Nằm bên dòng sông Cầu, Quang Biểu là một ngôi làng có đời sống văn hóa cộng đồng khá đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Ngày nay, Quang Biểu thuộc phường Nếnh, tỉnh Bắc Ninh; trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa danh này thuộc xã Quang Châu, thị xã Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Trong đời sống của người dân nơi đây, hội làng Quang Biểu được duy trì như một dịp quan trọng để bà con cùng trở về, tưởng nhớ các vị thần được phụng thờ và cùng nhau gìn giữ những phong tục, trò chơi, môn thể thao truyền thống của làng.

Theo Cổng thông tin điện tử về lễ hội của Cục Văn hóa Cơ sở, Gia đình và Thư viện, hội làng Quang Biểu được tổ chức hằng năm vào ngày 12 và 13 tháng 8 âm lịch, với đối tượng thờ phụng là Thánh Tam Giang. Phần lễ gồm các nghi thức tế lễ, dâng hương; sau những nghi thức trang nghiêm ấy là phần hội với văn nghệ, thể thao và nhiều trò chơi dân gian. Chính sự kết hợp giữa không khí thành kính của phần lễ và sự sôi nổi của phần hội đã tạo nên nét hấp dẫn riêng cho một hội làng truyền thống vùng Kinh Bắc.

Trong ký ức của người dân Quang Biểu, ngày hội không chỉ đơn giản là một dịp vui xuân hay vui hội. Đó còn là lúc những người con của làng, dù đi làm ăn xa, có cơ hội trở về gặp gỡ nhau. Một tư liệu ghi nhận rằng từ năm 1999, người dân Quang Biểu dù sinh sống xa quê vẫn duy trì việc tụ họp và tổ chức hội làng để tưởng nhớ các vị thần của làng, đồng thời duy trì những môn thể thao cổ truyền. Điều này cho thấy lễ hội không chỉ được duy trì bởi một thiết chế hành chính mà còn dựa vào sự gắn bó và ý thức cộng đồng của chính những người dân trong làng.

Một trong những điểm khiến hội làng Quang Biểu trở nên đáng nhớ chính là đấu vật cổ truyền. Mỗi mùa hội, sới vật trở thành nơi thu hút đông đảo người dân và khách xem. Những đô vật cởi trần, đi chân đất bước lên sới, thể hiện sức mạnh, sự nhanh nhẹn và kỹ thuật qua những miếng đánh truyền thống. Nhiều thế vật như nhổ rễ, bốc vanh, bốc tay trong, bốc tay ngoài hay bốc đâm đuốc vẫn được nhắc đến như một phần của truyền thống vật làng.

Đáng chú ý, sới vật Quang Biểu từng có nhiều đô vật nổi tiếng trong vùng. Có thời gian do điều kiện kinh tế và đời sống thay đổi, hội vật chỉ được tổ chức trong phạm vi thanh thiếu niên của làng. Từ năm 2018, lệ vật khách được khôi phục, mở rộng cơ hội để các đô vật từ nhiều nơi về tranh giải. Theo lệ hiện nay được ghi nhận, cứ hai năm một lần, vào năm chẵn, hội vật được tổ chức với sự tham gia của các đô vật trong và ngoài làng. Sới vật vì thế không chỉ là nơi tranh tài mà còn là một không gian gặp gỡ, giao lưu giữa các cộng đồng trong vùng.

Bên cạnh đấu vật, hội làng còn có những trò chơi dân gian gần gũi như bắt vịt cùng các hoạt động thể thao, văn nghệ. Những trò chơi ấy không đặt nặng tính thắng thua mà quan trọng hơn là tạo ra tiếng cười, sự hào hứng và cơ hội để mọi người cùng tham gia. Người lớn có thể đứng bên sới vật cổ vũ, trẻ em háo hức theo dõi các trò chơi, còn những người đi làm ăn xa có dịp gặp lại bạn bè, họ hàng. Vì thế, ngày hội trở thành một khoảng thời gian mà các mối quan hệ trong cộng đồng được kết nối và làm mới.

