung quanh. Đây không chỉ là nơi người dân đến dâng hương tưởng niệm, mà còn lưu giữ nhiều tư liệu và di vật quý liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của vị danh thần. Đáng chú ý, di tích hiện còn bảo tồn 28 đạo sắc phong của các triều vua, trong đó có sắc phong của vua Lê Hiển Tông năm Cảnh Hưng thứ sáu (1745), cùng những hiện vật như áo, mũ quan và cân đai phục phẩm được cho là gắn với Bùi Cầm Hổ. Những di vật này góp phần làm rõ hơn vị thế của ông trong lịch sử, đồng thời tạo nên giá trị tư liệu đặc biệt cho di tích.
Hằng năm, vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch, chính quyền địa phương, nhân dân và con cháu dòng họ Bùi cùng tổ chức Lễ hội Báo ân Đô Đài để tưởng nhớ công lao của ông. Trong đời sống văn hóa địa phương, lễ hội còn được gọi là lễ hội Đô Đài, gắn với câu nói dân gian “Tháng Giêng Đô Đài, tháng Hai Hương Tích”, thể hiện vị trí của lễ hội trong sinh hoạt văn hóa đầu xuân ở Hà Tĩnh. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức tế lễ truyền thống do các bậc cao niên thực hiện, tiếp đó là hoạt động dâng hương của đại biểu, người dân và con cháu dòng họ. Trong không khí thành kính, mỗi nén hương được dâng lên không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với một vị danh thần, mà còn là cách người dân gửi gắm sự trân trọng đối với những giá trị đạo đức, tinh thần trách nhiệm và lòng tận tụy vì cộng đồng mà ông để lại.
Bên cạnh phần nghi lễ, phần hội mang đến không khí sinh động với các hoạt động văn hóa dân gian, trong đó có hát trò và diễn tuồng – những hình thức diễn xướng từng gắn bó với đời sống tinh thần của người dân địa phương. Một nét đặc sắc được lưu truyền trong lễ hội là tục dựng “Đình Đụn” bên khe Nhà Trò, nơi gắn với câu chuyện Bùi Cầm Hổ cho đào dẫn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Tại đây, các hoạt động hát trò, diễn tuồng được tổ chức, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng vừa mang tính giải trí, vừa lưu giữ những ký ức về nhân vật được thờ phụng. Đặc biệt, cứ 50 năm, người dân địa phương lại tổ chức một kỳ đại lễ với quy mô lớn hơn, kéo dài nhiều ngày, thể hiện sự coi trọng và tiếp nối truyền thống tưởng niệm qua nhiều thế hệ.
Điều làm nên ý nghĩa lâu bền của Lễ hội Báo ân Đô Đài không chỉ nằm ở những nghi thức thờ phụng, mà còn ở cách cộng đồng gìn giữ và kể lại câu chuyện về một con người gắn bó với lịch sử quê hương. Từ một vị quan nổi tiếng cương trực nơi triều đình đến người góp sức khai thông dòng nước, cải thiện đồng ruộng khi trở về quê nhà, hình ảnh Bùi Cầm Hổ phản ánh một quan niệm đẹp về người làm quan: tài năng phải đi cùng trách nhiệm, danh vọng phải gắn với những đóng góp thiết thực cho đất nước và nhân dân.
Trải qua nhiều thế kỷ, lễ hội vẫn là dịp để người dân địa phương gặp gỡ, tưởng nhớ tiền nhân và trao truyền những giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ. Đến với Đền Đô Đài và Lễ hội Báo ân Bùi Cầm Hổ, du khách không chỉ có cơ hội tìm hiểu về một nhân vật lịch sử thời Hậu Lê, khám phá những di vật quý được lưu giữ tại di tích, mà còn được cảm nhận một nét đẹp trong đời sống tinh thần của người dân Hà Tĩnh: lòng biết ơn đối với những người đã dành trí tuệ, tài năng và tâm sức để phụng sự đất nước, chăm lo cho quê hương.










