Dấu ấn lịch sử gắn với Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng
Theo sử liệu, Phùng Hưng là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa lớn chống lại chính quyền đô hộ nhà Đường vào cuối thế kỷ VIII. Sau khi đánh đuổi quân đô hộ, ông giành quyền làm chủ thành Tống Bình (khu vực Hà Nội ngày nay) và được nhân dân tôn xưng là Bố Cái Đại Vương. Sau khi ông mất, nhiều nơi lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của vị anh hùng dân tộc.
Riêng tại Triều Khúc, truyền thuyết dân gian kể rằng vùng đất này từng là nơi Phùng Hưng đóng quân, tập hợp và luyện tập nghĩa sĩ trước khi tiến đánh thành Tống Bình. Khu vực Gò Lĩnh Hán, nơi tọa lạc Đại đình Triều Khúc ngày nay, được người dân xem là địa điểm gắn với đại bản doanh của nghĩa quân năm xưa. Từ câu chuyện ấy, Phùng Hưng được nhân dân tôn làm Thành hoàng làng, trở thành vị thần được thờ phụng và tưởng nhớ qua nhiều thế hệ.
Hội làng vì thế không đơn thuần là một hoạt động vui chơi đầu xuân, mà còn là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng thành kính với bậc tiền nhân, nhắc nhớ về truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Trong không gian đình làng, những nghi thức dâng hương, tế lễ và rước sắc được duy trì như một cách để người dân tiếp nối mối liên hệ giữa lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.
Những nghi lễ truyền thống trong không gian hội làng
Hội làng Triều Khúc được tổ chức với hai phần chính: phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi, tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa vừa linh thiêng, vừa gần gũi với đời sống người dân.
Mở đầu lễ hội là các nghi thức dâng hương, mở cửa đình, lau chùi và chuẩn bị đồ thờ, thực hiện lễ nhập tịch. Một trong những hoạt động quan trọng nhất là lễ rước sắc, đưa sắc phong và các vật phẩm thờ tự từ Đình Sắc về Đại đình. Đoàn rước được tổ chức trang trọng với kiệu, cờ, lọng, nghi trượng cùng sự tham gia của các bô lão và người dân trong làng. Đặc biệt, đoàn rước có sự góp mặt của những thanh niên trai tráng trong trang phục truyền thống, vừa thực hiện nghi thức rước kiệu, vừa biểu diễn các điệu múa cổ trong tiếng trống, tiếng nhạc rộn ràng.
Theo tục lệ, ngày mùng 10 tháng Giêng là ngày chính hội, gắn với sự tích Phùng Hưng đăng quang lên ngôi vua. Người dân tập trung tại Đại đình để thực hiện các nghi thức tế lễ, dâng hương tưởng niệm công đức của Đức Thánh. Đây cũng là dịp để cộng đồng cầu mong một năm mới bình an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống ấm no và hạnh phúc.
Ngày 12 tháng Giêng, lễ hội kết thúc bằng nghi thức giã đám và điệu múa chạy cờ. Theo tích xưa, điệu múa này gắn với câu chuyện Phùng Hưng tuyển chọn người tài, bổ sung lực lượng nghĩa quân trước khi xuất quân đánh giặc. Những nghi thức nối tiếp nhau qua các ngày hội không chỉ thể hiện lòng thành kính với Thành hoàng mà còn tái hiện những câu chuyện lịch sử được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ.
“Con đĩ đánh bồng” – điệu múa làm nên danh tiếng hội làng Triều Khúc
Nhắc đến hội làng Triều Khúc, người ta khó có thể bỏ qua điệu múa “Con đĩ đánh bồng”, hay còn gọi là múa bồng. Đây được xem là nét diễn xướng dân gian đặc sắc nhất của lễ hội, đồng thời là một trong những điệu múa cổ tiêu biểu của vùng đất Thăng Long xưa.
Điều khiến điệu múa trở nên khác biệt chính là hình ảnh những chàng trai làng hóa trang thành nữ giới. Họ trang điểm má hồng, môi son, mặc trang phục sặc sỡ, chít khăn mỏ quạ và đeo chiếc trống bồng trước bụng. Trong tiếng trống và nhạc đệm, từng cặp người múa di chuyển nhịp nhàng, khi uyển chuyển, khi mạnh mẽ, lúc lại tinh nghịch với những động tác lắc hông, nghiêng người và ánh mắt đưa tình đầy duyên dáng.
