Tết Mùa Mưa của dân tộc La Hủ được tổ chức tại xã Bum Tở, tỉnh Lai Châu. Theo đơn vị hành chính trước đợt sắp xếp năm 2025, địa bàn này thuộc huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Hiện nay, xã Bum Tở là đơn vị hành chính mới của tỉnh Lai Châu; thông tin của tỉnh xác định khu vực Bum Tở là một trong những địa bàn cư trú tập trung của người La Hủ.
Người La Hủ là một trong những dân tộc thiểu số có dân số ít ở Việt Nam, tập trung chủ yếu tại tỉnh Lai Châu. Trong đó, Bum Tở là một địa bàn cư trú quan trọng của cộng đồng La Hủ. Các sinh hoạt tín ngưỡng, lễ tết và phong tục truyền thống của cộng đồng tại đây vì thế có vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa của dân tộc.
Đối tượng và mục đích của lễ tết
Tết Mùa Mưa là một trong những hội lớn của người La Hủ, gắn với các nghi lễ cúng tế của cộng đồng vào thời điểm mùa mưa. Theo tư liệu của Báo Lai Châu, đây là dịp người dân thực hiện các nghi lễ nhằm cầu mong bình an, may mắn, sức khỏe và mùa màng bội thu.
Các tư liệu hiện có không cung cấp đầy đủ tên gọi và hệ thống các vị thần cụ thể được phụng thờ trong Tết Mùa Mưa của người La Hủ ở Bum Tở. Vì vậy, không nên xác định lễ tết này là nghi thức thờ một vị thần riêng biệt khi chưa có thêm tư liệu chuyên khảo hoặc hồ sơ dân tộc học xác nhận. Ở cấp độ thực hành, có thể xác định rõ chức năng của lễ tết là thực hiện các nghi lễ cúng tế để cầu mong những điều tốt lành cho con người và mùa màng.
Lịch sử hình thành và quá trình bảo tồn
Tư liệu hiện có chưa xác định được niên đại chính xác hình thành Tết Mùa Mưa cũng như thời điểm lễ tết bắt đầu được tổ chức tại cộng đồng La Hủ ở Bum Tở. Tuy nhiên, các tài liệu của tỉnh Lai Châu xác định Tết Mùa Mưa là một trong những lễ hội truyền thống của người La Hủ tại địa bàn này và đưa lễ tết vào nhóm các di sản văn hóa cần được bảo tồn, phát huy.
Một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình bảo tồn là năm 2014, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND huyện Mường Tè tổ chức phục dựng Tết Mùa Mưa tại bản Phìn Khò, xã Bum Tở. Hoạt động phục dựng bao gồm các nghi lễ cúng tế và một số trò chơi dân gian truyền thống, qua đó tạo điều kiện để các thực hành văn hóa của người La Hủ được giới thiệu và tiếp tục duy trì trong cộng đồng.
Trong các chương trình bảo tồn văn hóa của tỉnh, Tết Mùa Mưa của người La Hủ ở Bum Tở tiếp tục được xác định là một lễ hội cần hỗ trợ tổ chức và phát huy. Kế họach của UBND tỉnh Lai Châu giai đọan 2021–2025 liệt kê lễ cúng bản, Tết cơm mới và Tết Mùa Mưa của dân tộc La Hủ xã Bum Tở trong hệ thống các lễ hội được ưu tiên bảo tồn.
Thời gian tổ chức
Tết Mùa Mưa của người La Hủ ở Bum Tở thường được tổ chức vào tháng 6 âm lịch, gắn với thời điểm mùa mưa trong năm. Tài liệu của Báo Lai Châu về lễ phục dựng năm 2014 xác nhận tháng 6 âm lịch là thời gian tổ chức lễ tết. Đồng thời, kế hoạch tổ chức các hoạt động văn hóa của tỉnh Lai Châu năm 2025 cũng ghi Tết Mùa Mưa dân tộc La Hủ, xã Bum Tở được tổ chức vào tháng 6.
Phần lễ
Phần lễ của Tết Mùa Mưa tập trung vào các nghi lễ cúng tế, với mục đích cầu mong cuộc sống bình an, con người khỏe mạnh, gặp nhiều may mắn và mùa màng bội thu. Đây là phần thực hành mang ý nghĩa tín ngưỡng quan trọng nhất của lễ tết.
