Từ Ngũ Xã thêu cổ đến danh tiếng làng thêu Đông Cứu
Lịch sử nghề thêu Đông Cứu gắn với vùng Ngũ Xã thêu cổ, gồm các làng Đông Giai, Đông Cứu, Bình Lăng và Quất Động. Theo truyền thuyết nghề, các làng cùng tôn Lê Công Hành, tên thật là Bùi Công Hành, làm tổ nghề thêu. Ông được cho là đã học kỹ thuật thêu trong chuyến đi sứ sang Trung Quốc, sau đó trở về truyền dạy cho người dân. Mỗi làng phát triển những kỹ thuật và dòng sản phẩm riêng, trong đó Đông Cứu nổi bật với nghề thêu trang phục nghi lễ, khăn chầu, áo ngự và các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng.
Theo tư liệu về di sản nghề thêu, lịch sử làng nghề được ghi nhận từ lâu đời; một số tài liệu dựa trên thần tích và sắc phong cho biết nghề đã hiện diện dưới triều Lê Cảnh Hưng, năm 1746. Trong quá khứ, thợ Đông Cứu nổi tiếng với kỹ thuật thêu long bào, áo mão và trang phục dành cho vua chúa, quan lại. Nghề thêu vì vậy không chỉ đòi hỏi sự khéo léo mà còn gắn với những quy chuẩn về hình tượng, màu sắc và cách thể hiện hoa văn trên từng lọai trang phục.
Khi chế độ cung đình chấm dứt, nhu cầu đối với long bào và phẩm phục hoàng gia không còn như trước. Người thợ Đông Cứu dần chuyển sang sản xuất các mặt hàng phục vụ đình, đền, chùa, lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng. Sự chuyển đổi này giúp nghề thích ứng với hoàn cảnh mới, đồng thời duy trì được những kỹ thuật thêu cổ có giá trị.
Khăn chầu, áo ngự và những sản phẩm mang dấu ấn riêng
Điểm làm nên danh tiếng của Đông Cứu là các sản phẩm thêu phục vụ nghi lễ và tín ngưỡng, đặc biệt là khăn chầu, áo ngự trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Bên cạnh đó, người thợ còn chế tác áo lễ, mũ, hia, hài, lọng, tàn tán, nghi môn, câu đối và trướng thêu. Một số cơ sở nhận phục chế trang phục, hoa văn cổ dựa trên mẫu gốc hoặc tư liệu còn lưu giữ.
Trên những tấm vải nhiều màu sắc, hình tượng rồng, phượng, hoa lá và các họa tiết truyền thống được thể hiện bằng những đường thêu cầu kỳ. Mỗi hình tượng được tạo nên từ sự phối hợp giữa màu chỉ, hướng kim, độ nổi của đường thêu và cách sắp xếp chi tiết. Đối với trang phục nghi lễ, các yếu tố này không chỉ quyết định vẻ đẹp của sản phẩm mà còn góp phần duy trì quy ước tạo hình gắn với từng loại trang phục.
Khác với sản phẩm thêu trang trí thông thường, khăn chầu, áo ngự và các vật phẩm phục vụ nghi lễ đòi hỏi người thợ hiểu mục đích sử dụng, cấu trúc trang phục và ý nghĩa của hoa văn. Vì vậy, sản phẩm Đông Cứu là kết quả của cả kỹ năng thủ công lẫn tri thức về văn hóa, biểu tượng và thực hành tín ngưỡng.
Từ bắt nét kim tuyến đến kỹ thuật thêu phục chế
Một trong những kỹ thuật đặc trưng của nghề thêu Đông Cứu là bắt nét kim tuyến, tạo đường viền nổi và làm nổi bật các chi tiết hoa văn. Bên cạnh việc sử dụng chỉ màu, người thợ còn phối hợp sợi kim tuyến và các kỹ thuật tạo độ nổi để hình tượng trên vải có chiều sâu, đường nét rõ ràng và hiệu ứng ánh sáng riêng.
Quy trình làm một sản phẩm thêu thường bắt đầu bằng việc lựa chọn chất liệu, nghiên cứu mẫu và xác định màu chỉ. Người thợ tiếp đó chuyển mẫu lên vải bằng phương pháp châm kiểu, sử dụng giấy can hoặc mica để tạo đường nét định hình. Sau khi căng vải trên khung, họ tiến hành thêu theo từng mảng, phối hợp các loại chỉ và điều chỉnh độ căng để tạo nên hình dáng, sắc độ và bề mặt mong muốn.
Với sản phẩm phục chế, công việc còn phức tạp hơn. Người thợ phải khảo sát mẫu gốc, xác định những phần hoa văn còn lại, tính toán kích thước sau khi hoàn thiện và tìm cách tái hiện những chi tiết bị mất. Khi phục dựng các họa tiết đối xứng hoặc hình tượng truyền thống, người thực hiện cần am hiểu quy luật tạo hình, cách phối màu và kỹ thuật thêu tương ứng.
Điều làm nên tay nghề của người thợ Đông Cứu không chỉ là khả năng làm theo mẫu, mà còn là kinh nghiệm xử lý từng loại chất liệu, tạo đường thêu mềm mại và bảo đảm các chi tiết hài hòa. Những kỹ năng này được tích lũy qua thời gian, chủ yếu bằng quá trình thực hành và truyền dạy giữa những người làm nghề.
Người giữ nghề và quá trình trao truyền tri thức
Nghề thêu Đông Cứu được duy trì qua các hộ gia đình, xưởng thêu và mạng lưới thợ có chuyên môn khác nhau. Trong một sản phẩm, các công đoạn như dựng mẫu, chuẩn bị cốt, may ráp và thêu trang trí có thể do những người thợ đảm nhiệm riêng biệt. Sự phối hợp này vừa giúp hoàn thành những đơn hàng phức tạp, vừa tạo điều kiện để kinh nghiệm nghề được chia sẻ trong cộng đồng.