Theo truyền thuyết được người dân Triều Khúc lưu truyền, điệu múa có nguồn gốc từ thời Phùng Hưng đóng quân tại vùng đất này. Để khích lệ tinh thần binh sĩ và tạo không khí vui vẻ trong những ngày luyện quân, ông cho các nam binh hóa trang thành nữ giới, đeo trống và nhảy múa. Từ câu chuyện ấy, điệu múa bồng dần trở thành một phần trong đời sống văn hóa của người dân địa phương và được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Không chỉ đặc biệt ở hình thức biểu diễn, múa bồng còn hấp dẫn bởi sự kết hợp giữa nét duyên dáng và tinh thần khỏe khoắn. Người múa phải vừa giữ nhịp trống, vừa phối hợp động tác tay, chân, thân người sao cho ăn khớp với bạn diễn và tiếng nhạc. Những động tác tưởng chừng ngẫu hứng thực chất đòi hỏi sự tập luyện công phu, khả năng cảm nhạc và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thành viên.
Một điều thú vị là điệu múa không đơn thuần mang tính giải trí mà còn gắn với những quan niệm văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Hình ảnh nam giới hóa trang thành nữ giới, kết hợp với những động tác vừa mềm mại vừa mạnh mẽ, tạo nên một hình thức biểu đạt nghệ thuật giàu tính ước lệ. Chính sự độc đáo ấy đã khiến múa bồng Triều Khúc trở thành điểm nhấn thu hút đông đảo người dân và du khách mỗi khi hội làng mở ra.
Không chỉ có múa bồng – không gian diễn xướng dân gian phong phú
Bên cạnh múa bồng, hội làng Triều Khúc còn lưu giữ nhiều hình thức diễn xướng và trò chơi dân gian như múa sênh tiền, múa rồng, múa lân, múa chạy cờ và đấu vật truyền thống. Mỗi hoạt động mang một sắc thái riêng, góp phần tạo nên không khí náo nhiệt và đa dạng cho ngày hội.
Nếu múa bồng gây ấn tượng bởi sự duyên dáng, vui tươi thì múa sênh tiền lại thu hút người xem bằng những nhịp phách rộn ràng, tiết tấu linh hoạt. Múa chạy cờ mang màu sắc tái hiện lịch sử, gợi nhắc câu chuyện tuyển chọn nghĩa sĩ của Phùng Hưng. Trong khi đó, đấu vật truyền thống là dịp để những người tham gia thể hiện sức khỏe, sự dẻo dai và tinh thần thượng võ – những phẩm chất vốn được đề cao trong văn hóa làng xã Việt Nam.
Các hoạt động ấy không đứng riêng lẻ mà cùng tồn tại trong một không gian lễ hội thống nhất, nơi tín ngưỡng thờ Thành hoàng, nghệ thuật dân gian và sinh hoạt cộng đồng đan xen với nhau. Người dân vừa là người tổ chức, người thực hành nghi lễ, vừa là những người trực tiếp trình diễn và trao truyền các giá trị văn hóa của quê hương.
Di sản sống được gìn giữ qua nhiều thế hệ
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, Triều Khúc ngày nay đã có nhiều thay đổi về diện mạo và nhịp sống. Những không gian sinh hoạt truyền thống dần nằm giữa các khu dân cư đông đúc, những con đường và công trình hiện đại. Tuy vậy, hội làng vẫn được người dân duy trì như một hoạt động văn hóa quan trọng, nơi các thế hệ cùng trở về với những phong tục và ký ức chung của quê hương.
Điều đáng quý là việc bảo tồn lễ hội không chỉ dừng lại ở những nghi thức được thực hiện theo lệ cũ. Những người tham gia đội múa, đội rước, đội tế đều phải học hỏi, tập luyện và tiếp nhận kinh nghiệm từ các thế hệ đi trước. Nhờ vậy, những động tác múa bồng, cách đánh trống, trang phục biểu diễn hay các nghi thức rước sắc không chỉ được lưu giữ dưới dạng tư liệu mà vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống thực tế.
Năm 2019, Lễ hội truyền thống làng Triều Khúc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của lễ hội mà còn cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn di sản. Bởi lẽ, chính người dân Triều Khúc mới là những người trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền lễ hội qua thời gian.
Đến với hội làng Triều Khúc, không chỉ được xem một điệu múa độc đáo hay hòa mình vào không khí náo nhiệt của ngày xuân, mà còn có cơ hội khám phá cách một cộng đồng gìn giữ lịch sử và bản sắc của mình thông qua những thực hành văn hóa thường ngày. Từ nghi thức rước sắc trang nghiêm đến tiếng trống bồng rộn rã, từ những chàng trai hóa trang thành các cô Bồng đến những trò chơi dân gian đậm tinh thần thượng võ, tất cả cùng tạo nên một bức tranh sinh động về đời sống văn hóa làng xã Bắc Bộ.
Hội làng Triều Khúc vì thế không chỉ là câu chuyện về một vị anh hùng dân tộc hay một điệu múa cổ, mà còn là câu chuyện về sức sống của di sản trong lòng cộng đồng. Những giá trị ấy vẫn tiếp tục được tái hiện mỗi mùa xuân, nhắc nhớ người dân về cội nguồn và mang đến cho du khách một góc nhìn gần gũi hơn về văn hóa truyền thống của Hà Nội.












