Gắn với ngày rằm tháng Tám âm lịch hằng năm, Tết Trung thu ở Hội An được hình thành và phát triển trên nền tảng văn hóa bản địa, đồng thời tiếp nhận những ảnh hưởng từ các cộng đồng người Hoa, người Nhật từng sinh sống và giao thương tại đây. Trong suốt quá trình phát triển của đô thị thương cảng từ thế kỷ XVI – XVIII, những phong tục đón Trung thu dần được cộng đồng cư dân tiếp nhận, điều chỉnh và gìn giữ, tạo nên một lễ hội vừa mang đậm bản sắc dân gian Việt Nam, vừa thể hiện dấu ấn giao thoa văn hóa của Hội An.
Khác với hình dung quen thuộc về một ngày hội chủ yếu dành cho trẻ em, Tết Trung thu ở Hội An từ lâu đã là dịp sinh hoạt văn hóa của cả cộng đồng. Sau mùa vụ, các gia đình sum họp, chuẩn bị mâm cỗ, dâng lễ trời đất và tổ tiên, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi và công việc làm ăn hanh thông. Mâm cỗ Trung thu thường được chuẩn bị chu đáo với bánh nướng, bánh dẻo, trái cây và những sản vật địa phương. Khi trăng rằm lên cao, các thành viên trong gia đình cùng quây quần thưởng trăng, dâng lễ và chia sẻ những món quà mùa thu. Những tập tục ấy không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, tổ tiên mà còn góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ trong mỗi gia đình.
Một trong những hình ảnh làm nên sức hấp dẫn của Tết Trung thu Hội An chính là những chiếc đèn lồng truyền thống. Vào dịp này, từ nhà cổ, hội quán, đình làng đến các cửa hiệu ven phố đều được trang hòang bằng đèn lồng với nhiều hình dáng, màu sắc và kích thước khác nhau. Những chiếc đèn không đơn thuần là vật trang trí mà còn gắn với một nghề thủ công đã trở thành dấu ấn văn hóa của phố Hội. Từ khung tre, vải lụa đến công đọan tạo hình, căng vải và hòan thiện, mỗi chiếc đèn là kết quả của sự khéo léo, tỉ mỉ và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ nghệ nhân. Trong không gian phố cổ, ánh sáng từ những chiếc đèn lồng khiến các mái ngói rêu phong, hiên nhà gỗ và những con phố nhỏ trở nên lung linh, tạo nên một khung cảnh rất riêng mà khó nơi nào có được.
Bên cạnh đèn lồng, múa lân, sư, rồng và đặc biệt là múa Thiên cẩu là những hoạt động mang đậm dấu ấn tín ngưỡng trong Tết Trung thu ở Hội An. Nếu múa lân đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong nhiều lễ hội truyền thống ở Việt Nam, thì Thiên cẩu lại là một nét đặc sắc riêng của vùng đất này. Theo quan niệm dân gian của cư dân Hội An, Thiên cẩu là linh vật có khả năng trấn áp tà khí, xua đuổi những điều không may và mang lại bình an cho cộng đồng.
Nghi thức rước và múa Thiên cẩu thường diễn ra trong không khí náo nhiệt với tiếng trống, thanh la, xập xỏa cùng ánh sáng của đuốc và đèn lồng. Đoàn rước đi qua các tuyến phố, ghé vào những gia đình mời đón Thiên cẩu để thực hiện nghi thức múa trước bàn thờ tổ tiên, sau đó di chuyển qua các gian nhà. Người dân thường chuẩn bị túi vải điều treo trước cửa để đón đoàn rước, gửi gắm mong ước về may mắn, bình an và thuận lợi trong cuộc sống. Đằng sau những động tác biểu diễn sinh động là quan niệm dân gian về sự cân bằng âm dương, ước vọng xua tan điều bất lợi và đón nhận sinh khí tốt lành cho gia đình, xóm phố.