Việc học nghề thường bắt đầu từ những thao tác cơ bản như xâu kim, giữ chỉ, thực hiện các mũi thêu và nhận biết màu sắc. Khi đã thành thạo, người học mới tiếp cận những công đoạn khó hơn như thêu nổi, bắt nét kim tuyến, phối màu trên họa tiết lớn hoặc phục chế hoa văn cổ. Đối với các sản phẩm nghi lễ, người thợ còn cần hiểu những yêu cầu riêng về hình thức và cách sử dụng.
Những nghệ nhân và thợ lành nghề đóng vai trò quan trọng trong việc truyền lại kỹ thuật, hướng dẫn người mới và duy trì tiêu chuẩn thẩm mỹ của sản phẩm. Tuy nhiên, tri thức nghề không chỉ thuộc về một vài cá nhân nổi tiếng mà còn nằm trong kinh nghiệm tập thể của các gia đình, những người chuyên vẽ mẫu, thêu, may và hòan thiện sản phẩm.
Ở Đông Cứu, việc duy trì nghề vì vậy gắn liền với khả năng bảo đảm sinh kế cho người thợ, tạo môi trường thực hành cho thế hệ trẻ và giữ được sự kết nối giữa các công đoạn sản xuất. Khi những kỹ thuật phức tạp vẫn được sử dụng trong công việc hằng ngày, tri thức nghề mới có điều kiện tiếp tục được trao truyền.
Nghề thêu trong không gian văn hóa tín ngưỡng
Giá trị văn hóa của Đông Cứu thể hiện rõ qua mối quan hệ giữa sản phẩm thêu và đời sống tín ngưỡng. Khăn chầu, áo ngự, trang phục tế lễ hay các vật phẩm trang trí trong đình, đền, chùa không chỉ có chức năng sử dụng mà còn góp phần tạo nên diện mạo thị giác của không gian nghi lễ.
Đặc biệt, trang phục trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với các nhân vật thờ phụng, hệ thống màu sắc, hình tượng và quy tắc trang trí riêng. Việc chế tác những trang phục này đòi hỏi người thợ hiểu được yêu cầu của người sử dụng và ý nghĩa văn hóa của từng sản phẩm. Những hiểu biết ấy được duy trì qua quá trình làm nghề, trao đổi với khách hàng và tiếp xúc với môi trường thực hành tín ngưỡng.
Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, nghề thêu còn lưu giữ tri thức về vật liệu, kỹ thuật tạo hình, phương pháp phục chế và kinh nghiệm tổ chức lao động thủ công. Việc phục hồi những mẫu hoa văn cổ cũng góp phần tái hiện các hình thức trang phục, đồ dùng và biểu tượng từng hiện diện trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Năm 2016, nghề thêu truyền thống ở Đông Cứu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL ngày 21/11/2016. Sự ghi nhận này nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn kỹ thuật, thực hành và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ nghề truyền thống đến nhu cầu của thị trường hiện đại
Nghề thêu Đông Cứu từng trải qua những giai đoạn khó khăn. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, vào khoảng những năm 1950, nhiều thợ thêu trong làng lên khu vực Hàng Nón, Hàng Quạt ở phố cổ Hà Nội để làm thuê; đến khoảng những năm 1970, nghề có thời kỳ mai một. Sau năm 1986, các sản phẩm thêu phục vụ tín ngưỡng dần phát triển trở lại. Từ năm 2000, cùng với sự phục dựng của nhiều đình, đền, chùa và lễ hội ở miền Bắc, nhu cầu đối với các sản phẩm thêu truyền thống cũng tăng lên, tạo điều kiện cho các thợ giỏi mở xưởng tại nhà.
Ngày nay, nghề thêu Đông Cứu có cơ hội tiếp cận những nhóm khách hàng đa dạng hơn, từ các cơ sở tín ngưỡng, người sưu tầm trang phục cổ đến khách hàng có nhu cầu đặt may, phục chế và trang trí thủ công. Tuy vậy, nghề vẫn phải đối diện với những thách thức như thời gian sản xuất kéo dài, yêu cầu tay nghề cao, nguồn nhân lực kế cận và sức ép cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp.
Để nghề tiếp tục phát triển, việc bảo tồn kỹ thuật cổ cần đi cùng với cải thiện điều kiện làm nghề, xây dựng thị trường ổn định và giới thiệu sản phẩm đến công chúng. Hoạt động trải nghiệm, trưng bày mẫu thêu, tư liệu hóa quy trình và quảng bá trên nền tảng số có thể giúp người xem hiểu rõ hơn về giá trị của lao động thủ công. Đồng thời, việc truyền nghề cho người trẻ cần gắn với cơ hội việc làm thực tế để tri thức truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục được vận dụng.
Giữ nghề ở Đông Cứu không đơn thuần là bảo tồn một kỹ thuật thêu. Đó còn là quá trình duy trì mối liên hệ giữa người thợ, cộng đồng và những thực hành văn hóa đã tạo nên bản sắc của làng.
Từ những đường kim bắt nét kim tuyến đến các bộ khăn chầu, áo ngự cầu kỳ, nghề thêu Đông Cứu cho thấy sức sống của một di sản được gìn giữ bằng lao động và kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Trong đời sống hôm nay, mỗi sản phẩm không chỉ mang vẻ đẹp của nghệ thuật thêu tay mà còn kể câu chuyện về tri thức nghề, ký ức văn hóa và nỗ lực của cộng đồng trong việc tiếp nối di sản truyền thống.
