Từ làng Dũi xưa đến trung tâm nghề tiện gỗ
Nhị Khê, còn được gọi bằng tên Nôm là làng Dũi, có lịch sử nghề tiện gỗ lâu đời. Theo một số tư liệu về làng nghề, nghề tiện ở đây đã phát triển từ hàng trăm năm trước; đến thế kỷ XV, danh tiếng của người thợ tiện Nhị Khê được nhắc đến trong Dư địa chí của Nguyễn Trãi. Sang thế kỷ XVIII–XIX, nghề tiếp tục phát triển, nhiều người thợ rời quê đến các đô thị và phố nghề để lập nghiệp, góp phần đưa sản phẩm tiện Nhị Khê đến với thị trường rộng lớn hơn.
Theo câu chuyện được lưu truyền trong dân gian, nghề tiện Nhị Khê gắn với một người thợ tài hoa tên Đoàn Tài, sống vào thời Lê – Trịnh. Ông được kể là người đã truyền dạy kỹ thuật tiện cho dân làng, mở đầu cho quá trình phát triển nghề qua nhiều thế hệ. Đây là câu chuyện truyền tụng về tổ nghề, phản ánh cách cộng đồng lý giải và ghi nhớ nguồn gốc nghề nghiệp; các chi tiết cụ thể cần được đối chiếu với tư liệu lịch sử khi nghiên cứu sâu hơn.
Từ những sản phẩm phục vụ sinh hoạt và thờ cúng, nghề tiện dần mở rộng sang nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ. Sự linh hoạt trong sản xuất giúp người Nhị Khê thích ứng với nhu cầu thị trường, đồng thời duy trì vị thế của một làng nghề có truyền thống lâu đời.
Từ khúc gỗ thô đến sản phẩm tinh xảo
Đặc trưng của nghề tiện Nhị Khê là kỹ thuật tạo hình vật liệu trên trục quay. Người thợ cố định phôi gỗ vào máy tiện, điều khiển dụng cụ cắt để tạo ra các hình khối tròn, cong, lõm hoặc có đường gờ đều đặn. Tùy sản phẩm, công đoạn này được kết hợp với đục, mài, đánh bóng và các kỹ thuật hoàn thiện khác.
Nguyên liệu truyền thống chủ yếu gồm các loại gỗ như mít, de, lim, gụ, trắc và pơmu; bên cạnh đó, người thợ còn sử dụng sừng trâu, sừng bò để chế tác một số sản phẩm. Việc lựa chọn vật liệu phụ thuộc vào đặc tính của từng loại gỗ, màu sắc, độ cứng, vân gỗ và yêu cầu sử dụng của thành phẩm.
Sản phẩm tiện Nhị Khê có thể chia thành hai nhóm lớn. Nhóm đồ thờ và vật phẩm tín ngưỡng gồm ống hương, lọ hoa, mâm bày, giá nến và các chi tiết trang trí. Nhóm đồ gia dụng và mỹ nghệ gồm bát, đĩa, hộp, quả cầu, con quay, hạt gỗ, vòng tay, vòng cổ, đế đèn và nhiều sản phẩm trang trí khác. Những sản phẩm nhỏ như hạt gỗ, vòng tiện đòi hỏi sự chính xác về kích thước và độ đồng đều; trong khi đồ thờ hoặc vật phẩm mỹ nghệ có thể yêu cầu thêm kỹ thuật chạm khắc, sơn mài hay khảm trang trí.
Điểm đáng chú ý của nghề không chỉ nằm ở khả năng tạo ra những hình khối cân đối mà còn ở cách người thợ khai thác vẻ đẹp tự nhiên của vật liệu. Đường vân, sắc độ và cấu trúc gỗ được tận dụng để tạo nên những sản phẩm vừa có công năng, vừa mang giá trị thẩm mỹ.
Tri thức nghề được tích lũy qua từng vòng quay
Để hoàn thiện một sản phẩm tiện gỗ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: lựa chọn nguyên liệu, cắt phôi, cố định phôi vào máy, tạo hình, chỉnh sửa chi tiết, mài nhẵn và hoàn thiện bề mặt. Với những sản phẩm có cấu tạo phức tạp, quá trình còn đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều kỹ thuật và nhiều lần kiểm tra kích thước.
