Theo sử tích và truyền thuyết dân gian, Lý Từ Thục và Lý Từ Huy là hai công chúa, con vua Lý Thánh Tông. Sinh trưởng trong chốn cung đình nhưng sớm giác ngộ Phật pháp, hai bà đã xin vua cha cho rời bỏ cuộc sống hoàng gia để xuất gia tu hành. Hai bà tìm đến vùng đất Nam Phù, dựng chùa, lập am và dành nhiều tâm sức truyền bá Phật pháp, giúp đỡ người dân ổn định cuộc sống.
Không chỉ hướng dẫn người dân tu tập, Nhị vị Bồ Tát còn được cộng đồng ghi nhớ bởi những đóng góp thiết thực đối với đời sống sản xuất. Theo các tư liệu về lễ hội, hai bà đã cấp ruộng đất, tiền bạc làm vốn để người dân khai khẩn đất đai, trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm và phát triển các nghề thủ công truyền thống. Những việc làm ấy không chỉ giúp người dân cải thiện sinh kế mà còn góp phần hình thành, phát triển những nghề nghiệp gắn bó với các làng quê trong vùng.
Năm Ất Hợi (1095), sau nhiều năm tu hành và hành đạo, hai bà cùng hai thị giả đến vùng đất giáp ranh giữa Đông Phù và Ninh Xá, dựng am tại cánh đồng Liên Hoa rồi viên tịch vào ngày 15 tháng Ba âm lịch. Người dân địa phương sau đó lập lăng thờ tại nơi hai bà hóa, gọi là Lăng Liên Hoa, trở thành một địa điểm linh thiêng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Để tưởng nhớ công đức của Nhị vị Bồ Tát, nhân dân trong vùng đã lập tượng thờ tại nhiều ngôi chùa. Qua thời gian, tín ngưỡng thờ phụng hai bà ngày càng lan tỏa, trở thành điểm kết nối tâm linh của nhiều làng quê thuộc vùng Tổng Nam Phù xưa. Đến thời Lê sơ, hai bà được sắc phong là Đại Thánh Bồ Tát. Câu chuyện về hai công chúa triều Lý vì thế không chỉ được lưu truyền qua các thế hệ mà còn trở thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng địa phương.
Điểm đặc biệt của Lễ hội Tổng Nam Phù nằm ở quy mô cộng đồng rộng lớn. Đây không phải lễ hội riêng của một ngôi làng mà là sinh hoạt văn hóa chung của 10 làng thuộc Tổng Nam Phù xưa, gồm Tự Khoát, Tương Trúc, Mỹ Liệt, Việt Yên, Đông Trạch, Đông Phù, Đam Uyên, Tranh Khúc, Mỹ Á và Ninh Xá. Ngày nay, các làng thuộc địa bàn các xã phía Nam Hà Nội. Trong đó, sáu ngôi chùa gồm Hưng Phúc, Thanh Liêm, Hưng Long, Long Khách, Kim Cương và Phổ Quang tạo nên một không gian tín ngưỡng có sự kết nối chặt chẽ, cùng hướng về việc thờ phụng và tưởng nhớ Nhị vị Bồ Tát.
Chính sự tham gia của nhiều làng, nhiều cộng đồng đã tạo nên nét riêng cho lễ hội. Mỗi địa phương đều có vai trò, trách nhiệm và phần việc riêng trong quá trình chuẩn bị, tổ chức các nghi lễ. Người dân không chỉ đến dự hội mà còn trực tiếp tham gia vào việc rước kiệu, tế lễ, chuẩn bị lễ vật và duy trì những nghi thức được truyền lại qua nhiều thế hệ. Lễ hội vì thế trở thành dịp để những người cùng chung một vùng đất gặp gỡ, cùng hướng về cội nguồn và củng cố tình cảm gắn bó giữa các làng quê.
Lễ hội thường diễn ra trong các ngày từ 14 đến 16 tháng Ba âm lịch, với nhiều nghi lễ mang đậm dấu ấn tín ngưỡng Phật giáo và văn hóa dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong đó, rước nước, lễ Mộc dục, rước kiệu và tế lễ là những hoạt động quan trọng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Nhị vị Bồ Tát.
Mở đầu lễ hội là nghi thức rước nước tại bến Tranh Khúc bên sông Hồng. Nước được lấy giữa dòng sông, sau đó cung nghinh về chùa để thực hiện lễ Mộc dục – nghi thức tắm tượng, lau tượng và thay áo cho Nhị vị Bồ Tát. Đây là một nghi lễ mang ý nghĩa thanh tẩy, thể hiện sự tôn kính và lòng thành của người dân trước khi bước vào những ngày hội chính. Đoàn rước nước với cờ hội, trống chiêng, nhạc lễ và kiệu nước tạo nên khung cảnh trang nghiêm, đồng thời tái hiện mối liên hệ lâu đời giữa đời sống tín ngưỡng với không gian sông nước của cư dân vùng châu thổ.
