Lễ hội được tổ chức tại Lăng Ông Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn, gắn với ngày giỗ của ông vào mùng 4 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ông Nguyễn Văn Tồn (1763–1820), tên thật là Thạch Duồng, còn được gọi là Tà Duồng, là người dân tộc Khmer, quê ở làng Nguyệt Lãng, huyện Vĩnh Bình (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long). Trong quá trình hoạt động dưới triều Nguyễn, ông được ban quốc tính Nguyễn và giao nhiều trọng trách quân sự, hành chính tại vùng Trà Ôn, Trà Vinh và Mang Thít.
Trong cuộc đời mình, ông có nhiều đóng góp đối với quá trình khai khẩn vùng đất Trà Ôn, Cầu Kè, chiêu mộ dân binh, tổ chức lập làng và giữ gìn an ninh vùng Tây Nam. Đặc biệt, năm 1819, ông được triều đình giao nhiệm vụ Điều bát Nhung vụ, dẫn lực lượng dân binh đến Châu Đốc, phối hợp với Thoại Ngọc Hầu tham gia công cuộc đào kênh Vĩnh Tế. Những đóng góp ấy khiến ông được người dân địa phương kính trọng, không chỉ như một vị tướng có công với đất nước mà còn như một bậc tiền nhân đã góp phần tạo dựng cuộc sống ổn định cho cư dân vùng đất mới. Sau khi ông qua đời vào ngày mùng 4 tháng Giêng năm Canh Thìn (1820), người dân lập lăng thờ phụng, duy trì ngày giỗ hằng năm để tưởng nhớ công đức của ông.
Không gian Lăng Ông vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một công trình thờ tự thông thường. Đây là nơi lưu giữ ký ức về quá trình hình thành cộng đồng cư dân Trà Ôn, đồng thời phản ánh tín ngưỡng thờ nhân thần và truyền thống tôn vinh những người có công với quê hương của cư dân Nam Bộ. Trong khuôn viên lăng còn phối thờ một số nhân vật lịch sử như Phó soái Nguyễn An, Nguyễn Trung Trực, Trương Công Định và Lê Văn Duyệt. Quần thể di tích có các hạng mục chính gồm cổng tam quan, chánh điện, võ ca, nhà khách và khu mộ phần của ông cùng phu nhân. Những công trình được bố trí trong một không gian trang nghiêm, kết hợp với các chi tiết trang trí truyền thống, tạo nên diện mạo kiến trúc tín ngưỡng đặc trưng của vùng Nam Bộ.
Điểm đặc biệt của lễ hội nằm ở sự tham gia và phối hợp thực hành của cộng đồng ba dân tộc Kinh, Hoa, Khmer. Dù mỗi cộng đồng có phong tục, tín ngưỡng và loại hình nghệ thuật riêng, tất cả đều cùng hướng về một đối tượng thờ phụng chung, cùng góp sức tổ chức ngày hội và duy trì những nghi thức truyền thống. Chính sự gặp gỡ này đã tạo nên nét riêng của Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn: một không gian văn hóa thống nhất trong lòng thành kính đối với tiền nhân nhưng vẫn giữ được bản sắc đa dạng của từng cộng đồng.
Các hoạt động lễ hội thường bắt đầu từ ngày 30 tháng Chạp với tục dựng cây nêu trước lăng. Cây nêu được lựa chọn và chuẩn bị cẩn thận từ những cây tre tươi, thân nhỏ, chắc, có sức bền. Trên ngọn tre thường treo bùa nêu cùng những vật trang trí mang ý nghĩa biểu tượng như cá chép, khánh hoặc chuông. Theo quan niệm dân gian của người địa phương, cây nêu không chỉ báo hiệu thời điểm lễ hội sắp diễn ra mà còn mang ý nghĩa chỉ đường, đón ông Nguyễn Văn Tồn về cùng cộng đồng đón Tết và dự ngày giỗ đầu năm. Nghi thức này mở đầu cho chuỗi hoạt động tưởng niệm, đồng thời thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ cúng tiền nhân với phong tục đón năm mới của cư dân Nam Bộ.
Từ sáng mùng 3 tháng Giêng, không khí lễ hội trở nên rộn ràng với những hoạt động trình diễn nghệ thuật dân gian. Đáng chú ý là sự xuất hiện của dàn nhạc ngũ âm Khmer đến từ các địa phương lân cận, mang đến những thanh âm đặc trưng trong không gian lăng. Tiếp đó là nghi thức tụng kinh cầu an của các vị sư Khmer, gửi gắm mong ước về một năm mới bình an, thuận hòa. Cộng đồng người Hoa góp mặt với hoạt động múa lân, biểu diễn nhạc Tùa Lầu Cấu, tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt. Trong khi đó, các loại hình nghệ thuật truyền thống của người Khmer như múa Rô-băm, múa trống Sa-dăm và hát Dù-kê cũng được trình diễn, góp phần làm phong phú thêm không gian lễ hội.
