Địa điểm thực hành: Thôn Yên Viên (làng Vân), xã Vân Hà, thị xã Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.
Thời gian tổ chức: Ngày 12 đến 14 tháng Tư âm lịch (thường được tổ chức định kỳ 2 năm một lần hoặc 4 năm một lần tùy điều kiện thực tế của làng).
Nhân vật thờ tự: Đức thánh Tam Giang (hai anh em tướng quân Trương Hống và Trương Hát) – những người có công giúp Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương ở đầm Dạ Trạch (thế kỷ VI).
Phân lọai di sản: Lễ hội truyền thống / Tập quán xã hội và tín ngưỡng. (Đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022).

Nguồn gốc Lịch sử và Tín ngưỡng
Sự ra đời của hội Vật cầu nước làng Vân được gắn liền với truyền thuyết về chiến thắng của Đức thánh Tam Giang. Tương truyền, sau khi đánh tan lũ qủy đường thủy, các ngài đã mở hội ăn mừng chiến thắng bằng hình thức vật cầu dưới nước. Lễ hội do đó là một hình thức diễn xướng lại chiến công lịch sử, tôn vinh kỹ năng chiến đấu dưới nước và địa hình lầy lội – một đặc thù của chiến thuật du kích vùng đồng bằng sông nước thời kỳ đầu dựng nước.
Xét dưới góc độ nhân học văn hóa, hội thi là sự mã hóa của tín ngưỡng phồn thực và cầu mưa. Sự kết hợp giữa quả cầu, sân nước, và sức lực của con người mang ý nghĩa cầu mong âm dương giao hòa, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.


Hình thức Thực hành Di sản
Tính độc đáo của lễ hội được thể hiện qua các quy định nghiêm ngặt về không gian, vật thể thiêng và lực lượng tham gia:
Quả cầu thiêng (Cầu củ): Cầu được chế tác từ phần lõi gốc của cây mít già, đường kính khoảng 35-40cm, nặng gần 20kg. Quả cầu là biểu tượng của mặt trời (yếu tố Dương). Mỗi kỳ lễ hội, quả cầu được rước từ đền ra sân thi đấu bằng một nghi thức trang trọng.
Không gian thi đấu: Sân đấu là một khoảnh sân trước cửa đền rộng khoảng 200m², được bơm nước và nhào thành bùn lỏng (biểu tượng của yếu tố Âm). Hai đầu sân khoét hai hố sâu (gọi là lò) để làm mục tiêu ghi điểm. Việc đưa quả cầu (Dương) xuống sân bùn (Âm) phản ánh triết lý vũ trụ giáo về sự tương tác Âm – Dương sinh ra sự sống.
Lực lượng tham gia (Giai cầu): Làng tuyển chọn 16 thanh niên trai tráng, khỏe mạnh, không có tang bụi, đạo đức tốt. 16 giai cầu được chia làm hai đội (giáp trên và giáp dưới), đóng khố, cởi trần. Trận đấu được điều khiển bởi một trọng tài (thường là bậc cao niên, am hiểu luật lệ).
Quy tắc thi đấu: Hai đội dùng sức mạnh, chiến thuật và sự khéo léo để tranh cướp quả cầu gỗ, mục đích cuối cùng là ôm được quả cầu và đẩy xuống hố (lò) của đối phương. Các vòng đấu diễn ra liên tục, đòi hỏi nền tảng thể lực cực kỳ sung mãn do lực cản lớn của nước và bùn lầy.


Giá trị Học thuật và Bảo tồn
Lễ hội Vật cầu nước làng Vân không chỉ là một trò chơi thể thao dân gian thuần túy mà là một "bảo tàng sống" lưu giữ các tầng vỉa văn hóa:
Giá trị lịch sử: Lưu giữ ký ức cộng đồng về truyền thống chống ngoại xâm và kỹ năng thủy chiến.
Giá trị xã hội học: Củng cố tính cố kết cộng đồng của cấu trúc làng xã, nơi mọi thành viên cùng chia sẻ một không gian tâm linh và trách nhiệm bảo tồn di sản.
Giá trị nghệ thuật và thị giác: Hình ảnh các thanh niên lấm lem bùn đất, căng tràn sinh lực tranh cướp quả cầu tạo ra một mỹ cảm mạnh mẽ về sức sống nguyên thủy, mang tính lưu trữ cao cấp đối với các kho tư liệu hình ảnh di sản.













