Từ nghề thêu gia đình đến làng nghề nổi tiếng
Theo tư liệu của địa phương, nghề thêu ở Xuân Nẻo hình thành vào đầu thế kỷ XX. Tương truyền, cụ Nguyễn Văn Thuật là người có công đưa nghề về làng sau khi học kỹ thuật thêu đăng-ten từ một chủ hiệu thêu ở phố Ô Môn, nay là phố Phạm Hồng Thái, thuộc khu vực thành phố Hải Dương trước đây. Sau khi trở về quê, cụ truyền dạy nghề cho người thân và dân làng, đặt nền móng cho sự phát triển của nghề thêu Xuân Nẻo. Từ đây, nghề dần lan sang các thôn lân cận như Ô Mễ và Lạc Dục.
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, sản phẩm thêu của Xuân Nẻo chủ yếu là hàng thêu trắng, gồm khăn trải bàn, khăn phủ khay, ga trải giường, phủ ghế và vỏ chăn. Các mặt hàng này phục vụ nhu cầu sinh hoạt của giới thị dân và người Pháp. Khi chiến tranh diễn ra, hoạt động sản xuất có thời kỳ gián đoạn; sau năm 1954, nghề từng bước được khôi phục và phát triển trở lại.
Đặc biệt, trong những năm 1970–1980, nghề thêu ren Xuân Nẻo bước vào giai đọan phát triển mạnh. Theo tư liệu báo chí, đến năm 1970, tòan xã Hưng Đạo khi đó có khỏang 2.000 người biết thêu. Sản phẩm được xuất khẩu sang Liên Xô và các nước Đông Âu; những người thợ giỏi còn được đào tạo để truyền nghề tại nhiều địa phương khác. Nghề thêu vì thế không chỉ tạo việc làm tại chỗ mà còn góp phần đưa kỹ thuật thủ công của Xuân Nẻo đến những vùng miền khác.
Từ khăn thêu trắng đến tranh thêu nghệ thuật
Một trong những nét đặc trưng của Xuân Nẻo là khả năng phát triển sản phẩm từ kỹ thuật thêu truyền thống. Nếu trước đây hàng thêu trắng chiếm vị trí quan trọng, thì ngày nay tranh thêu tay đã trở thành dòng sản phẩm tiêu biểu, với chủ đề phong phú như hoa lá, động vật, phong cảnh làng quê, danh lam thắng cảnh và những hình ảnh gắn với văn hóa Việt Nam.
Trên nền vải, những sợi chỉ nhiều màu được kết hợp để tạo nên hình khối, sắc độ và chiều sâu cho hình ảnh. Một bông hoa, cánh chim hay cảnh vật tưởng như phẳng trên mặt vải có thể trở nên sinh động nhờ cách lựa chọn màu chỉ, điều chỉnh hướng mũi thêu và phân bố sáng tối. Ngoài tranh thêu, người thợ còn làm khăn tay, đồ lưu niệm, đồ trang trí và các sản phẩm phục vụ đời sống gia đình.
Sự đa dạng ấy cho thấy nghề thêu Xuân Nẻo không chỉ dựa vào việc duy trì những mẫu hình có sẵn mà còn gắn với khả năng sáng tạo của người thợ. Từ một kỹ thuật thủ công, họ có thể chuyển tải những hình ảnh quen thuộc thành sản phẩm có giá trị sử dụng và nghệ thuật.
Tri thức nghề được tích lũy qua từng mũi thêu
Để hoàn thành một bức tranh thêu, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn liên tiếp. Trước hết, mẫu được phác thảo để xác định bố cục và chi tiết. Hình vẽ sau đó được chuyển lên nền vải bằng phương pháp phù hợp, trước khi người thợ lựa chọn màu chỉ và bắt đầu thêu. Trong quá trình thực hiện, từng mảng hình được hoàn thiện theo thứ tự, đồng thời liên tục điều chỉnh màu sắc, mật độ và hướng đi của đường kim.
Xuân Nẻo lưu giữ nhiều kỹ thuật thêu truyền thống như thêu vặn, bó lẳn, bó chéo và bổ mảng. Việc kết hợp các kỹ thuật giúp tạo đường nét, mảng màu và hiệu ứng nổi khối. Đặc biệt, người thợ phải biết phối màu để tái hiện ánh sáng: những vùng sáng được thể hiện bằng sắc độ nhạt hơn, trong khi các vùng khuất sử dụng màu đậm để tạo cảm giác về độ sâu, khoảng cách và hình thể.
Những hiểu biết này khó có thể truyền đạt đầy đủ chỉ bằng công thức. Người học cần quan sát thao tác của người đi trước, luyện tập nhiều lần và dần hình thành khả năng cảm nhận chất liệu, màu sắc. Bởi vậy, tri thức nghề thêu vừa nằm trong kỹ thuật thực hành, vừa được thể hiện qua kinh nghiệm và cảm quan nghệ thuật của từng người thợ.