Bên cạnh những hoạt động trình diễn, phần lễ giữ vai trò trung tâm với các nghi thức tế tự truyền thống. Vào chiều mùng 3 tháng Giêng, lễ Túc yết được tiến hành để dâng hương, hoa, trà, rượu và các lễ vật lên vị thần được thờ phụng, đồng thời tưởng nhớ các bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ và những người có công với đất nước. Lễ vật thường gồm heo trắng, xôi, trái cây, bánh, rượu, trà, trầu cau cùng những sản vật quen thuộc của địa phương. Đặc biệt, mâm cúng còn được chuẩn bị như một bữa cơm gia đình với những món ăn dân dã Nam Bộ, thể hiện sự gần gũi, thành kính của người dân đối với vị tiền nhân mà họ xem như người thân trong cộng đồng.
Ngày mùng 4 tháng Giêng là ngày chính giỗ, với nghi thức Chánh tế được tổ chức trang trọng. Cùng với đó là các nghi lễ tế Tiền hiền, Hậu hiền, xây chầu và hát bội. Trong đó, xây chầu là nghi thức mang ý nghĩa mở đầu cho hoạt động diễn xướng, cầu mong sự hanh thông, tốt lành và một năm mới bình an. Những trích đoạn hát bội được trình diễn tại võ ca không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật mà còn góp phần duy trì một loại hình sân khấu truyền thống vốn gắn bó lâu đời với sinh hoạt đình, miếu ở Nam Bộ.
Trước đây, lễ hội còn có tục rước sắc phong với đoàn người mặc võ phục theo kiểu triều Nguyễn, mang cờ, trống, chiêng di chuyển trong không khí trang nghiêm. Tuy nhiên, nghi thức này hiện không còn được thực hành. Dẫu vậy, những nghi lễ còn được duy trì cùng các hoạt động diễn xướng dân gian vẫn cho thấy sức sống của một lễ hội được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Điều đáng chú ý là các hoạt động văn hóa trong lễ hội không đơn thuần được tổ chức để biểu diễn hay phục vụ khách tham quan. Đối với người dân địa phương, đây còn là dịp để gặp gỡ, thăm hỏi, cùng chuẩn bị lễ vật, tham gia nghi thức và duy trì những mối quan hệ cộng đồng. Mỗi loại hình nghệ thuật, mỗi nghi thức được thực hành đều mang theo ký ức và tập quán riêng của từng dân tộc, nhưng khi cùng hiện diện tại Lăng Ông, chúng lại tạo nên một không gian sinh hoạt chung. Qua đó, lễ hội phản ánh cách các cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer cùng chung sống, giao lưu và bồi đắp đời sống văn hóa trên vùng đất Trà Ôn.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và cộng đồng tiêu biểu, Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 261/QĐ-BVHTTDL ngày 22/01/2020. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của một lễ hội truyền thống mà còn ghi nhận vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn và phát huy những thực hành văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đến với Lăng Ông Trà Ôn, người tham dự không chỉ tìm hiểu về cuộc đời và công lao của Tiền quân Thống chế Điều bát Nguyễn Văn Tồn, mà còn có dịp cảm nhận một lát cắt sinh động của văn hóa Nam Bộ. Ở đó, lịch sử được lưu giữ qua câu chuyện về một vị tướng người Khmer có công với vùng đất phương Nam; tín ngưỡng được tiếp nối trong những nghi thức thờ cúng tiền nhân; còn nghệ thuật dân gian được tái hiện qua tiếng nhạc ngũ âm, điệu múa Khmer, tiếng trống lân và những màn hát bội truyền thống.
Có lẽ giá trị đáng quý nhất của lễ hội chính là cách những khác biệt văn hóa cùng tồn tại trong một không gian chung, nơi lòng biết ơn đối với người đi trước trở thành sợi dây kết nối các thế hệ và cộng đồng. Lễ hội Lăng Ông Trà Ôn vì thế không chỉ là dịp tưởng niệm một nhân vật lịch sử, mà còn là minh chứng cho sức sống của tinh thần đoàn kết, sự giao thoa văn hóa và truyền thống nghĩa tình đã góp phần làm nên bản sắc vùng đất Nam Bộ.








