Với lịch sử lâu đời cùng những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc, lễ hội không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng Đất Tổ mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào hai dịp quan trọng: ngày Rằm tháng Giêng Âm lịch – ngày sinh của Đức Thánh Tản Viên và ngày 25 tháng 10 Âm lịch – ngày giỗ Thánh Mẫu. Đây là những thời điểm thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dâng hương, tưởng nhớ công đức của Thánh Mẫu cùng Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh.
Lễ hội Rằm tháng Giêng
Lễ hội chính diễn ra trong ba ngày, từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng Âm lịch, trong đó ngày 15 tháng Giêng là ngày chính hội. Từ những ngày đầu năm mới, không khí chuẩn bị lễ hội đã rộn ràng khắp các làng xóm. Người dân, các dòng họ và các giáp cùng nhau chuẩn bị lễ vật, trang phục, cờ quạt, kiệu rước và các nghi thức truyền thống để tham gia ngày hội.
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, đậm đà bản sắc truyền thống với nhiều nghi thức đặc sắc:
- Lễ cáo tế vào ngày 14 tháng Giêng nhằm xin phép thần linh cho mở hội.
- Lễ đón rước Thánh Mẫu Ma Thị Cao Sơn Thần Nữ – mẹ nuôi của Đức Thánh Tản Viên từ vùng núi Tản Viên về dự hội.
- Lễ tế chính diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng.
- Lễ yên vị được tổ chức vào chiều ngày 16 tháng Giêng để kết thúc lễ hội.
Sáng ngày chính hội, các giáp trong vùng tổ chức rước lễ từ đền ra sông Đà. Đoàn rước gồm ba kiệu bát cống: kiệu rước lư hương, kiệu rước lễ vật và kiệu rước nước thiêng lấy từ sông Đà về đền làm lễ. Nghi thức lấy nước mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện tín ngưỡng tôn thờ thần nước của cư dân nông nghiệp lúa nước từ xa xưa.
Bên cạnh phần lễ trang trọng, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian truyền thống như ném còn, đu tiên, đấu vật, chọi gà, kéo co và các hoạt động văn hóa cộng đồng đặc sắc. Những hoạt động này đã tạo nên bầu không khí vui tươi, náo nhiệt của mùa xuân vùng Đất Tổ, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
Lễ giỗ Thánh Mẫu và sự tích gò Đống Bò
Ngày giỗ Thánh Mẫu vào 25 tháng 10 Âm lịch gắn liền với truyền thuyết về gò Đống Bò, nằm cách đền chính khoảng 500 mét giữa cánh đồng Đầm Đành.
Theo truyền thuyết dân gian, hằng năm vào ngày 24 tháng 10 Âm lịch, một con bò lớn không rõ nguồn gốc lại xuất hiện tại địa phương. Người dân làm lễ hiến sinh, chia đều cho hai giáp Đông và Tây để chuẩn bị lễ vật dâng cúng Thánh Mẫu vào ngày hôm sau. Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần trong kho tàng truyền thuyết gắn với Đền Lăng Sương.
Lễ giỗ Thánh Mẫu không chỉ là dịp tri ân công đức của người sinh thành Đức Thánh Tản Viên mà còn có sự tham gia của nhiều làng kết nghĩa trong khu vực – những địa phương cùng thờ phụng Tản Viên Sơn Thánh, tạo nên không gian sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng rộng lớn và bền vững.
Giá trị lịch sử và văn hóa
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, Đền Lăng Sương đã được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia ngày 12/7/2005.
Tiếp đó, năm 2018, Lễ hội Đền Lăng Sương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị tiêu biểu trong đời sống văn hóa tâm linh của cộng đồng, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của lễ hội trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Bảo tồn và phát huy giá trị di tích
Trong những năm qua, Di tích Đền Lăng Sương đã được quy họach tổng thể và đầu tư tu bổ với quy mô lớn nhằm bảo tồn lâu dài các giá trị lịch sử, văn hóa của di tích. Nhiều hạng mục đã được xây dựng và tôn tạo như: nghi môn, ao sen, nhà che giếng Thiên Thanh, nhà bia, miếu Hai Cô, nhà để kiệu, nhà quản lý di tích, nhà thủ từ, khu dịch vụ, hệ thống sân vườn, tường rào và các công trình phụ trợ khác.
Những công trình này góp phần hoàn thiện không gian văn hóa tâm linh, phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu và thực hành tín ngưỡng của nhân dân cùng du khách thập phương.
Điểm đến tâm linh trên hành trình về Đất Tổ
Đối với người dân địa phương, Đền Lăng Sương không chỉ là niềm tự hào mà còn là trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị quý báu của cha ông để lại. Ngày nay, di tích đã trở thành một điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng trên hành trình về nguồn của dân tộc.
Trong hành trình khám phá vùng Đất Tổ linh thiêng, du khách thường tìm về Đền Hùng, Đền Mẫu Âu Cơ và Đền Lăng Sương – nơi gắn với truyền thuyết về Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh. Đây là những điểm đến góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đặc sắc của Phú Thọ, giúp mỗi người hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa Việt Nam.