Những người nối dài mạch nghề
Nghề thêu Xuân Nẻo được duy trì nhờ đóng góp của nhiều thế hệ nghệ nhân và gia đình làm nghề. Trong số đó, nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Hòa là một gương mặt tiêu biểu. Sinh ra trong gia đình có truyền thống thêu, bà được cha dạy nghề từ nhỏ, sau đó tiếp tục học tập và tham gia truyền dạy kỹ thuật thêu tại nhiều địa phương. Năm 1975, bà mở xưởng thêu riêng, tiếp tục phát triển dòng tranh thêu tay trên nền vải lụa tơ tằm.
Câu chuyện của nghệ nhân Phạm Thị Hòa cho thấy vai trò của gia đình trong việc trao truyền nghề. Một người thợ không chỉ học cách cầm kim, chọn chỉ mà còn tiếp nhận những tiêu chuẩn về độ tinh xảo, sự kiên nhẫn và trách nhiệm đối với sản phẩm. Qua quá trình thực hành lâu dài, kỹ năng được hoàn thiện và trở thành vốn tri thức có thể truyền lại cho thế hệ sau.
Bên cạnh những nghệ nhân được biết đến rộng rãi, các hộ gia đình và người thợ trong làng cũng góp phần duy trì hoạt động sản xuất. Từ việc nhận đơn hàng, hoàn thiện sản phẩm đến hướng dẫn người mới học nghề, họ tạo nên mạng lưới thực hành giúp kỹ thuật thêu tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Giá trị văn hóa trong từng đường kim, mũi chỉ
Tranh thêu và các sản phẩm của Xuân Nẻo không chỉ có giá trị sử dụng mà còn phản ánh cách người Việt nhìn nhận và thể hiện thế giới xung quanh. Những hình ảnh hoa lá, chim muông, cảnh quê hay danh lam thắng cảnh mang đến các sắc thái thẩm mỹ khác nhau, từ sự gần gũi của đời sống thường nhật đến vẻ đẹp của thiên nhiên và quê hương.
Nghề thêu còn là một hình thức lưu giữ tri thức thủ công. Cách phối màu, xử lý chất liệu và tạo hình được tích lũy qua thực hành, rồi truyền từ người này sang người khác. Đây là phần giá trị khó nhìn thấy ngay trên sản phẩm hoàn chỉnh nhưng lại quyết định bản sắc riêng của nghề.
Ở cấp độ cộng đồng, nghề thêu từng tạo ra sinh kế cho nhiều hộ gia đình, hình thành môi trường học nghề và trao đổi kinh nghiệm giữa những người thợ. Những kỹ năng được truyền trong gia đình và làng xóm vì thế không chỉ giúp duy trì hoạt động sản xuất mà còn gắn kết các thế hệ thông qua một nghề chung.
Giữ nghề trước những thay đổi của thị trường
Sau khi thị trường xuất khẩu truyền thống biến động và hợp tác xã thêu giải thể, nghề thêu Xuân Nẻo gặp nhiều khó khăn. Một bộ phận người thợ chuyển sang công việc khác, trong khi những người tiếp tục gắn bó với nghề phải tìm cách mở cơ sở riêng và xây dựng đầu ra mới.
Hiện nay, sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp giá rẻ và thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng tiếp tục tạo áp lực đối với hàng thêu thủ công. Mỗi sản phẩm thêu tay cần nhiều thời gian và công sức, trong khi giá thành phải phù hợp với khả năng chi trả của khách hàng. Việc thu hút người trẻ, duy trì lực lượng thợ có tay nghề và bảo đảm thu nhập ổn định vì thế là những vấn đề quan trọng đối với tương lai làng nghề.
Để thích ứng, người làm nghề có thể tiếp tục phát triển tranh thêu và các sản phẩm truyền thống, đồng thời mở rộng sang quà tặng, đồ trang trí và những mặt hàng phù hợp với nhu cầu hiện đại. Việc giới thiệu sản phẩm trên nền tảng số, kết nối với thị trường thủ công mỹ nghệ và tổ chức hoạt động trải nghiệm cũng tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận nghề thêu. Tuy nhiên, đổi mới sản phẩm cần đi cùng việc duy trì kỹ thuật, chất lượng và những kinh nghiệm đã tạo nên dấu ấn của Xuân Nẻo.
Giữ nghề không chỉ là tiếp tục tạo ra những sản phẩm thêu đẹp, mà còn là bảo đảm những người thợ có thể sống bằng nghề, có điều kiện truyền dạy kỹ thuật và tiếp tục sáng tạo trên nền tảng tri thức truyền thống.
Từ những sản phẩm thêu trắng phục vụ đời sống đến các bức tranh nghệ thuật giàu màu sắc, làng thêu ren Xuân Nẻo đã trải qua nhiều biến chuyển nhưng vẫn lưu giữ dấu ấn của nghề thủ công lâu đời. Mỗi đường kim, mũi chỉ là kết quả của sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Việc gìn giữ và phát triển nghề hôm nay vì thế không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là cách cộng đồng tiếp nối ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của quê hương.
