Tích xưa Đức Thánh Tản kéo vó trên sông Tích
Điểm đặc sắc làm nên nét riêng của Lễ hội Đả Ngư bắt nguồn từ một câu chuyện dân gian về Đức Thánh Tản Viên Sơn và một ông lão đánh cá trên sông Tích.
Tương truyền, trong một lần hóa thân thành người thường, Đức Thánh Tản đi dạo trên sông Tích và gặp một ông lão đang ngồi kéo vó bắt cá. Thấy ông lão đã đánh cá từ sáng nhưng chưa thu được gì, Ngài ngỏ ý giúp kéo thử một mẻ vó. Thật kỳ lạ, khi chiếc vó được kéo lên, bên trong có rất nhiều cá. Hai người cùng gỡ cá và đếm được tổng cộng 99 con.
Đáng chú ý, khi phát hiện dưới đáy vó còn một con cá trê đang mang chửa, ông lão được Đức Thánh khuyên thả cá trở lại dòng sông để làm phúc. Hành động ấy không chỉ thể hiện lòng từ bi, thương sinh vật mà còn gửi gắm quan niệm về sự hài hòa giữa con người với tự nhiên: con người có thể khai thác những gì thiên nhiên ban tặng, nhưng không vì thế mà tận diệt sự sống.
Câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Sau khi giúp ông lão đánh được cá, Đức Thánh Tản còn chỉ dẫn cách chế biến cá thành những món ăn khác nhau. Do không có sẵn muối, các món ăn được chế biến đều không sử dụng gia vị mặn. Ngài còn hướng dẫn ông lão dùng cau tươi, lá trầu và vỏ cây quạch để ăn kèm, giúp khử mùi tanh của cá. Từ những chỉ dẫn ấy, ông lão học được cách đánh bắt và chế biến cá rồi truyền lại cho người dân trong vùng.
Dân gian còn lưu truyền câu chuyện về con cá trê được phóng sinh năm ấy. Khi trưởng thành, cá sinh sôi thành đàn và đến lúc sắp chết lại tìm về khu vực gần Đền Và, hướng đầu về phía đền như để bày tỏ lòng biết ơn. Địa điểm gắn với câu chuyện này về sau được gọi là xóm Cá Trê, nay thuộc tổ dân phố Đồng Đổi, phường Sơn Tây.
Từ câu chuyện dân gian ấy, tục đánh cá thờ ra đời và được người dân duy trì vào dịp rằm tháng Chín âm lịch hằng năm. Lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ công đức Đức Thánh Tản mà còn là cách cộng đồng tái hiện một câu chuyện về sự giúp đỡ, lòng biết ơn và cách con người sống hài hòa với tự nhiên.
Nghi thức đánh cá thờ - phong tục độc đáo bên dòng sông Tích
Lễ hội Đả Ngư thường được tổ chức vào ngày 15 tháng Chín âm lịch, với hoạt động đánh cá bắt đầu từ ngày 14. Đây là dịp người dân các thôn trong vùng cùng tham gia một sinh hoạt cộng đồng mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp và tín ngưỡng dân gian.
Từ sáng sớm, người dân mang theo những dụng cụ đánh bắt truyền thống như nơm, vó, lưới, xúc... tập trung tại đoạn sông Tích, từ khu vực cầu Vang đến Mả Mang để tham gia đánh cá. Hoạt động diễn ra theo hiệu lệnh trống của ban tổ chức. Khi có lệnh thu quân, mọi người cùng lên bờ, mang thành quả đánh bắt về để cộng đồng kiểm đếm.
Một trong những chi tiết đặc biệt của phong tục này là việc lựa chọn 99 con cá trắng lớn nhất để làm lễ vật dâng Đức Thánh Tản. Con số 99 gắn với câu chuyện truyền thuyết về mẻ vó năm xưa, được cộng đồng lưu giữ và tái hiện qua nghi thức đánh cá thờ. Những con cá nhỏ hơn được người dân mang về, trong khi cá được lựa chọn sẽ dành cho việc chế biến cỗ lễ.
đa
Điều thú vị là hoạt động đánh cá không đơn thuần nhằm thu hoạch sản vật từ dòng sông, mà còn mang ý nghĩa tái hiện một tích xưa trong đời sống hiện tại. Người tham gia không chỉ thực hành một phong tục cổ truyền mà còn góp phần duy trì ký ức cộng đồng về Đức Thánh Tản và những câu chuyện gắn với vùng đất quê hương.
