Theo sử sách, vùng An Sinh xưa là một trong những địa bàn đầu tiên dòng họ Trần đến sinh sống và lập nghiệp trước khi phát triển thế lực, tiến xuống vùng Long Hưng (Thái Bình) và Tức Mặc (Nam Định). Năm 1237, vua Trần Thái Tông ban vùng đất Ngũ Yên cho anh trai là Trần Liễu làm đất thang mộc, phong tước An Sinh Vương. Tại đây, Trần Liễu cho xây dựng điện An Sinh và Tiên miếu để thờ phụng tổ tiên, trong đó có Đức Thái tổ Trần Thừa. Sau khi An Sinh Vương qua đời, triều đình tiếp tục mở rộng Tiên miếu, phát triển thành Thái miếu – nơi thờ cúng tổ tiên và các vị vua của hoàng gia nhà Trần.
Từ đó, Thái miếu trở thành một trung tâm thờ tự quan trọng của vương triều, gắn với quan niệm hướng về quê gốc và tưởng nhớ công đức tổ tiên. Vùng đất An Sinh cũng dần mang vị thế đặc biệt trong không gian lịch sử nhà Trần, nơi hội tụ hệ thống đền miếu, lăng tẩm và những công trình tín ngưỡng gắn với các thế hệ hoàng tộc.
Trải qua nhiều thế kỷ với những biến động của lịch sử, Thái miếu đã được trùng tu, tôn tạo qua các triều đại. Những dấu tích kiến trúc và kết quả khảo cổ học tại khu vực di tích góp phần tái hiện quy mô, cấu trúc của công trình xưa. Trên diện tích khảo cổ khoảng 3.000 m², các nhà nghiên cứu đã phát hiện hệ thống móng cột, nền nhà, sân vườn, bồn hoa, đường đi cùng nhiều vật liệu kiến trúc cổ. Mặt bằng kiến trúc được nhận diện gồm ba khu vực chính: tiền điện, chính điện và hậu điện, các dãy nhà kết nối với nhau tạo thành tổng thể kiến trúc hình chữ Vương. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lịch sử kiến trúc thời Trần mà còn cho thấy vị thế và quy mô của một công trình thờ tự hoàng gia. Thái miếu được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1962 và nằm trong Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều được công nhận năm 2013. Đặc biệt, năm 2025, di tích trở thành một thành tố trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Điểm đặc sắc của Lễ hội Thái miếu nhà Trần không chỉ nằm ở ý nghĩa tưởng niệm tổ tiên mà còn được thể hiện qua những nghi thức truyền thống mang đậm dấu ấn văn hóa của cộng đồng cư dân vùng Đông Bắc. Được phục dựng từ năm 2019 và duy trì tổ chức thường niên, lễ hội gồm hai phần lễ và hội, với nhiều hoạt động tái hiện những thực hành tín ngưỡng gắn với lịch sử vương triều. Trong đó, nghi lễ rước nước tại hồ Trại Lốc là một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất.
Nghi lễ rước nước gợi nhắc về nguồn gốc của dòng họ Trần vốn gắn bó với nghề chài lưới và cuộc sống mưu sinh trên sông nước. Trong quan niệm dân gian, nước không chỉ là nguồn sống mà còn tượng trưng cho sự sinh sôi, thanh sạch và nguồn sinh khí nuôi dưỡng vạn vật. Bởi vậy, việc lấy nước từ hồ Trại Lốc rồi rước về Thái miếu mang ý nghĩa tưởng nhớ cội nguồn, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, quốc thái dân an và cuộc sống bình yên.
Trong đoàn rước, chum nước được đặt trang trọng trên kiệu và đưa đến hồ Trại Lốc. Tại đây, các nghi thức lấy nước được thực hiện trong không khí trang nghiêm, thành kính trước khi đoàn rước đưa nước trở về Thái miếu. Sau những ngày tế lễ, nước được chia cho các gia đình trong thôn làng để lấy phúc, gửi gắm mong ước về may mắn và bình an. Chính sự kết hợp giữa nghi thức thờ cúng tổ tiên với ký ức về nghề nghiệp truyền thống đã khiến lễ rước nước trở thành một thực hành văn hóa giàu ý nghĩa, thể hiện mối liên hệ giữa lịch sử dòng họ, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.
Bên cạnh lễ rước nước, lễ hội còn có các nghi thức như lễ thỉnh vua tại các lăng mộ về Thái miếu, lễ cáo yết, lễ cầu an, lễ giỗ Đức Thái tổ Trần Thừa, lễ tế dâng hương và các nghi thức tế nam quan, nữ quan. Tiếng trống, tiếng chiêng khai hội cùng những nghi thức dâng lễ của các dòng họ Trần và nhân dân địa phương tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa gần gũi. Đây là dịp để các thế hệ con cháu hướng về tổ tiên, bày tỏ lòng thành kính đối với những người đã gây dựng cơ nghiệp và đặt nền móng cho một triều đại có nhiều đóng góp trong lịch sử đất nước.
Phần hội cũng mang đến không khí sôi nổi với những trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa truyền thống như kéo co, ném còn, cờ cây, đi cầu kiều, đập niêu và các chương trình văn nghệ địa phương. Những hoạt động này không chỉ tạo không gian vui chơi trong những ngày đầu xuân mà còn góp phần duy trì các hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi người dân cùng tham gia, giao lưu và trao truyền những giá trị truyền thống. Qua đó, lễ hội không đơn thuần là hoạt động tưởng niệm tại một di tích mà còn trở thành dịp gắn kết cộng đồng, củng cố mối quan hệ giữa các thế hệ và nuôi dưỡng ý thức về nguồn cội.th
Có thể nói, giá trị của Lễ hội Thái miếu nhà Trần nằm ở sự kết hợp giữa ký ức lịch sử và những thực hành văn hóa vẫn đang hiện diện trong đời sống hôm nay. Nếu Thái miếu lưu giữ dấu tích về một trung tâm thờ tự của hoàng gia, thì lễ hội chính là cách cộng đồng tiếp tục gìn giữ và làm sống động những ký ức ấy thông qua nghi lễ, phong tục và các hoạt động sinh hoạt chung. Mỗi nghi thức được thực hiện không chỉ thể hiện lòng thành kính với tiền nhân mà còn nhắc nhớ về truyền thống dựng nước, giữ nước, tinh thần đoàn kết và ý thức hướng về cội nguồn của dân tộc.
Đến với Thái miếu nhà Trần, không chỉ để tìm hiểu về một vương triều từng để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam, mà còn được khám phá một không gian văn hóa tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống người dân địa phương. Giữa không khí đầu xuân, tiếng trống hội, đoàn rước nước và những nghi thức tưởng niệm trang trọng như đưa người tham dự trở về với những câu chuyện về buổi đầu lập nghiệp của dòng họ Trần. Lễ hội vì thế không chỉ là dịp tri ân những bậc tiền nhân, mà còn là hành trình để mỗi người hiểu thêm về cội nguồn, về cách lịch sử được lưu giữ và tiếp nối qua đời sống văn hóa của cộng đồng.










