Lễ hội diễn ra tại khu di tích Lăng và Đền thờ Kinh Dương Vương, thuộc thôn Á Lữ, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Theo truyền thuyết và các thư tịch cổ, Kinh Dương Vương, húy là Lộc Tục, là vị vua đầu tiên của nhà nước Xích Quỷ, được xem là nhà nước sơ khai trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Vào năm 2879 trước Công nguyên, Ngài lên ngôi, mở đầu thời kỳ dựng nước và được tôn là Đức Thủy tổ của người Việt. Theo truyền thuyết, Kinh Dương Vương kết duyên với Thần Long, sinh ra Lạc Long Quân; sau đó, Lạc Long Quân kết duyên cùng Âu Cơ, sinh ra các Vua Hùng. Câu chuyện ấy đã trở thành một phần quan trọng trong ký ức văn hóa của người Việt, gắn với quan niệm về nguồn gốc chung của cộng đồng con Lạc cháu Hồng.
Từ lâu, Lăng và Đền thờ Kinh Dương Vương đã là không gian thờ tự linh thiêng, được các triều đại phong kiến coi trọng và xếp vào hàng miếu thờ Đế vương. Không gian di tích gồm đền thờ nằm phía trong đê và lăng mộ nằm trên khu đất cao ven sông Đuống. Đền thờ hiện lưu giữ hệ thống ngai thờ, sắc phong, thần phả, văn tế, hoành phi và câu đối cổ, trong đó có những dòng chữ như “Nam bang Thủy Tổ”, thể hiện sự tôn kính của các thế hệ đối với vị vua được suy tôn là Thủy tổ nước Nam.
Đặc biệt, kiến trúc của khu lăng mang vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm nhưng không quá cầu kỳ. Công trình chủ yếu được ghép bằng đá xanh, thiết kế theo kiểu chồng diêm tám mái, với những đường đao cong đặc trưng của kiến trúc truyền thống. Phía trước lăng là hệ thống cổng tam môn, những trụ đá và đôi rồng đá uốn mình chầu vào, tạo nên vẻ uy nghi cho không gian thờ tự. Vị trí hướng ra sông Đuống cũng đem đến cho khu di tích một cảnh quan riêng: vừa gần gũi với thiên nhiên vùng đồng bằng Bắc Bộ, vừa gợi cảm giác tĩnh tại của một chốn thờ tự gắn với lịch sử lâu đời.
Được tổ chức hằng năm từ ngày 16 đến ngày 18 tháng Giêng âm lịch, lễ hội Kinh Dương Vương là dịp để người dân địa phương và du khách thập phương cùng tưởng niệm, tri ân công đức Đức Thủy tổ. Trong không khí trang nghiêm của những ngày đầu xuân, các nghi thức truyền thống được tái hiện, mang đến cho người tham dự cơ hội tìm hiểu sâu hơn về tín ngưỡng thờ tổ tiên và đời sống văn hóa cộng đồng của cư dân vùng Kinh Bắc.
Một trong những nghi thức đặc sắc của lễ hội là lễ rước nước từ sông Đuống về đền thờ và lăng, thể hiện sự gắn bó giữa cộng đồng cư dân với dòng sông – nguồn sống quan trọng của vùng đất đồng bằng. Bên cạnh đó là lễ dâng hương, tế lễ và nghi thức rước kiệu Thủy tổ, kiệu Lạc Long Quân, Âu Cơ từ đền thờ xuống lăng. Đoàn rước với cờ hội, nghi trượng, đội múa lân, múa rồng cùng sự tham gia của đông đảo người dân trong trang phục truyền thống tạo nên khung cảnh vừa trang nghiêm, vừa rộn ràng. Tiếng trống hội vang lên giữa không gian làng quê như một lời nhắc nhớ về truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Nếu phần lễ thể hiện lòng thành kính và sự tri ân đối với tổ tiên, thì phần hội lại mở ra một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đầy màu sắc. Người dân và du khách có thể hòa mình vào những làn điệu Quan họ, hát Trống quân, hát Chèo, Tuồng, Ca trù, diễn xướng Chầu văn và các tiết mục múa rối nước. Đặc biệt, hát Trống quân là một loại hình diễn xướng dân gian gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa của cư dân Thuận Thành, góp phần tạo nên nét riêng cho lễ hội.
Bên cạnh các họat động biểu diễn nghệ thuật, những trò chơi dân gian như kéo co, đập niêu, đánh đu, tổ tôm điếm, cờ tướng, đấu vật cũng thu hút sự tham gia của đông đảo người dân. Không gian lễ hội còn có họat động trưng bày, giới thiệu các sản phẩm truyền thống của địa phương như gốm Luy Lâu, tranh dân gian Đông Hồ, tương Đình Tổ, nem Bùi Xá và các sản phẩm gắn với đời sống làng nghề Kinh Bắc. Qua đó, lễ hội không chỉ là dịp tưởng niệm tiền nhân mà còn trở thành không gian gặp gỡ, giao lưu và giới thiệu những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Bắc Ninh.
Điều làm nên ý nghĩa sâu sắc của Lễ hội Kinh Dương Vương không chỉ nằm ở những nghi thức được tổ chức trang trọng, mà còn ở cách một cộng đồng gìn giữ ký ức về nguồn cội qua nhiều thế hệ. Trong đời sống hiện đại, khi những mối liên hệ giữa con người với lịch sử và truyền thống đôi khi trở nên xa cách, lễ hội vẫn là dịp để các thế hệ cùng trở về không gian thờ tự, cùng tham gia những sinh hoạt văn hóa chung và nhắc nhớ về câu chuyện nguồn gốc dân tộc.
Đến với Lễ hội Kinh Dương Vương, du khách không chỉ được tìm hiểu một truyền thuyết gắn với buổi đầu dựng nước, mà còn có cơ hội cảm nhận không khí lễ hội truyền thống của vùng quê Kinh Bắc qua tiếng trống hội, đoàn rước kiệu, những làn điệu dân ca và phong tục thờ phụng tổ tiên. Đây cũng là dịp để khám phá thêm những giá trị văn hóa của vùng Thuận Thành – nơi còn lưu giữ nhiều di sản nổi tiếng như chùa Dâu, chùa Bút Tháp và làng tranh dân gian Đông Hồ.
Lễ hội Kinh Dương Vương vì thế không đơn thuần là một cuộc tưởng niệm quá khứ, mà còn là hành trình tìm về cội nguồn trong đời sống hôm nay. Giữa không gian linh thiêng bên dòng sông Đuống, câu chuyện về Đức Thủy tổ và truyền thống con Lạc cháu Hồng tiếp tục được kể lại, không chỉ qua những trang sử hay truyền thuyết, mà qua chính những nghi lễ, phong tục và tình cảm được người dân gìn giữ qua bao thế hệ.









