Lễ hội gắn với làng Phong Lệ xưa, nay thuộc khu vực phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng. Đây vốn là vùng đất có truyền thống sản xuất nông nghiệp, nơi đời sống của người dân gắn bó mật thiết với ruộng đồng, con trâu và chu kỳ mùa vụ. Trong không gian văn hóa ấy, hình ảnh những đứa trẻ chăn trâu không đơn thuần gợi nhắc về một công việc thường ngày, mà còn đại diện cho một phần quan trọng của đời sống làng quê. Từ đó, người dân hình thành một lễ hội dành riêng để tôn vinh những mục đồng – những đứa trẻ gắn bó với đồng ruộng và đàn trâu của làng.
Điều đặc biệt của lễ hội còn bắt nguồn từ một câu chuyện dân gian được lưu truyền tại địa phương. Tương truyền, làng Phong Lệ xưa có một cồn cỏ, sau này được gọi là Cồn Thần. Một lần, người dân đưa đàn vịt lên cồn nhưng chân vịt bỗng như bị níu chặt xuống đất, không thể di chuyển. Cho rằng nơi đây có thần linh ngự trị, người dân không dám lui tới. Thế nhưng, khi đàn trâu trong làng đi lạc lên Cồn Thần, những đứa trẻ chăn trâu tìm đến lại không gặp điều gì bất thường. Từ câu chuyện ấy, người dân tin rằng Cồn Thần là nơi dành riêng cho các mục đồng. Khu vực này dần trở thành điểm tụ họp của trẻ chăn trâu trong làng, góp phần hình thành nên lễ hội mang tên Mục Đồng.
Về phương diện tín ngưỡng, lễ hội gắn liền với tục thờ Thần Nông – vị thần được người nông dân tôn kính và tin là đấng bảo trợ cho sản xuất nông nghiệp. Trong quan niệm dân gian, Thần Nông có vai trò phù trợ cho việc cày cấy, gieo trồng, giúp thời tiết thuận lợi, mùa màng sinh sôi và cuộc sống của người dân được no đủ. Bởi vậy, lễ hội không chỉ là dịp để trẻ chăn trâu vui chơi, mà còn là thời điểm cộng đồng cùng hướng về vị thần bảo hộ nghề nông, gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, đồng ruộng tốt tươi và cuộc sống bình an.
Một trong những điểm hấp dẫn nhất của Lễ hội rước Mục Đồng nằm ở hệ thống nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp. Trong đó, nghi thức quan trọng nhất là rước Thần Nông từ Cồn Thần về đình Thần Nông. Đoàn rước có sự tham gia của người dân, các dòng họ và những người hóa thân thành mục đồng, tạo nên khung cảnh vừa trang nghiêm vừa gần gũi. Sau nghi thức rước là lễ an vị thần tại đình, nơi các chư phái tộc lần lượt dâng hương, bày tỏ lòng thành kính và cầu mong sự phù hộ cho dân làng.
Tiếp nối các nghi lễ là hoạt động rước Thần Nông đi dạo đồng Phong Lệ. Đây là một trong những hình ảnh giàu ý nghĩa nhất của lễ hội khi đoàn rước đi qua không gian gắn bó với đời sống sản xuất của người dân. Cánh đồng, con trâu và những người nông dân cùng xuất hiện trong một nghi thức tín ngưỡng, tạo nên sự kết nối tự nhiên giữa con người với đất đai và mùa màng. Qua đó, người tham dự có thể cảm nhận rõ hơn quan niệm sống của cư dân nông nghiệp xưa: con người không tách rời thiên nhiên, mà luôn tìm cách hòa hợp, tôn trọng và gửi gắm niềm tin vào những yếu tố quyết định sinh kế của mình.
Không khí lễ hội còn được làm phong phú bởi các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng như thi cờ Mục Đồng giữa các tộc họ, trò chơi dân gian và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Những hoạt động này không chỉ tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt mà còn là dịp để các gia đình, dòng họ và người dân trong làng gặp gỡ, giao lưu, cùng tham gia vào việc duy trì những tập quán lâu đời. Đặc biệt, hình ảnh các mục đồng xuất hiện trong trang phục truyền thống, cùng những nghi thức gắn với trâu và đồng ruộng, mang đến một lát cắt sinh động về đời sống nông thôn miền Trung trong quá khứ.
Đằng sau những nghi thức ấy là một câu chuyện đáng chú ý về quá trình duy trì và phục hồi lễ hội. Theo lệ xưa, Lễ hội Mục Đồng thường được tổ chức ba năm một lần, sau đó có thời điểm giãn ra sáu năm rồi mười hai năm một lần. Lần tổ chức cuối cùng trong thời kỳ phong kiến được ghi nhận vào năm Bảo Đại thứ 11 (1936). Sau hơn 70 năm gián đoạn, lễ hội được phục dựng vào năm 2007 với sự chung tay của 17 chư phái tộc trong làng và sự hỗ trợ chuyên môn của Hội Văn nghệ dân gian thành phố Đà Nẵng. Tiếp đó, lễ hội được tổ chức vào các năm 2010 và 2014. Sau một thời gian gián đoạn, năm 2024, lễ hội tiếp tục được phục dựng và tổ chức, đánh dấu nỗ lực của chính quyền cùng cộng đồng địa phương trong việc khôi phục một sinh hoạt văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một. Năm 2026, lễ hội tiếp tục được tổ chức trong hai ngày 16 và 17/5 tại đình Thần Nông, Cồn Thần và khu vực làng Phong Nam – Phong Lệ.
Ngày nay, khi quá trình đô thị hóa đang làm thay đổi diện mạo nhiều vùng nông thôn của Đà Nẵng, Lễ hội rước Mục Đồng càng mang ý nghĩa đặc biệt trong việc lưu giữ ký ức và bản sắc của làng Phong Lệ. Những cánh đồng dần thu hẹp, hình ảnh trẻ em chăn trâu cũng không còn phổ biến như trước, nhưng thông qua lễ hội, những giá trị gắn với nền văn minh nông nghiệp vẫn có cơ hội được tái hiện và trao truyền cho các thế hệ sau.
Điều khiến Lễ hội rước Mục Đồng trở nên đáng nhớ không chỉ nằm ở tính độc đáo của một lễ hội dành riêng cho trẻ chăn trâu, mà còn ở tinh thần nhân văn ẩn chứa bên trong. Lễ hội dành sự tôn vinh cho những con người vốn bình dị trong đời sống làng quê, khẳng định giá trị của lao động nông nghiệp và vai trò của từng thành viên trong cộng đồng. Đồng thời, đây cũng là dịp để các thế hệ người dân cùng trở về với không gian văn hóa của quê hương, nhắc nhớ về những phong tục, tập quán và cách sống đã làm nên bản sắc của vùng đất Phong Lệ.
Đến với Lễ hội rước Mục Đồng, du khách không chỉ được chứng kiến những nghi thức rước thần hay tham gia vào không khí hội hè dân gian, mà còn có cơ hội khám phá một phần đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp miền Trung. Giữa một thành phố đang phát triển mạnh mẽ, lễ hội vẫn giữ được nét mộc mạc của làng quê xưa, nơi con người dành sự trân trọng cho đồng ruộng, mùa màng và những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó cũng chính là sức sống của di sản văn hóa: không chỉ tồn tại trong những câu chuyện được kể lại, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng hôm nay.









