Theo truyền thuyết dân gian, Tản Viên Sơn Thánh chính là Sơn Tinh, nhân vật gắn liền với câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh quen thuộc trong kho tàng truyện kể Việt Nam. Tuy nhiên, trong đời sống tín ngưỡng, hình tượng Đức Thánh Tản không chỉ dừng lại ở câu chuyện chiến thắng Thủy Tinh để bảo vệ Mỵ Nương. Ngài còn được nhân dân tôn thờ như vị thần núi có công khai sơn, trị thủy, chống lại thiên tai, bảo vệ cuộc sống bình yên và truyền dạy cho con người nhiều nghề nghiệp phục vụ sản xuất, sinh hoạt. Bởi vậy, Đức Thánh Tản vừa mang hình tượng của một vị thần bảo hộ, vừa đại diện cho khát vọng chế ngự thiên nhiên, tinh thần đoàn kết và sức sống của cộng đồng cư dân Việt từ buổi đầu dựng nước.
Tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh có nguồn gốc lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của cư dân vùng núi Ba Vì và lan tỏa đến nhiều địa phương thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ. Riêng tại Ba Vì, có hơn 100 di tích thờ Đức Thánh Tản, cho thấy vị trí đặc biệt của Ngài trong tâm thức cộng đồng. Năm 2018, Tục thờ Tản Viên Sơn Thánh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một thực hành tín ngưỡng lâu đời, mà còn khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần được các thế hệ người dân gìn giữ, trao truyền.
Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh được tổ chức tại cụm di tích thờ Đức Thánh Tản gồm đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, nằm trên địa bàn vùng núi Ba Vì. Mỗi ngôi đền mang một vị trí và câu chuyện riêng, cùng tạo nên không gian thờ tự gắn bó chặt chẽ với truyền thuyết về vị thần núi linh thiêng.
Trong đó, đền Thượng còn được gọi là Chính cung Thần điện, tọa lạc ở độ cao khoảng 1.227 m trên sườn núi Ba Vì. Ngôi đền có vị trí đặc biệt giữa không gian núi rừng, gắn với quan niệm về nơi ngự của Đức Thánh Tản. Đền Trung, hay Trung cung, nằm ở lưng chừng núi, thờ Ma Thị Cao Sơn – vị thần được dân gian xem là mẹ nuôi của Đức Thánh Tản. Trong khi đó, đền Hạ, còn gọi là Tây cung, nằm dưới chân núi Tản, bên bờ sông Đà. Ba ngôi đền không chỉ là những địa điểm thờ tự quan trọng mà còn phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa tín ngưỡng thờ thần núi, cảnh quan tự nhiên và đời sống cư dân địa phương.
Lễ hội thường được tổ chức vào ngày 14 tháng Giêng âm lịch, gắn với ngày sinh của Đức Thánh Tản, trong đó các hoạt động có thể kéo dài nhiều ngày tùy theo kế hoạch tổ chức từng năm. Một trong những nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội là lễ rước nước từ sông Đà về đền Hạ. Nghi thức này không đơn thuần là hoạt động dâng nước phục vụ việc bao sái đồ thờ tự, mà còn hàm chứa nhiều lớp ý nghĩa về tín ngưỡng và đời sống nông nghiệp. Nước từ dòng sông được xem như nguồn sống, biểu tượng của sự sinh sôi, mùa màng và sự thịnh vượng. Việc cung rước nước về đền để dâng Thánh thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống bình an của cộng đồng.
Theo nghi thức truyền thống được phục dựng, lễ rước nước thường diễn ra vào đêm 14 tháng Giêng. Một cặp thiện nam, thiện nữ được lựa chọn thực hiện nghi lễ lấy nước giữa dòng sông Đà. Theo quan niệm dân gian, người nam múc bảy gầu nước, người nữ múc chín gầu, tương ứng với quan niệm nam bảy vía, nữ chín vía. Nước sau đó được cung rước về đền Hạ để thực hiện nghi thức mộc dục, bao sái các đồ thờ tự. Hình ảnh đoàn người đi thuyền ra giữa dòng sông trong đêm, mang nước thiêng trở về nơi thờ tự tạo nên một không gian lễ hội vừa trang nghiêm, vừa giàu sức gợi về mối quan hệ giữa con người với sông nước và núi rừng.