Sau khi hoàn thành việc đánh bắt, cá được đưa về chế biến thành các món ăn truyền thống gồm cá luộc, cá nướng, gỏi cá và nham. Mỗi món ăn đều có cách chuẩn bị riêng, thể hiện kinh nghiệm ẩm thực dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, cá luộc được giữ nguyên vảy, bỏ ruột và nhồi gừng vào bụng trước khi chế biến. Với món cá nướng, cá sau khi sơ chế cũng được nhồi gừng, đặt trên lớp lá nghệ rồi phủ kín bằng lá nghệ và nồi gốm. Than hồng được phủ bên ngoài để cá chín từ từ, tạo nên hương thơm đặc trưng của nghệ và cách nướng truyền thống. Các món ăn sau khi hoàn thành được bày biện thành cỗ để dâng cúng Đức Thánh.
Một phong tục đáng chú ý khác là các lễ vật và món ăn trong dịp này đều giữ vị nhạt, với những lệ thức như trầu không vôi, xôi không muối. Đây là dấu ấn gắn với câu chuyện Đức Thánh Tản giúp ông lão đánh cá nhưng không có muối để chế biến thức ăn. Qua thời gian, chi tiết tưởng chừng giản dị ấy đã trở thành một quy định mang tính biểu tượng trong nghi lễ thờ cúng tại Đền Và, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho lễ hội.
Lễ hội Đả Ngư- từ câu chuyện dân gian đến giá trị văn hóa cộng đồng
Nếu nhìn từ góc độ đời sống văn hóa, Lễ hội Đả Ngư không chỉ là một nghi thức tưởng niệm vị thần được cộng đồng tôn thờ, mà còn phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với môi trường tự nhiên trong xã hội truyền thống.
Dòng sông Tích không đơn thuần là địa điểm diễn ra hoạt động đánh bắt cá, mà còn là một phần không gian văn hóa gắn bó với đời sống cư dân địa phương. Từ câu chuyện Đức Thánh Tản kéo vó, phong tục đánh cá thờ đã trở thành cách người dân thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, trân trọng nguồn lợi thủy sản và cầu mong cuộc sống no đủ, thuận hòa.
Đặc biệt, hình ảnh Đức Thánh Tản trong truyền thuyết không chỉ là một vị thần có sức mạnh phi thường, mà còn là người gần gũi với dân làng, biết chia sẻ bữa cơm, giúp đỡ người lao động và truyền dạy những kinh nghiệm thiết thực trong cuộc sống. Chính cách dân gian hình dung về vị thần đã khiến tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh mang một sắc thái rất riêng: sự linh thiêng không tách rời đời sống bình dị của con người.
Lễ hội cũng là dịp để các thế hệ trong cộng đồng cùng tham gia, trao truyền những tri thức dân gian về đánh bắt thủy sản, chế biến món ăn, thực hành nghi lễ và những câu chuyện gắn với quê hương. Những phong tục như lựa chọn 99 con cá, chế biến cỗ cá hay lệ trầu không vôi, xôi không muối không chỉ được lưu giữ như những nghi thức cổ truyền, mà còn là những dấu hiệu nhận diện văn hóa riêng của cộng đồng Đền Và.
Ngày nay, trong bối cảnh đời sống có nhiều thay đổi, việc duy trì Lễ hội Đả Ngư còn mang ý nghĩa nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường sinh thái, gìn giữ nguồn lợi thủy sản và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Đây cũng là dịp để người dân địa phương giới thiệu những nét đặc sắc trong tín ngưỡng, phong tục và đời sống văn hóa xứ Đoài tới du khách gần xa.
Có lẽ điều khiến Lễ hội Đả Ngư trở nên đáng nhớ không chỉ nằm ở nghi thức đánh cá hay những mâm cỗ cá dâng Thánh, mà còn ở cách một câu chuyện dân gian được cộng đồng gìn giữ và tiếp tục thực hành qua nhiều thế hệ. Từ một mẻ vó trên sông Tích trong truyền thuyết, người dân đã tạo nên một phong tục mang đậm bản sắc địa phương, nơi tín ngưỡng, sinh kế, ẩm thực và tình cảm cộng đồng cùng hiện diện.
Đến với Đền Và vào dịp lễ hội, du khách không chỉ được tìm hiểu về tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn mà còn có cơ hội khám phá một lát cắt sinh động của văn hóa dân gian vùng xứ Đoài – nơi những câu chuyện về vị Thánh, dòng sông và cuộc sống của người dân vẫn tiếp tục được kể lại bằng chính những phong tục được gìn giữ đến hôm nay.