Không khí ấy cũng gợi nhắc đến đặc trưng văn hóa của vùng Kinh Bắc – nơi lễ hội làng thường không chỉ có nghi lễ thờ thần mà còn là dịp cộng đồng khẳng định sự gắn bó của mình với quê hương. Quang Biểu còn có một mối quan hệ văn hóa đáng chú ý với làng Quả Cảm ở Bắc Ninh thông qua tục kết chạ. Tục kết chạ vốn là một hình thức kết nghĩa giữa các làng, trong đó hai cộng đồng coi nhau như anh em, cùng hỗ trợ nhau trong cuộc sống và duy trì quan hệ qua nhiều thế hệ. Những mối quan hệ như vậy góp phần tạo nên mạng lưới văn hóa cộng đồng đặc trưng của vùng Kinh Bắc.

Đời sống lễ hội của Quang Biểu cũng gắn với hệ thống di tích của làng, trong đó có chùa Quang Biểu. Đây là một ngôi chùa cổ còn lưu giữ nhiều dấu tích và hiện vật có giá trị, trong đó có hệ thống tượng, bia đá thời Lê Trung Hưng, hòanh phi, câu đối cùng nhiều cấu kiện kiến trúc cổ. Chùa được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2012. Tại chùa, người dân địa phương cũng duy trì một lễ hội riêng vào ngày 16 tháng 3 âm lịch, với các họat động dâng hương lễ Phật, cờ tướng, bịt mắt đập niêu, đu và đấu vật. Những sinh họat này cho thấy đời sống văn hóa của Quang Biểu được tạo nên từ nhiều lớp tín ngưỡng và sinh họat cộng đồng đan xen với nhau.

Điều thú vị khi tìm hiểu hội làng Quang Biểu là lễ hội vẫn giữ được tinh thần của một hội làng thực sự, nơi người dân là chủ thể của các hoạt động. Không cần những chương trình quá cầu kỳ, sức sống của lễ hội nằm trong chính tiếng trống, tiếng reo hò bên sới vật, những cuộc gặp gỡ của người làng và các trò chơi được trao truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi hoạt động, dù lớn hay nhỏ, đều góp phần kể lại câu chuyện về một cộng đồng đã hình thành, gắn bó và giữ gìn ký ức quê hương qua thời gian.

Trong bối cảnh Quang Biểu ngày nay nằm trong một không gian đang có tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh của tỉnh Bắc Ninh, những sinh họat như hội làng càng trở nên có ý nghĩa. Khu vực Quang Châu và vùng phụ cận đã có nhiều thay đổi về hạ tầng, công nghiệp và đời sống dân cư, nhưng những dấu hiệu của làng cũ vẫn hiện diện trong tên đất, di tích, quan hệ cộng đồng và các ngày hội truyền thống. Ngay trong các tài liệu quản lý hiện nay, Quang Biểu vẫn được xác định là một địa bàn dân cư của phường Nếnh, bên cạnh những không gian sản xuất nông nghiệp và khu công nghiệp đang phát triển.

Có lẽ chính sự tồn tại song song ấy tạo nên nét thú vị của hội làng Quang Biểu. Một mặt, đây là dịp để người dân thực hành những nghi lễ đã có từ lâu, tưởng nhớ Thánh Tam Giang và các vị thần được cộng đồng tôn kính. Mặt khác, đó lại là một ngày hội rất đời thường, nơi người ta gặp nhau, xem vật, chơi hội, trò chuyện và cùng chia sẻ niềm vui. Lễ hội vì thế không chỉ lưu giữ quá khứ mà còn tiếp tục được cộng đồng sử dụng để tạo dựng sự gắn kết trong hiện tại.

Đến Quang Biểu vào những ngày hội, điều đọng lại có lẽ không chỉ là hình ảnh một sới vật đông vui hay những trò chơi dân gian náo nhiệt. Đó còn là cảm giác về một ngôi làng đang cố gắng giữ lấy những điều làm nên bản sắc của mình giữa những thay đổi nhanh chóng của cuộc sống hiện đại. Hội làng Quang Biểu vì thế có thể được nhìn như một di sản sống của cộng đồng, nơi lịch sử, tín ngưỡng, thể thao dân gian và những mối quan hệ làng xã tiếp tục gặp nhau và được trao truyền qua mỗi mùa hội.