Từ nghề mộc truyền thống đến làng nghề chạm khắc gỗ
Thiết Úng được biết đến là một làng nghề mộc có lịch sử lâu đời ở vùng Kinh Bắc – Thăng Long. Qua nhiều thế hệ, nghề mộc và chạm khắc gỗ đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa của người dân địa phương. Tuy nhiên, niên đại hình thành nghề và danh tính người đầu tiên truyền dạy nghề hiện cần được đối chiếu thêm với các tư liệu lịch sử, gia phả và hồ sơ làng nghề.
Trong quá trình phát triển, người thợ Thiết Úng không chỉ làm các vật dụng phục vụ sinh hoạt mà còn tham gia chế tác những sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật và thẩm mỹ cao cho các công trình tín ngưỡng, tôn giáo. Dấu ấn nghề mộc hiện diện tại các công trình kiến trúc truyền thống, từ hệ thống cột, kèo, cửa gỗ đến tượng thờ, hoành phi và câu đối. Những sản phẩm này vừa đáp ứng công năng sử dụng, vừa thể hiện khả năng tạo hình và quan niệm thẩm mỹ của người thợ.
Đình, chùa Thiết Úng cùng nhà thờ Tổ nghề là những không gian quan trọng trong đời sống văn hóa địa phương. Đặc biệt, nhà thờ Tổ nghề là nơi các thế hệ thợ mộc thể hiện lòng tri ân đối với tiền nhân, nhắc nhớ về cội nguồn và trách nhiệm tiếp nối nghề truyền thống. Qua đó, nghề mộc không chỉ được duy trì như một hoạt động sản xuất mà còn gắn với ý thức cộng đồng và sự gắn bó giữa các thế hệ.
Từ khối gỗ thô đến những tác phẩm mỹ nghệ tinh xảo
Điểm nổi bật của nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng nằm ở kỹ thuật gia công và chạm khắc, đòi hỏi sự kết hợp giữa sức lao động, độ chính xác và khả năng cảm nhận hình khối. Tùy theo yêu cầu của sản phẩm, người thợ lựa chọn loại gỗ phù hợp, tính toán kích thước, dựng hình, tạo phôi rồi tiến hành đục, đẽo, chạm và hoàn thiện bề mặt.
Các sản phẩm của làng nghề rất phong phú, từ đồ thờ, tượng, hoành phi, câu đối đến bàn ghế, tủ, tranh gỗ và phù điêu. Trong đó, sản phẩm phục vụ không gian tín ngưỡng thường đòi hỏi sự am hiểu về hình tượng, bố cục và các quy ước trang trí truyền thống. Những đường chạm rồng, phượng, hoa lá hay mây nước không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ mà còn gắn với các quan niệm biểu tượng trong văn hóa Việt Nam.
Với đồ gỗ mỹ nghệ phục vụ đời sống, người thợ cần cân đối giữa hình thức, công năng và độ bền. Các chi tiết chạm khắc phải hài hòa với tổng thể, đồng thời bảo đảm kết cấu sản phẩm. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật mộc, khả năng tạo hình và kinh nghiệm xử lý vật liệu đã tạo nên nét riêng của sản phẩm Thiết Úng.
Tri thức nghề được tích lũy qua từng nhát đục
Để tạo nên một sản phẩm gỗ hoàn chỉnh, người thợ phải nắm vững nhiều công đoạn: lựa chọn và xử lý gỗ, đọc mẫu, đo đạc, dựng hình, tạo phôi, chạm khắc, ráp nối và hoàn thiện bề mặt. Mỗi công đoạn đều có những yêu cầu riêng, đòi hỏi sự chính xác và khả năng điều chỉnh theo đặc điểm của vật liệu.
Điều làm nên tay nghề của người thợ không chỉ là khả năng sử dụng đục, bào, cưa hay các thiết bị hỗ trợ, mà còn là kinh nghiệm nhận biết thớ gỗ, độ cứng, hướng vân và nguy cơ nứt, vỡ trong quá trình chế tác. Khi chạm khắc, người thợ phải hình dung trước hình khối hoàn chỉnh, tính toán độ sâu của từng đường đục và xử lý các chi tiết sao cho có chiều sâu, cân đối và liền mạch.
Những tri thức ấy thường được truyền qua quá trình học việc trực tiếp tại xưởng, quan sát người đi trước và thực hành trên từng sản phẩm. Người học dần chuyển từ các thao tác cơ bản sang những kỹ thuật phức tạp hơn, đồng thời hình thành khả năng đọc mẫu, cảm nhận tỷ lệ và giải quyết những tình huống phát sinh trong quá trình chế tác.
Ngày nay, máy móc và công nghệ thiết kế có thể hỗ trợ một số khâu sản xuất, nhưng kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc xử lý chi tiết, tạo thần thái cho tượng và bảo đảm chất lượng hoàn thiện. Việc kết hợp công nghệ mới với kỹ thuật chạm khắc truyền thống đang trở thành một hướng thích ứng của làng nghề.
Những người giữ lửa nghề mộc Thiết Úng
Sức sống của làng nghề được duy trì bởi cộng đồng nghệ nhân, thợ mộc và các gia đình làm nghề. Bên cạnh những người trực tiếp chế tác, các hộ kinh doanh, cơ sở sản xuất và những người tham gia hòan thiện sản phẩm cũng góp phần duy trì chuỗi họat động của làng nghề.