Bên cạnh lễ rước nước, các nghi thức dâng hương, tế Thánh và rước kiệu cũng là những hoạt động quan trọng, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân trong vùng. Đặc biệt, nghi thức rước nước thiêng từ đền Hạ lên đền Trung thường có sự tham gia của các đoàn rước đến từ nhiều thôn, làng. Đi đầu là đội thanh niên đảm nhiệm việc khiêng kiệu, cầm cờ, lọng; tiếp nối phía sau là các bậc cao niên và người dân địa phương trong trang phục chỉnh tề. Tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng nhịp bước của đoàn rước tạo nên không khí trang trọng, náo nhiệt dưới chân núi Tản. Người dân ở những thôn mà đoàn rước đi qua cũng có thể nhập đoàn, góp phần thể hiện sự gắn kết giữa các cộng đồng cùng chung tín ngưỡng.
Một nét đáng chú ý khác là hoạt động rước kiệu liên vùng, kết nối các di tích thờ phụng Đức Thánh Tản tại Ba Vì với đền Lăng Sương (Phú Thọ) – nơi gắn với truyền thuyết về thân thế và nguồn gốc của Ngài. Những nghi thức rước kiệu dâng lễ, rước lễ và hạ lộc không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với Đức Thánh Tản cùng Thánh mẫu, Phụ thân, mà còn cho thấy sự giao lưu, liên kết văn hóa giữa các cộng đồng cư dân hai bên sông Đà. Đây là một trong những điểm nhấn cho thấy tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh không bị giới hạn trong phạm vi một địa phương, mà đã trở thành sợi dây kết nối đời sống tâm linh của nhiều vùng đất.
Không khí lễ hội còn được tiếp nối bằng nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian như kéo co, ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, cờ tướng, cùng các hoạt động giao lưu thể thao. Đặc biệt, những màn trình diễn cồng chiêng của đồng bào Mường và múa chuông của đồng bào Dao mang đến sắc thái văn hóa riêng của vùng núi Ba Vì. Sự hiện diện của các hình thức diễn xướng và sinh hoạt cộng đồng này khiến lễ hội không chỉ là dịp thực hành tín ngưỡng, mà còn là không gian để các cộng đồng cùng gặp gỡ, giao lưu và thể hiện bản sắc văn hóa của mình.
Điều làm nên sức sống của Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh không chỉ nằm ở quy mô các nghi thức hay sự phong phú của hoạt động hội, mà còn ở những giá trị văn hóa được gửi gắm bên trong từng thực hành. Qua việc dâng hương, rước nước, rước kiệu và tham gia các hoạt động cộng đồng, người dân tiếp tục bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thần được tin là đã che chở, giúp đỡ con người trong quá trình khai phá và xây dựng cuộc sống. Đồng thời, lễ hội cũng nhắc nhớ về một truyền thống lâu đời của cư dân nông nghiệp: sống hài hòa với thiên nhiên, trân trọng nguồn nước, đất đai và cùng nhau vượt qua những thử thách của môi trường sống.
Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh vì thế không chỉ là dịp tưởng nhớ một vị thần trong tín ngưỡng dân gian, mà còn là nơi những câu chuyện từ buổi đầu dựng nước tiếp tục được kể lại bằng chính nghi lễ, phong tục và sự tham gia của cộng đồng hôm nay. Qua bao thế hệ, lễ hội vẫn giữ vai trò như một điểm tựa tinh thần, nhắc nhở mỗi người về đạo lý uống nước nhớ nguồn, về sức mạnh đoàn kết và khát vọng xây dựng cuộc sống bình yên, no ấm trên vùng đất gắn với núi Tản, sông Đà.