Tuy nhiên, điều làm nên tay nghề của người thợ Nhị Khê không chỉ là khả năng sử dụng máy móc. Họ phải biết đánh giá chất lượng phôi, nhận biết chiều thớ gỗ, lựa chọn dụng cụ phù hợp và điều chỉnh lực cắt để tránh làm nứt, vỡ hoặc biến dạng sản phẩm. Những chi tiết tưởng chừng đơn giản như độ cong của miệng bát, độ dày của thành gỗ hay sự cân đối giữa các phần đều phụ thuộc vào kinh nghiệm tích lũy trong quá trình thực hành.
Trước đây, người thợ chủ yếu dựa vào các dụng cụ thủ công và sức người để vận hành bàn tiện. Ngày nay, máy móc hiện đại giúp tăng năng suất, cải thiện độ chính xác và tạo điều kiện sản xuất những sản phẩm có kích thước đồng đều hơn. Dù vậy, việc xử lý các chi tiết tinh xảo và kiểm soát chất lượng vẫn cần đến kỹ năng, sự tập trung và kinh nghiệm của người làm nghề.
Tri thức nghề được truyền lại chủ yếu qua gia đình, xưởng sản xuất và quá trình làm việc cùng những người thợ có kinh nghiệm. Người học bắt đầu từ những thao tác cơ bản, sau đó dần làm quen với các loại vật liệu, dụng cụ và yêu cầu kỹ thuật của từng sản phẩm. Quá trình ấy cho thấy nghề tiện không đơn thuần là một kỹ năng cơ khí, mà còn là hệ thống tri thức thực hành được tích lũy và điều chỉnh qua nhiều thế hệ.
Những người thợ giữ nhịp làng nghề
Nghề tiện gỗ Nhị Khê được duy trì bởi cộng đồng các hộ sản xuất, những người thợ lành nghề và các gia đình có truyền thống làm nghề. Trong mỗi xưởng, kinh nghiệm thường được trao đổi trực tiếp qua công việc hằng ngày; người thợ đi trước hướng dẫn người mới cách chọn phôi, điều khiển máy, xử lý bề mặt và nhận biết những lỗi kỹ thuật.
Một trong những người gắn bó với hoạt động duy trì nghề là ông Nguyễn Hữu Khuê, Phó Chủ tịch Hội làng nghề Tiện thủ công mỹ nghệ Nhị Khê. Trong các tư liệu về làng nghề, ông được nhắc đến với vai trò trực tiếp tham gia sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật cho con cháu và người lao động. Những người thợ như ông cho thấy việc giữ nghề không chỉ nằm ở việc tiếp tục làm ra sản phẩm, mà còn ở khả năng truyền lại kinh nghiệm và tiêu chuẩn nghề cho thế hệ sau.
Nghệ nhân Phạm Tuấn Duy cũng là một gương mặt tiêu biểu của nghề tiện gỗ Nhị Khê. Các tư liệu báo chí ghi nhận những sản phẩm tiện gỗ tại gia đình ông, đồng thời phản ánh sự tiếp nối nghề nghiệp trong các hộ gia đình địa phương.
Bên cạnh những người được giới thiệu trên báo chí, hàng loạt thợ tiện và hộ sản xuất vẫn âm thầm duy trì nghề qua công việc thường ngày. Chính cộng đồng này tạo nên sức sống của làng nghề, từ việc lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến tìm kiếm khách hàng và phát triển những mặt hàng mới.
Nghề tiện trong đời sống văn hóa Nhị Khê
Giá trị văn hóa của nghề tiện gỗ Nhị Khê thể hiện trước hết ở mối liên hệ giữa kỹ thuật thủ công và đời sống cộng đồng. Các sản phẩm như ống hương, lọ hoa, mâm bày hay giá nến góp mặt trong không gian thờ cúng, gắn với tập quán tín ngưỡng và sinh hoạt gia đình. Những vật dụng bằng gỗ cũng hiện diện trong đời sống thường ngày, phản ánh cách người dân tận dụng vật liệu tự nhiên để tạo ra những đồ dùng bền chắc và hữu ích.
Nghề tiện còn góp phần hình thành bản sắc địa phương thông qua kỹ năng, kinh nghiệm và danh tiếng của người thợ. Một sản phẩm hoàn chỉnh là kết quả của sự phối hợp giữa hiểu biết về vật liệu, khả năng tạo hình và tiêu chuẩn thẩm mỹ được tích lũy qua thực hành. Những tri thức ấy thường không tồn tại dưới dạng văn bản đầy đủ, mà được truyền qua thao tác, lời hướng dẫn và quá trình cùng làm việc trong xưởng.