Một gương mặt tiêu biểu là Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Cường, Hội trưởng Hội Làng nghề gỗ mỹ nghệ truyền thống thôn Thiết Úng. Trong quá trình làm nghề, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tay nghề vững vàng, sự nghiên cứu mẫu mã và tinh thần chủ động học hỏi kỹ thuật mới. Theo ông, người thợ cần tiếp nhận tinh hoa do các thế hệ trước truyền lại, đồng thời tìm tòi những cách làm và công nghệ phù hợp để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Câu chuyện của những nghệ nhân như Đỗ Văn Cường cho thấy việc giữ nghề không đồng nghĩa với việc lặp lại nguyên vẹn cách làm cũ. Người thợ vừa phải hiểu kỹ thuật truyền thống, vừa cần có khả năng sáng tạo để đáp ứng yêu cầu của khách hàng và những thay đổi trong thị trường.
Theo thông tin do UBND xã Thư Lâm công bố tháng 2/2026, Hội làng nghề Thiết Úng có 28 nghệ nhân, trong đó 5 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, cùng hàng trăm thợ mộc lành nghề. Đây là lực lượng quan trọng trong việc duy trì hoạt động sản xuất, truyền dạy kỹ thuật và phát triển sản phẩm gỗ mỹ nghệ của địa phương.
Giá trị văn hóa ẩn trong từng đường chạm
Nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng mang giá trị không chỉ ở sản phẩm vật chất mà còn ở những tri thức và quan niệm văn hóa được thể hiện qua quá trình chế tác. Trong các công trình tín ngưỡng, tượng thờ, hoành phi, câu đối và những chi tiết chạm khắc góp phần tạo nên diện mạo không gian thờ tự, thể hiện sự tôn kính đối với thần linh, tổ tiên và các giá trị truyền thống.
Các mô típ trang trí trên gỗ cũng phản ánh hệ thống biểu tượng quen thuộc trong văn hóa Việt Nam. Người thợ không đơn thuần sao chép hình mẫu mà phải hiểu cách sắp xếp bố cục, tỷ lệ và ý nghĩa của từng chi tiết để tạo nên sản phẩm hài hòa với không gian sử dụng.
Bên cạnh đó, nghề mộc gắn kết các thành viên trong gia đình và cộng đồng thông qua hoạt động học nghề, làm việc, trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ sản xuất. Những tri thức vốn được truyền bằng thực hành trở thành một phần của ký ức nghề, giúp người thợ nhận biết mình thuộc về một truyền thống chung.
Vì vậy, bảo tồn nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng không chỉ là duy trì công cụ hay kỹ thuật chạm khắc, mà còn là gìn giữ mối liên hệ giữa con người, vật liệu, không gian tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.
Từ sản phẩm truyền thống đến điểm đến du lịch làng nghề
Trong đời sống hiện đại, gỗ mỹ nghệ Thiết Úng tiếp tục phát triển với nhiều dòng sản phẩm phục vụ cả nhu cầu truyền thống và thị trường đương đại. Sản phẩm được tiêu thụ tại nhiều địa phương trong nước, đồng thời có mặt tại một số thị trường nước ngoài. Một số sản phẩm gỗ mỹ nghệ của địa phương cũng đã được công nhận OCOP 3 sao và 4 sao, góp phần nâng cao khả năng nhận diện và quảng bá thương hiệu.
Ngày 18/3/2025, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 1567/QĐ-UBND công nhận Điểm du lịch Làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, khi đó thuộc xã Vân Hà, huyện Đông Anh. Đây là dấu mốc quan trọng trong việc kết nối hoạt động sản xuất thủ công với phát triển du lịch văn hóa.
Các không gian thiết kế sáng tạo và trưng bày sản phẩm tạo điều kiện để du khách tiếp cận gần hơn với nghề mộc, quan sát kỹ thuật chế tác và tìm hiểu câu chuyện của những người thợ. Những hoạt động giới thiệu sản phẩm, trình diễn nghề và trải nghiệm tại xưởng có thể giúp người tham quan hiểu rõ hơn về thời gian, công sức và tri thức cần thiết để tạo nên một tác phẩm gỗ.
Tuy nhiên, làng nghề cũng đứng trước những thách thức như biến động thị trường, chi phí nguyên liệu, yêu cầu bảo vệ môi trường, cạnh tranh về giá và xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của thế hệ trẻ. Việc duy trì nguồn nhân lực có tay nghề, tạo điều kiện truyền dạy và bảo đảm thu nhập ổn định cho người làm nghề là những vấn đề cần được quan tâm.
Hướng phát triển phù hợp là tiếp tục giữ gìn kỹ thuật chạm khắc truyền thống, đồng thời ứng dụng công nghệ vào những khâu thích hợp, đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng thiết kế và mở rộng các kênh quảng bá. Phát triển du lịch cũng cần gắn với đời sống thực tế của cộng đồng, để người dân và nghệ nhân được hưởng lợi từ chính di sản mà họ đang gìn giữ.
Giữ nghề, giữ làng qua những thế hệ thợ mộc
Từ những khối gỗ thô đến các tác phẩm chạm khắc tinh xảo, nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng là minh chứng cho khả năng sáng tạo và sự bền bỉ của người thợ thủ công. Qua nhiều thế hệ, kỹ thuật mộc và chạm khắc được tiếp nối trong gia đình, xưởng nghề và cộng đồng, tạo nên những sản phẩm vừa phục vụ đời sống vừa mang giá trị nghệ thuật, văn hóa.
Trong bối cảnh hiện nay, sức sống của làng nghề phụ thuộc không chỉ vào khả năng tiêu thụ sản phẩm mà còn vào việc duy trì tri thức nghề, tạo cơ hội cho thế hệ trẻ học và thực hành, cũng như bảo đảm vị trí của người thợ trong quá trình phát triển. Khi kỹ thuật truyền thống được tiếp nối cùng tinh thần sáng tạo, Thiết Úng có cơ hội giữ vững bản sắc và tiếp tục đưa tinh hoa chạm khắc gỗ đến gần hơn với công chúng.