Đặc biệt, việc lựa chọn nước giữa dòng sông Hồng không chỉ mang ý nghĩa nghi lễ mà còn gợi nhắc đến vai trò của dòng sông trong lịch sử hình thành và phát triển các làng quê ven sông. Từ nguồn nước ấy, cư dân đã khai khẩn đất đai, sản xuất nông nghiệp và xây dựng đời sống cộng đồng. Bởi vậy, nghi thức rước nước cũng có thể được nhìn nhận như một cách người dân gửi gắm ước vọng về sự thanh sạch, bình an và mùa màng thuận lợi.
Ngày 15 tháng Ba là ngày chính hội, nổi bật với nghi thức rước kiệu Nhị vị Bồ Tát về Lăng Liên Hoa. Từ các ngôi chùa, những đoàn rước được tổ chức với đội hình trang trọng, gồm đội trống chiêng, múa rồng, múa lân, đội cờ ngũ sắc, nhạc lễ, đội Bát bửu, hương án và các kiệu thờ. Những người tham gia khoác lên mình trang phục truyền thống, tạo nên một không gian lễ hội vừa linh thiêng vừa rực rỡ sắc màu.
Một hình ảnh đặc sắc trong đoàn rước là các thiếu nữ đảm nhiệm vai trò nữ tướng hộ kiệu võng, cầm kiếm đi trước đoàn kiệu. Hình ảnh này góp phần làm nổi bật sự tôn nghiêm của nghi lễ và gợi nhắc đến thân thế đặc biệt của hai vị công chúa triều Lý. Khi các đoàn rước từ nhiều ngôi chùa cùng tiến về Lăng Liên Hoa, người dân các làng hội tụ thành một đoàn rước lớn, cùng thực hiện nghi thức dâng hương, tụng kinh và tế lễ tưởng niệm Nhị vị Bồ Tát.
Ngày 16 tháng Ba, lễ hội tiếp tục với nghi thức rước kiệu về chùa Hưng Phúc – nơi gắn với những ngày đầu hai bà đến vùng Nam Phù tu hành. Các nghi thức an vị, lễ tạ và hạ hội được tiến hành trang trọng, khép lại những ngày sinh hoạt tín ngưỡng chung của cộng đồng.
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội mang đến không khí vui tươi với các hoạt động văn nghệ truyền thống, trò chơi dân gian và những cuộc thi gắn với đời sống sản xuất của người dân. Các hình thức biểu diễn như quan họ, chèo, cải lương cùng những trò chơi như kéo co, cờ tướng và các hoạt động thi tài nghề truyền thống góp phần tạo nên không gian giao lưu văn hóa giữa các làng.
Đặc biệt, những cuộc thi nghề truyền thống mang ý nghĩa riêng khi đặt trong câu chuyện về Nhị vị Bồ Tát. Nếu truyền thuyết về hai bà gắn với việc giúp người dân phát triển sản xuất, truyền dạy nghề nghiệp và cải thiện sinh kế, thì việc duy trì các hoạt động này trong lễ hội cũng là cách cộng đồng tiếp nối tinh thần ấy. Những nghề thủ công, tập quán sản xuất và tri thức dân gian không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn có cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại.
Có thể nói, Lễ hội Tổng Nam Phù là một minh chứng sinh động cho mối quan hệ giữa tín ngưỡng, lịch sử và đời sống cộng đồng. Qua câu chuyện về hai công chúa triều Lý, người dân không chỉ tưởng nhớ những nhân vật được tôn kính mà còn gửi gắm sự trân trọng đối với những người đã có công khai mở, giúp đỡ và làm cho cuộc sống của cộng đồng ngày càng tốt đẹp hơn. Những nghi lễ được duy trì, những đoàn rước được tổ chức và sự tham gia của nhiều thế hệ cho thấy di sản không chỉ tồn tại trong các văn bản hay công trình thờ tự, mà còn được nuôi dưỡng bằng chính thực hành văn hóa của người dân.
Năm 2025, Lễ hội truyền thống Tổng Nam Phù chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định ngày 19/2/2025. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng được gìn giữ qua hơn 900 năm.
Ngày nay, giữa những biến đổi của đời sống đô thị, Lễ hội Tổng Nam Phù vẫn là dịp để người dân tìm về cội nguồn, gặp gỡ và cùng nhau gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc quê hương. Với du khách, tham dự lễ hội không chỉ là cơ hội tìm hiểu một nghi lễ truyền thống lâu đời, mà còn là dịp khám phá cách một cộng đồng nhiều làng quê cùng chia sẻ ký ức, tín ngưỡng và trách nhiệm bảo tồn di sản. Từ câu chuyện về hai công chúa triều Lý đến những đoàn rước kiệu đông đảo hôm nay, Lễ hội Tổng Nam Phù cho thấy sức sống của di sản không chỉ nằm ở tuổi đời hàng thế kỷ, mà còn ở sự gắn bó và lòng thành kính mà mỗi thế hệ người dân tiếp tục dành cho di sản ấy.