Theo tư liệu phục dựng tại bản Phìn Khò, các lễ vật được sử dụng trong nghi lễ gồm thịt lợn, thịt gà, nước chè, rượu và cơm. Những lễ vật này được chuẩn bị phục vụ nghi thức cúng tế trong ngày tết, thể hiện sự chuẩn bị của gia đình và cộng đồng cho một dịp sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng.
Phần hội
Sau các nghi lễ cúng tế, không gian Tết Mùa Mưa trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động vui chơi và giao lưu cộng đồng. Trong đợt phục dựng tại bản Phìn Khò năm 2014, các trò chơi dân gian được tổ chức gồm đu lăng, đu quay, bập bênh quay, cà kheo và đánh tù lu; tư liệu báo chí cũng ghi nhận hoạt động đẩy gậy trong khuôn khổ lễ phục dựng.
Những hoạt động này tạo nên sự chuyển tiếp từ không khí trang nghiêm của phần lễ sang không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi người dân gặp gỡ, vui chơi và tham gia các hình thức giải trí dân gian. Việc đưa các trò chơi truyền thống vào chương trình phục dựng đồng thời góp phần tái hiện những yếu tố văn hóa phi vật thể đang có nguy cơ mai một.
Nghi thức và yếu tố đặc trưng
Nét đặc trưng nổi bật của Tết Mùa Mưa La Hủ ở Bum Tở là sự kết hợp giữa nghi lễ cúng tế cầu an, cầu mùa với các hoạt động vui chơi dân gian của cộng đồng. Tết không chỉ hướng tới những mong cầu về sức khỏe, bình an và mùa màng mà còn tạo ra một khoảng thời gian sinh hoạt chung, qua đó củng cố quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng.
Việc chuẩn bị các lễ vật như thịt lợn, thịt gà, cơm, rượu và nước chè cũng là một thành tố đáng chú ý trong phần lễ. Tuy nhiên, những tư liệu hiện có chưa đủ để xác định một nghi thức riêng biệt có tính độc bản của Bum Tở so với toàn bộ cộng đồng La Hủ, do đó không nên gắn cho lễ tết những ý nghĩa biểu tượng cụ thể ngoài những nội dung đã được nguồn tư liệu xác nhận.
Giá trị văn hóa và cộng đồng
Tết Mùa Mưa là một thành tố trong hệ thống lễ tết và nghi lễ truyền thống của người La Hủ ở Lai Châu. Giá trị trước hết của lễ tết nằm ở việc duy trì những thực hành tín ngưỡng gắn với quan niệm về bình an, sức khỏe và mùa màng, đồng thời tạo cơ hội để cộng đồng cùng tham gia vào một sinh hoạt văn hóa chung.
Trong bối cảnh người La Hủ là một trong những dân tộc có dân số ít, việc duy trì những lễ tết truyền thống như Tết Mùa Mưa có ý nghĩa đặc biệt đối với việc bảo tồn bản sắc văn hóa. Chính quyền tỉnh Lai Châu đã đưa Tết Mùa Mưa của người La Hủ ở Bum Tở vào các chương trình bảo tồn, hỗ trợ tổ chức lễ hội và khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống.
Các hoạt động phục dựng năm 2014 cũng cho thấy bảo tồn Tết Mùa Mưa không chỉ dừng ở việc duy trì nghi lễ mà còn chú trọng khôi phục không gian vui chơi, các trò chơi dân gian và sự tham gia của cộng đồng. Theo đánh giá của cơ quan văn hóa địa phương, việc phục dựng lễ tết là một giải pháp góp phần gìn giữ nét văn hóa đặc sắc của dân tộc La Hủ và nâng cao ý thức của cộng đồng đối với việc bảo tồn văn hóa truyền thống.
Trong đời sống hiện nay, Tết Mùa Mưa vì thế có thể được nhìn nhận như một không gian nơi tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và bảo tồn văn hóa cùng tồn tại. Việc lễ tết tiếp tục được đưa vào kế hoạch bảo tồn và hỗ trợ của tỉnh cho thấy đây vẫn là một thực hành văn hóa được địa phương chú trọng duy trì trong đời sống cộng đồng La Hủ ở Bum Tở.