Ở góc độ di sản, vì vậy, điều cần gìn giữ không chỉ là những sản phẩm gỗ đã hoàn thiện mà còn là kỹ thuật tiện, kinh nghiệm xử lý vật liệu, phương thức truyền nghề và mạng lưới quan hệ giữa các gia đình làm nghề.
Từ sản xuất thủ công đến thị trường mỹ nghệ hiện đại
Trong những năm gần đây, các cơ sở sản xuất tại Nhị Khê đã ứng dụng máy móc vào nhiều công đoạn, đồng thời mở rộng danh mục sản phẩm theo nhu cầu thị trường. Bên cạnh đồ gia dụng và đồ thờ truyền thống, các mặt hàng như vòng gỗ, hạt gỗ, hộp, đồ trang trí và sản phẩm kết hợp với sơn mài, điêu khắc hoặc khảm trai đã góp phần tạo thêm hướng phát triển cho nghề. Một số sản phẩm được tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành và xuất khẩu ra thị trường nước ngoài.
Một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình xây dựng thương hiệu là Quyết định số 1762/QĐ-UBND ngày 27/3/2025 của UBND thành phố Hà Nội, cho phép Hội làng nghề Tiện thủ công mỹ nghệ Nhị Khê sử dụng địa danh “Nhị Khê” để đăng ký nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm và dịch vụ mua bán sản phẩm tiện từ gỗ và sừng. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao nhận diện sản phẩm, gắn tên làng nghề với chất lượng và nguồn gốc hàng hóa.
Dù có thêm cơ hội phát triển, nghề tiện vẫn đối diện với những thách thức như cạnh tranh về giá, yêu cầu ngày càng cao của thị trường và nhu cầu duy trì đội ngũ thợ có tay nghề. Máy móc có thể giúp tăng tốc độ sản xuất, nhưng để tạo ra những sản phẩm có tính thẩm mỹ cao, người thợ vẫn cần nhiều năm kinh nghiệm. Việc thu hút người trẻ, bảo đảm nguồn nguyên liệu phù hợp và phát triển thị trường ổn định là những vấn đề quan trọng đối với tương lai làng nghề.
Hướng phát triển bền vững là kết hợp hiệu quả giữa công nghệ và kỹ thuật truyền thống: sử dụng máy móc ở những công đoạn cần độ chính xác hoặc sản lượng lớn, đồng thời duy trì kỹ năng thủ công trong việc hoàn thiện, kiểm tra chất lượng và sáng tạo mẫu mã. Việc quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu tập thể và kết nối với các kênh phân phối cũng có thể giúp người thợ nâng cao giá trị sản phẩm thay vì chỉ cạnh tranh bằng số lượng.
Giữ nghề qua những vòng quay tiếp nối
Từ làng Dũi xưa đến các xưởng sản xuất hiện nay, nghề tiện gỗ Nhị Khê đã trải qua nhiều thay đổi về công cụ, vật liệu và thị trường. Dù phương thức sản xuất ngày càng hiện đại, cốt lõi của nghề vẫn nằm ở khả năng hiểu vật liệu, điều khiển dụng cụ và tạo ra những sản phẩm cân đối, tinh xảo từ những khúc gỗ ban đầu.
Giữ nghề hôm nay không có nghĩa là duy trì nguyên vẹn mọi thao tác của quá khứ, mà là bảo đảm những tri thức quan trọng vẫn được thực hành và trao truyền trong điều kiện mới. Khi người thợ có thể tiếp tục sống bằng nghề, khi người trẻ còn cơ hội học kỹ thuật và khi sản phẩm mang tên Nhị Khê được nhận diện trên thị trường, nghề tiện gỗ sẽ có thêm điều kiện để phát triển.
Qua mỗi vòng quay của máy tiện, những khối gỗ thô dần mang hình hài mới. Và qua từng thế hệ người thợ, tri thức, kinh nghiệm cùng niềm tự hào của cộng đồng tiếp tục được gìn giữ, tạo nên sức sống lâu bền cho làng nghề tiện gỗ Nhị Khê.