Không khí lễ hội còn được thể hiện qua hoạt động rước đèn, vui chơi và các chương trình văn hóa cộng đồng. Trẻ em cầm trên tay những chiếc đèn ông sao, đèn cá chép, đèn kéo quân hay đèn lồng thủ công, cùng gia đình và bạn bè đi qua những con phố ngập ánh sáng. Những đội múa lân, Thiên cẩu tập luyện và biểu diễn, tiếng trống vang lên từ các ngõ nhỏ tạo nên nhịp điệu sôi động của ngày hội. Tại các khu dân cư, đình làng và trường học, nhiều hoạt động như trưng bày mâm cỗ, thi làm đèn lồng, phát quà cho thiếu nhi cũng được tổ chức. Đặc biệt, sự quan tâm dành cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn đã góp phần làm nổi bật tinh thần sẻ chia, tương trợ vốn là một giá trị đẹp trong đời sống cộng đồng.
Từ năm 1998, cùng với quá trình bảo tồn và phát huy giá trị đô thị cổ, Hội An bắt đầu tổ chức hoạt động “Đêm rằm phố cổ”, tái hiện không gian phố Hội trong ánh sáng đèn lồng thay cho hệ thống đèn điện hiện đại. Hoạt động này dần trở thành một điểm nhấn trong đời sống văn hóa và du lịch của địa phương, đặc biệt vào dịp Trung thu. Khi ánh đèn điện được hạn chế, những chiếc đèn lồng truyền thống trở thành nguồn sáng chủ đạo, làm nổi bật vẻ đẹp của kiến trúc nhà cổ, những mái hiên gỗ và các con phố ven sông Hoài. Du khách có thể tản bộ, ngắm đèn, thưởng thức những tiết mục nghệ thuật dân gian và cảm nhận khôngkhí lễ hội hòa quyện trong nhịp sống thường ngày của cư dân phố cổ.
Điều đáng quý ở Tết Trung thu Hội An là những giá trị truyền thống không chỉ được lưu giữ trong các nghi thức mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống của người dân. Nghề làm đèn lồng, chế tác đầu lân, mặt nạ Ông Địa, làm bánh Trung thu và thực hành múa Thiên cẩu đều góp phần tạo nên một hệ thống sinh hoạt văn hóa gắn bó chặt chẽ với lễ hội. Những nghệ nhân, người thợ thủ công và các đội múa dân gian chính là những người trực tiếp duy trì, trao truyền tri thức và kỹ năng cho thế hệ sau. Nhờ đó, Trung thu không chỉ được tái hiện như một sự kiện du lịch mà vẫn giữ được vai trò là ngày hội của cộng đồng, nơi các phong tục và ký ức văn hóa tiếp tục được nuôi dưỡng.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và vai trò trong đời sống cộng đồng, ngày 14/2/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 228/QĐ-BVHTTDL, đưa Tết Trung thu ở Hội An vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Lễ hội truyền thống và Tập quán xã hội, tín ngưỡng. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng cư dân gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đến với Hội An vào dịp Trung thu, du khách không chỉ được ngắm nhìn một phố cổ rực rỡ trong ánh đèn lồng hay hòa mình vào không khí náo nhiệt của những đoàn múa lân, rước đèn. Đó còn là dịp để hiểu hơn về đời sống tín ngưỡng, phong tục và tinh thần cộng đồng của người dân nơi đây. Giữa những mái nhà cổ và con phố đã nhuốm màu thời gian, Tết Trung thu vẫn được tiếp nối bằng những nghi lễ, tiếng trống, ánh đèn và niềm vui sum họp. Chính sự kết hợp giữa vẻ đẹp của không gian di sản và sức sống của những phong tục dân gian đã làm nên một mùa Trung thu rất riêng – nơi truyền thống không chỉ được ngắm nhìn mà còn được cảm nhận qua từng hoạt động và nhịp sống của người Hội An.











